Adhyaya 364
Chapter Arc: नागराज एक ब्राह्मण से पूछता है—अनेक आश्चर्यों की प्रतिष्ठा सूर्य ही है; बताइए, सूर्य-मण्डल में कौन-कौन से अद्भुत विधान घटते हैं? → ब्राह्मण सूर्य की किरणों के सहस्र-जाल का वर्णन करता है—जैसे वृक्ष-शाखाओं पर पक्षी, वैसे ही सिद्ध मुनि और देवता सूर्य-रश्मियों का आश्रय लेते हैं; फिर वह बताता है कि सूर्य प्रजाहित के लिए जल-वायु को विभाजित कर वर्षा-चक्र चलाता है और आठ मासों में शुद्ध किरणों से ‘उक्षित’ जल को समय आने पर पुनः खींच लेता है। → एक प्राचीन मध्याह्न में जब भास्कर लोकों को तपाता है, आकाश में सर्वत्र सूर्य-सा ही एक दूसरा तेजस्वी रूप प्रकट होता है—घृताहुति से प्रज्वलित अग्नि-सा, अनिर्देश्य रूप वाला ‘द्वितीय इव भास्कर’। → संदेहग्रस्त मुनि-समूह स्वयं सूर्य से प्रश्न करता है—यह कौन है जो आकाश को आक्रान्त कर दूसरे सूर्य की भाँति चल रहा है? अध्याय का फल यह है कि आश्चर्य का केंद्र ‘घटना’ नहीं, सूर्य-तत्त्व का नियमबद्ध, लोक-पालक विधान है। → सूर्य से पूछा गया प्रश्न—‘द्वितीय सूर्य’ का रहस्य क्या है?—अगले प्रसंग के लिए खुला रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
न, 7: #::-४ द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमो< ध्याय: नागराजका ब्राद्मणके पूछनेपर सूर्यमण्डलकी आश्चर्यजनक घटनाओंको सुनाना ब्राह्मण उवाच विवस्वतो गच्छति पर्ययेण वोढुं भवांस्तं रथमेकचक्रम् । आश्चर्यभूतं यदि तत्र किंचिद् दृष्ट त्वया शंसितुमरहसि त्वम्,ब्राह्मणने कहा--नागराज! आप सूर्यके एक पहियेके रथको खींचनेके लिये बारी- बारीसे जाया करते हैं। यदि वहाँ कोई आश्चर्यजनक बात आपने देखी हो तो उसे बतानेकी कृपा करें
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਾਗਰਾਜ! ਤੁਸੀਂ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਵਿਵਸਵਾਨ (ਸੂਰਜ) ਦੇ ਉਸ ਇਕ-ਚੱਕਰ ਰਥ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਜੇ ਉੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਗੱਲ ਵੇਖੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।
Verse 2
नाग उवाच आश्षर्याणामनेकानां प्रतिष्ठा भगवान् रवि: । यतो भूता: प्रवर्तन्ते सर्वे त्रैलोक्यसम्मता:
ਨਾਗ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਅਨੇਕਾਂ ਅਚੰਭਿਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
यस्य रश्मिसहस्रेषु शाखास्विव विहंगमा: । वसन्त्यश्रित्य मुनय: संसिद्धा देवतै: सह
ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤੇ ਪੰਛੀ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 4
यतो वायुर्विनि:सृत्य सूर्यरश्म्याश्रितो महान् | विजृम्भत्यम्बरे तत्र किमाश्चर्यमत: परम्
ਮਹਾਨ ਵਾਯੁਦੇਵ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 5
विभज्य तं तु विप्रर्षे प्रजानां हितकाम्यया । तोयं सृजति वर्षासु किमाश्नर्यमत: परम्
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ! ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਉਸ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਵਰਖਾ-ਰਿਤੂ ਵਿੱਚ ਜਲ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਵਜੋਂ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੋਰ ਕੀ?
Verse 6
यस्य मण्डलमध्यस्थो महात्मा परमत्विषा । दीप्त: समीक्षते लोकान् किमाश्चर्यमत: परम्
ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਉਹ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਮਹਾਤਮਾ ਸੂਰਜਦੇਵ ਪਰਮ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੋਰ ਕੀ?
Verse 7
शुक्रो नामासित: पादो यश्न वारिधरो<म्बरे | तोयं सृजति वर्षासु किमाश्चर्यमत: परम्
ਨਾਗ ਨੇ ਆਖਿਆ— ‘ਸ਼ੁਕ੍ਰ’ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਬੱਦਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ੍ਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਬੱਦਲ ਵੀ ਸੂਰਜ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਟ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 8
योष्ष्टमासांस्तु शुचिना किरणेनोक्षितं पय: । प्रत्यादत्ते पुनः काले किमाश्चर्यमत: परम्
ਨਾਗ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਛੁਹ ਕੇ ਪੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦੁੱਧ ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੋਰ ਕੀ?
Verse 9
सूर्यदेव बरसातमें पृथ्वीपर जो पानी बरसाते हैं, उसे अपनी विशुद्ध किरणोंद्वारा आठ महीनेमें पुनः: खींच लेते हैं। इससे बढ़कर आश्वर्यकी बात और क्या होगी? ।।
ਨਾਗ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜਦੇਵ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਅੱਠ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਆਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬੀਜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ, ਚਰ-ਅਚਰ ਜੀਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਅਨਾਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਮਹਾਬਾਹੁ, ਸਨਾਤਨ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੋਰ ਕੀ?
Verse 10
यत्र देवो महाबाहु: शाश्वतः पुरुषोत्तम: । अनादिनिधनो विप्र किमाश्नर्यमत: परम्
ਨਾਗ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਅਨਾਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਆਪ ਵੱਸਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਤੋਂ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬੀਜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੋਰ ਕੀ?
Verse 11
आश्चर्याणामिवाश्वर्यमिदमेकं तु मे शूणु । विमले यन्मया दृष्टमम्बरे सूर्यसंश्रयात्
ਨਾਗ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਅਚੰਭਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਪਰਮ ਅਚੰਭਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ। ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 12
पुरा मध्याह्नलसमये लोकांस्तपति भास्करे | प्रत्यादित्यप्रतीकाश: सर्वतः समदृश्यत
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ—ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਢਿੱਲੇ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਭਾਸਕਰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਦੂਜੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਇੱਕ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮਾਨ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 13
स लोकांस्तेजसा सर्वान् स्वभासा निर्विभासयन् । आदित्याभिमुखो<भ्येति गगनं पाटयन्निव,वह अपने तेजसे सम्पूर्ण लोकोंको प्रकाशित करता हुआ मानो आकाशको चीरकर सूर्यकी ओर बढ़ा आ रहा था
ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ, ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
Verse 14
हुताहुतिरिव ज्योतिर्वष्याप्प तेजोमरीचिभि: । ओनिर्देश्येन रूपेण द्वितीय इव भास्कर:
ਘਿਉ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਭੜਕੀ ਯੱਗ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਉਹ ਧਧਕ ਉਠਿਆ। ਆਪਣੇ ਤੇਜੋਮਈ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੋਤੀ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਲਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਅਵਰਨਨੀਯ ਸੀ—ਉਹ ਦੂਜੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 15
तस्याभिगमनप्राप्ती हस्तौ दत्तौ विवस्वता । तेनापि दक्षिणो हस्तो दत्त: प्रत्यर्चितार्थिना
ਜਦੋਂ ਉਹ ਨੇੜੇ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਵਿਵਸਵਾਨ (ਸੂਰਜਦੇਵ) ਨੇ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਵਧਾਏ। ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਅੱਗੇ ਕੀਤਾ।
Verse 16
ततो भिन्त्वैव गगन प्रविष्टो रश्मिमण्डलम् । एकीभूतं च तत् तेज: क्षणेनादित्यतां गतम्
ਫਿਰ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਸ਼ਮੀ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੇਜ ਇਕਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੂਰਜਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 17
तत्र न: संशयो जातस्तयोस्तेज:समागमे । अनयो: को भवेत् सूर्यो रथस्थो योडयमागत:
ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੇਜਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਉੱਠਿਆ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸਲ ਸੂਰਜ ਕੌਣ ਹੈ? ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਜੋ ਹੁਣੇ ਹੀ ਆਇਆ ਹੈ?
Verse 18
ते वयं जातसंदेहा: पर्यपृच्छामहे रविम् | क एष दिवमाक्रम्य गत: सूर्य इवापर:,ऐसी शंका होनेपर हमने सूर्यदेवसे पूछा--“भगवन्! ये जो दूसरे सूर्यके समान आकाशको लाँघकर यहाँतक आये थे, कौन थे?”
ਤਦ ਸੰਦੇਹ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਰਵੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—“ਭਗਵਨ! ਦੂਜੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ?”
Verse 361
इस प्रकार श्रीमह्या भारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें उज्छवृत्तिका उपाख्यानविषयक तीन सौ इकसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤर्गत ਮੋક્ષਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਉੱਛਵ੍ਰਿੱਤਿਕਾ-ਉਪਾਖਿਆਨ ਸੰਬੰਧੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਇਕਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 362
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि उज्छवृत्त्युपाख्याने द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमो< ध्याय:
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤर्गत ਮੋક્ષਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਉੱਛਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਉਪਾਖਿਆਨ ਸੰਬੰਧੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਬਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।