Adhyaya 354
Chapter Arc: युधिष्ठिर के धर्म-प्रश्नों की पृष्ठभूमि में भीष्म धर्म की सर्वव्यापकता और ‘बहुद्वार’ (अनेक मार्गों) वाले धर्म का संकेत देते हैं—और फिर एक दिव्य कथा का द्वार खोलते हैं: नारद द्वारा इन्द्र को सुनाई गई ‘उच्छवृत्ति’ ब्राह्मण की कथा। → भीष्म प्रतिपादित करते हैं कि धर्म का फल सत्य-स्वरूप है और कोई भी धर्मकर्म निष्फल नहीं जाता। साथ ही वे यह भी जोड़ते हैं कि मनुष्य जिस विषय में जैसा निश्चय करता है, वही उसे सत्य प्रतीत होता है—इससे दृष्टियों की बहुलता और निर्णयों की सीमाएँ उभरती हैं। इसी बीच नारद के त्रैलोक्य-पर्यटन और इन्द्र के जिज्ञासु प्रश्न से कथा-प्रवाह तेज होता है। → शचीपति इन्द्र, नारद से ‘कुछ अद्भुत’ देखने-सुनने की उत्कंठा प्रकट करते हैं और कहते हैं कि देवर्षि से अज्ञात कुछ भी नहीं—यहीं कथा का केंद्र इन्द्र की जिज्ञासा और नारद के ‘विपुल आख्यान’ के आरम्भ पर टिक जाता है। → नारद, इन्द्र के प्रश्न के उत्तर में कथा कहने को प्रस्तुत होते हैं; भीष्म उसी क्रम और शैली में युधिष्ठिर को सुनाने का वचन देते हैं—अध्याय का समापन ‘कथा-आरम्भ’ की औपचारिक स्थापना के साथ होता है। → नारद द्वारा इन्द्र को सुनाई जाने वाली उच्छवृत्ति ब्राह्मण की कथा अब आरम्भ होने ही वाली है—उस ब्राह्मण का आचरण और उससे निकले धर्म-निष्कर्ष अगले अध्याय में उद्घाटित होंगे।
Shlokas
Verse 1
अपन क्राता बछ। आर: द्विपज्चाशर्दाधिकत्रिशततमो< ध्याय: नारदके द्वारा इन्द्रको उज्छवृत्तिवाले ब्राह्णकी कथा सुनानेका उपक्रम युधिछिर उवाच धर्मा: पितामहेनोक्ता मोक्षधर्माश्रिता: शुभा: | धर्ममाश्रमिणां श्रेष्ठ वक्तुमहति मे भवान्
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾਮਹ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਲਿਆਣਮਈ, ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਧਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ, ਮੈਂ ਉਹ ਸੁਣ ਲਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਊਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਧਰਮ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 2
भीष्म उवाच सर्वत्र विहितो धर्म: स्वर्ग: सत्यफलं महत् | बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला क्रिया
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਧਰਮ ਸਾਰਿਆਂ ਥਾਵਾਂ (ਹਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ) ਵਿਹਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਮਹਾਨ ਫਲ—ਮੋਖ਼ਸ਼—ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਯਜ੍ਞ, ਦਾਨ, ਤਪ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੇਕ ਦੁਆਰ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 3
यस्मिन् यस्मिंश्व विषये यो यो याति विनिश्चयम् । स तमेवाभिजानाति नान््यं भरतसत्तम
ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੋ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਜਿਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ (ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ) ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
Verse 4
इमां च त्वं नरव्याप्र श्रोतुमहसि मे कथाम् । पुरा शक्रस्य कथितां नारदेन महर्षिणा,पुरुषसिंह! इस विषयमें मैं तुम्हें एक कथा सुना रहा हूँ, उसे सुनो। पूर्वकालमें महर्षि नारदने इन्द्रको यह कथा सुनायी थी
ਹੇ ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ! ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਇਹੀ ਕਥਾ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਸੀ।
Verse 5
महर्षिनरिदो राजन् सिद्धस्त्रैलोक्यसम्मत: । पर्येति क्रमशो लोकान् वायुरव्याहतो यथा
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਯੋਗ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ ਹਨ। ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ; ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
स कदाचिन्महेष्वास देवराजालयं गत: । सत्कृतश्च महेन्द्रेण प्रत्यासन्नगतो5भवत्,महाधनुर्धर नरेश! एक समय वे नारदजी देवराज इन्द्रके यहाँ पधारे। इन्द्रने उन्हें अपने समीप ही बिठाकर उनका बड़ा आदर-सत्कार किया
ਹੇ ਮਹਾਧਨੁਰਧਰ ਰਾਜੇ! ਇੱਕ ਵਾਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇਵਰਾਜ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਗਏ। ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਬਿਠਾਇਆ।
Verse 7
तं॑ कृतक्षणमासीन पर्यपृच्छच्छचीपति: । महर्षे किंचिदाश्नर्यमस्ति दृष्टं त्वयानघ
ਜਦੋਂ ਨਾਰਦ ਜੀ ਕੁਝ ਵੇਲਾ ਬੈਠ ਕੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ ਚੁੱਕੇ, ਤਦ ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਇੰਦਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਮਹਰਿਸ਼ੇ! ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਗੱਲ ਵੇਖੀ ਹੈ?”
Verse 8
यदा त्वमपि विदप्रर्षे त्रैलोक्यं सचराचरम् । जातकौतूहलो नित्यं सिद्धश्चरसि साक्षिवत्
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ! ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ ਹੋ; ਚਲ-ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਜਾਣਨ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋ।
Verse 9
न ह्स्त्यविदितं लोके देवर्षे तव किंचन । श्रुतं वाप्यनुभूतं वा दृष्ट वा कथयस्व मे
ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ! ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਐਸੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਣਜਾਣ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਅਦਭੁਤ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਹੋਵੇ, ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 10
तस्मै राजन सुरेन्द्राय नारदो वदतां वर: । आसीनायोपपन्नाय प्रोक्तवान् विपुलां कथाम्,राजन्! उनके इस प्रकार पूछनेपर वक्ताओंमें श्रेष्ठ नारदजीने अपने पास ही बैठे हुए सुरेन्द्रको एक विस्तृत कथा सुनायी
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ, ਨੇੜੇ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਯੋਗ ਰੀਤ ਨਾਲ ਧਿਆਨਮਗਨ ਸੁਰੇਂਦ੍ਰ ਇੰਦਰ ਨੂੰ, ਇਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ।
Verse 11
यथा येन च कल्पेन स तस्मै द्विजसत्तम: । कथां कथितवान् पृष्टस्तथा त्वमपि मे शृणु
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਜਿਸ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਉਸ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਕਥਾ ਕਹੀ ਸੀ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।
Verse 352
इन्द्रके पूछनेपर द्विजश्रेष्ठ नारदने उन्हें जैसे और जिस ढंगसे वह कथा कही थी, वैसे ही मैं भी कहूँगा। तुम भी मेरी कही हुई उस कथाको ध्यान देकर सुनो ।।
ਇੰਦਰ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਰਦ ਨੇ ਉਹ ਕਥਾ ਜਿਵੇਂ ਘਟੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਹਿਣੀ ਯੋਗ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਕਹਾਂਗਾ; ਤੂੰ ਵੀ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਉਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। (ਇਤੀ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵਣਿ ਮੋਖ੍ਸ਼ਧਰਮਪਰਵਣਿ ਉਚ੍ਛਵ੍ਰਿੱਤ੍ਤ੍ਯੁਪਾਖ੍ਯਾਨੇ ਦ੍ਵਿਪੰਚਾਸ਼ਦਧਿਕਤ੍ਰਿਸ਼ਤਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯः)