Adhyaya 351
अध्याय ३५१ — उञ्छवृत्ति-व्रतसिद्धेः मानुषस्य परमगतिः (Sūrya–Nāga Dialogue on the Perfected Gleaner-Ascetic)
Upa-parva: Mokṣadharma (Liberation-Discourse) — Ascetic Attainment and the Limits of Supernatural Taxonomies
This chapter is structured as a brief dialogic clarification. Sūrya identifies an extraordinary figure as neither deity nor non-human class (deva/asura/pannaga), but a muni who has attained success through the uñchavṛtti vow—subsisting by gleaning—thereby reaching heaven. Sūrya catalogs the ascetic’s regulated modes of sustenance (roots and fruits, fallen leaves, water-only, and even air-only), emphasizing concentration (samāhita) and disciplined restraint. He further attributes the attainment to the recitation/praise of ṛc-verses and sustained effort aimed at the “gate of heaven,” framing ascent as the consequence of spiritual labor rather than birth-category. The ascetic is described as free from acquisitive desire, steady in gleaning and simple eating, and committed to the welfare of all beings. Sūrya concludes with a general principle: devas, gandharvas, asuras, and pannagas do not obstruct beings who have reached the highest course. The Nāga responds with astonishment that a perfected human body can attain siddha-status and “move with the Sun” in circumambulation of the earth, underscoring the chapter’s theme that human discipline can culminate in supra-ordinary destiny.
Chapter Arc: जनमेजय का जिज्ञासु प्रश्न उठता है—क्या विविध धर्म-मार्ग एक ही लक्ष्य की ओर ले जाते हैं या भिन्न-भिन्न निष्ठाओं में बँटे हैं? → वैशम्पायन उत्तर को एक विराट पूर्वकथा में खोलते हैं: सृष्टि-आरम्भ में नारायण के अंश से सरस्वती-पुत्र अपान्तरतमा का प्राकट्य, और फिर उसी तेज का पराशर-सत्यवती से कृष्णद्वैपायन व्यास के रूप में अवतरण। जनमेजय व्यास के ‘नारायण-सुत’ होने की पूर्वघोषणा को स्मरण कर पुष्टि चाहता है। → दैवी वाणी/वरदान-क्रम में व्यास के भविष्य-कार्य का निर्णायक उद्घोष: वे नाना प्रकार के धर्मों के प्रवर्तक, ज्ञानदाता और तपोयुक्त रहेंगे; भूत-वर्तमान-भविष्य का संशय तप से नष्ट होगा; युग-युगान्तरों को देखेंगे; और कलियुग के आगमन पर भी वेद-विभाग करेंगे—यह सब नारायण-योजना के अंतर्गत। → वैशम्पायन व्यास के ‘पूर्व सम्भव’ (पूर्वजन्म/पूर्वप्राकट्य) को समेटकर बताते हैं कि यह गुरु व्यास की निर्मल बुद्धि और लोक-हितकारी अवतार-भूमिका का कारण है—धर्म-ज्ञान की स्थापना और युग-धर्म के अनुसार व्यवस्था। → अवतार-योजना का अगला संकेत—मधुसूदन का पृथ्वी-रक्षा हेतु अवतरण और आगे वंशजों में परस्पर-विनाशकारी फूट का विधान—आने वाले प्रसंगों की ओर कथा को धकेल देता है।
Shlokas
Verse 1
अपना बछ। अर: 2 एकोनपज्चाशर्दाधिकत्रिशततमो< ध्याय: व्यासजीका सृष्टिके प्रारम्भमें भगवान् नारायणके अंशसे सरस्वतीपुत्र अपान्तरतमाके रूपमें जन्म होनेकी और उनके प्रभावकी कथा जनमेजय उवाच सांख्यं योग: पाउचरात्र वेदारण्यकमेव च । ज्ञानान्येतानि ब्रद्मर्षे लोकेषु प्रचरन्ति ह,जनमेजयने पूछा--ब्रह्मर्ष! सांख्य, योग, पाउ्चरात्र और वेदोंके आरण्यकभाग--ये चार प्रकारके ज्ञान सम्पूर्ण लोकोंमें प्रचलित हैं
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ! ਸਾਂਖ੍ਯ, ਯੋਗ, ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਆਰਣ੍ਯਕ ਭਾਗ—ਇਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ।
Verse 2
किमेतान्येकनिष्ठानि पृथड्निष्ठानि वा मुने । प्रत्रूहि वै मया पृष्ट: प्रवृत्ति च यथाक्रमम्,मुने! क्या ये सब एक ही लक्ष्यका बोध करानेवाले हैं अथवा पृथक्-पृथक् लक्ष्यके प्रतिपादक हैं? मेरे इस प्रश्नचका आप यथावत् उत्तर दें और प्रवृत्तिका भी क्रमश: वर्णन करें
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਕੀ ਇਹ ਸਭ ਇਕੋ ਹੀ ਲਕਸ਼ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਮੈਂ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਯਥਾਵਤ ਉੱਤਰ ਦਿਓ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।
Verse 3
वैशग्पायन उवाच जज्ञे बहुज्ञं परमत्युदारं यं द्वीपमध्ये सुतमात्मयोगात् । पराशरात् सत्यवती महर्षि तस्मै नमो5ज्ञानतमोनुदाय,वैशम्पायनजीने कहा--राजन्! देवी सत्यवतीने यमुनातटवर्ती द्वीपमें पराशर मुनिसे अपने शरीरका संयोग करके जिन बहुज्ञ और अत्यन्त उदार महर्षिको पुत्ररूपसे उत्पन्न किया था, अज्ञानरूपी अन्धकारको दूर करनेवाले ज्ञानसूर्यस्वरूप उन गुरुदेव व्यासजीको मेरा नमस्कार है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਯਮੁਨਾ-ਤਟ ਦੇ ਇੱਕ ਟਾਪੂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪਰਾਸ਼ਰ ਮੁਨੀ ਨਾਲ ਆਤਮਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਦੇਹ-ਸੰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਦੇਵੀ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਨੇ ਜਿਸ ਬਹੁਜ੍ਞ ਅਤੇ ਪਰਮ ਉਦਾਰ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ—ਅਜ੍ਞਾਨ-ਰੂਪੀ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਗਿਆਨ-ਸੂਰਜਸਵਰੂਪ ਗੁਰੁਦੇਵ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 4
पितामहाद् यं प्रवदन्ति षष्ठं महर्षिमार्षेयवि भूतियुक्तम् । नारायणस्यांशजमेक पुत्र द्ैपायनं वेद महानिधानम्,ब्रह्माजीके आदिपुरुष जो नारायण हैं, उनके स्वरूपभूत जिन महर्षिको पूर्वपुरुष नारायणसे छठी पीढ़ीमें- उत्पन्न बताते हैं, जो ऋषियोंके सम्पूर्ण ऐश्वर्यसे सम्पन्न हैं, नारायणके अंशसे उत्पन्न हैं, अपने पिताके एक ही पुत्र हैं और द्वीपमें उत्पन्न होनेके कारण द्वैपायन कहलाते हैं, उन वेदके महान् भण्डाररूप व्यासजीको मैं प्रणाम करता हूँ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਭੰਡਾਰ, ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾਮਹ ਤੋਂ ਛੇਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਵਿਭੂਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਹਨ; ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ’ ਕਹਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 5
तमादिकालेषु महाविभूति- नरियणो ब्रह्ममहानिधानम् | ससर्ज पुत्रार्थमुदारतेजा व्यासं महात्मानमजं पुराणम्,प्राचीनकालमें उदार तेजस्वी, महान् वैभवसम्पन्न भगवान् नारायणने वैदिक ज्ञानकी महानिधिरूप महात्मा अजन्मा और पुराणपुरुष व्यासजीको अपने पुत्ररूपसे उत्पन्न किया था
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਦਿਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਦਾਰ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵਿਭੂਤੀ-ਸੰਪੰਨ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ—ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਿਧਾਨ ਹਨ—ਪੁੱਤਰ-ਅਰਥ ਮਹਾਤਮਾ, ਅਜਨਮਾ, ਪੁਰਾਣ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 6
जनमेजय उवाच त्वयैव कथित पूर्व सम्भवे द्विजसत्तम | वसिष्ठस्य सुतः शक्ति: शक्तिपुत्र: पराशर:,जनमेजयने कहा--द्विजश्रेष्ठस आपहीने पहले आदिपर्वकी कथा सुनाते समय यह कहा था कि वसिष्ठके पुत्र शक्ति, शक्तिके पुत्र पराशर और पराशरके पुत्र मुनिवर श्रीकृष्णद्वैपायन व्यास हैं और अब पुन: आप इन्हें नारायणका पुत्र बतला रहे हैं
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਵ-ਸੰਭਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪਰਾਸ਼ਰ। ਪਰ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹੋ; ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ?
Verse 7
पराशरस्य दायाद: कृष्णद्वैपायनो मुनि: । भूयो नारायणसुतं त्वमेवैनं प्रभाषसे,जनमेजयने कहा--द्विजश्रेष्ठस आपहीने पहले आदिपर्वकी कथा सुनाते समय यह कहा था कि वसिष्ठके पुत्र शक्ति, शक्तिके पुत्र पराशर और पराशरके पुत्र मुनिवर श्रीकृष्णद्वैपायन व्यास हैं और अब पुन: आप इन्हें नारायणका पुत्र बतला रहे हैं
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮੁਨੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਤਾਂ ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਵਾਰਸ ਤੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ; ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ? ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝੀਏ?”
Verse 8
किमतः: पूर्वजं जन्म व्यासस्यामिततेजस: । कथयस्वोत्तममते जन्म नारायणोद्धवम्,श्रेष्ठ बुद्धिवाले मुनीश्वर! क्या अमिततेजस्वी व्यासजीका इससे पहले भी कोई जन्म हुआ था? नारायणसे व्यासजीका जन्म कब और कैसे हुआ? यह बतानेकी कृपा करें
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਕੀ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਆਸ ਦਾ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਜਨਮ ਸੀ? ਹੇ ਉੱਤਮ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਦੱਸੋ—ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਵਿਆਸ ਦਾ ਜਨਮ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਇਆ? ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਮਝਾਓ।”
Verse 9
वैशम्पायन उवाच वेदार्थान् वेत्तुकामस्य धर्मिष्ठस्य तपोनिधे: । गुरोमें ज्ञाननिष्ठस्य हिमवत्पाद आसत:,वैशम्पायनजीने कहा--राजन्! मेरे धर्मिष्ठ गुरु वेदव्यास तपस्याकी निधि और ज्ञाननिष्ठ हैं। पहले वे वेदोंके अर्थका वास्तविक ज्ञान प्राप्त करनेकी इच्छासे हिमालयके एक शिखरपर रहते थे। ये महाभारत नामक इतिहासकी रचना करके तपस्या करते-करते थक गये थे। उन दिनों इन बुद्धिमान् गुरुकी सेवामें तत्पर हम पाँच शिष्य उनके साथ रहते थे। सुमन्तु, जैमिनि, दृढ़तापूर्वक उत्तम धर्मका पालन करनेवाले पैल, चौथा मैं और पाँचवें व्यासपुत्र शुकदेव थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਵੇਦਵਿਆਸ ਪਰਮ ਧਰਮੀ, ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸਨ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਅਰਥ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਸਦੇ ਸਨ।”
Verse 10
कृत्वा भारतमाख्यानं तपःश्रान्तस्य धीमत: । शुश्रूषां तत्परा राजन् कृतवन्तो वयं तदा,वैशम्पायनजीने कहा--राजन्! मेरे धर्मिष्ठ गुरु वेदव्यास तपस्याकी निधि और ज्ञाननिष्ठ हैं। पहले वे वेदोंके अर्थका वास्तविक ज्ञान प्राप्त करनेकी इच्छासे हिमालयके एक शिखरपर रहते थे। ये महाभारत नामक इतिहासकी रचना करके तपस्या करते-करते थक गये थे। उन दिनों इन बुद्धिमान् गुरुकी सेवामें तत्पर हम पाँच शिष्य उनके साथ रहते थे। सुमन्तु, जैमिनि, दृढ़तापूर्वक उत्तम धर्मका पालन करनेवाले पैल, चौथा मैं और पाँचवें व्यासपुत्र शुकदेव थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਰਾਜਨ! ਭਾਰਤ-ਆਖਿਆਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮੁਨੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਗਏ ਸੀ।”
Verse 11
सुमन्तुर्जैमिनिश्वैव पैलश्व सुदृढव्रतः । अहं चतुर्थ: शिष्यो वै शुकोव्यासात्मजस्तथा,वैशम्पायनजीने कहा--राजन्! मेरे धर्मिष्ठ गुरु वेदव्यास तपस्याकी निधि और ज्ञाननिष्ठ हैं। पहले वे वेदोंके अर्थका वास्तविक ज्ञान प्राप्त करनेकी इच्छासे हिमालयके एक शिखरपर रहते थे। ये महाभारत नामक इतिहासकी रचना करके तपस्या करते-करते थक गये थे। उन दिनों इन बुद्धिमान् गुरुकी सेवामें तत्पर हम पाँच शिष्य उनके साथ रहते थे। सुमन्तु, जैमिनि, दृढ़तापूर्वक उत्तम धर्मका पालन करनेवाले पैल, चौथा मैं और पाँचवें व्यासपुत्र शुकदेव थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਸੁਮੰਤੂ, ਜੈਮਿਨੀ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਵਾਲਾ ਪੈਲ, ਮੈਂ ਚੌਥਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ; ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ—ਇਹੀ ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸਨ।”
Verse 12
एशि: परिवृतो व्यास: शिष्यै: पञ्चभिरुत्तमै: । शुशुभे हिमवत्पादे भूतैर्भूतपतिर्यथा,इन पाँच उत्तम शिष्योंसे घिरे हुए व्यासजी हिमालयके शिखरपर भूतोंसे परिवेष्टित भूतनाथ भगवान् शिवके समान शोभा पाते थे
ਪੰਜ ਉੱਤਮ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਹਿਮਾਲੇ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਐਸੇ ਚਮਕਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਤਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਭੂਤਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ।
Verse 13
वेदानावर्तयन् साड्रान् भारतार्थाश्व सर्वश: । तमेकमनसं दान्तं युक्ता वयमुपास्महे,वहाँ व्यासजी अंगोंसहित सब वेदों तथा महाभारतके अर्थोंकी आवृत्ति करते और हम सब शिष्योंको पढ़ाते थे एवं हम सब लोग सदा उद्यत रहकर उन एकाग्रचित्त एवं जितेन्द्रिय गुरुकी सेवा करते थे
ਵਿਆਸ ਜੀ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਹਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਸਦਾ ਤਤਪਰ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਇਕਾਗ੍ਰਚਿੱਤ, ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀਅ, ਸੰਯਮੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਾਂ।
Verse 14
कथान्तरे5थ कम्मिंश्षित् पृष्टोडस्माभिद्धिजोत्तम: | वेदार्थान् भारतार्थाश्व॒ जन्म नारायणात् तथा,एक दिन किसी बातचीतके प्रसंगमें हमलोगोंने द्विजश्रेष्ठ व्यासजीसे वेदों और महाभारतका अर्थ तथा भगवान् नारायणसे उनके जन्म होनेका वृत्तान्त पूछा
ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅਸੀਂ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਬਾਰੇ, ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 15
स पूर्वमुक्त्वा वेदार्थान् भारतार्थाश्व तत्त्ववित् । नारायणादिदं जन्म व्याहर्तुमुपचक्रमे,तत्त्वज्ञानी व्यासजीने पहले हमें वेदों और महाभारतका अर्थ बताया। उसके बाद भगवान् नारायणसे अपने जन्मका वृत्तान्त इस प्रकार बताना आरम्भ किया--
ਤੱਤਵਜ੍ਞ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਾਏ; ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਦਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 16
शृणुध्वमाख्यानवरमिदमार्षेयमुत्तमम् । आदिकालोडद्धवं विप्रास्तपसाधिगतं मया,“विप्रगण! ऋषिसम्बन्धी यह उत्तम आख्यान सुनो। प्राचीन कालका यह वृत्तान्त मैंने तपस्याके द्वारा जाना है
“ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਗਣੋ! ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਹ ਉੱਤਮ ਆਖਿਆਨ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਆਦਿਕਾਲ ਦਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਹੈ।”
Verse 17
प्राप्ते प्रजाविसग्े वै सप्तमे पद्मसम्भवे । नारायणो महायोगी शुभाशुभविवर्जित:,“जब सातवें कल्पके आरम्भमें सातवीं बार ब्रह्माजीके कमलसे जन्म-ग्रहण करनेका अवसर आया, तब शुभ और अशुभसे रहित अमिततेजस्वी महायोगी भगवान् नारायणने सबसे पहले अपने नाभिकमलसे ब्रह्माजीको उत्पन्न किया। जब ब्रह्माजी प्रकट हो गये, तब उनसे भगवानने यह बात कही--
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਪਦਮ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਾਕਟ ਵਿੱਚ—ਤਾਂ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਹਾਯੋਗੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਭੀ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ।
Verse 18
ससूजे नाभित: पूर्व ब्रह्माणममितप्रभ: । ततः स प्रादुरभवदथैनं वाक्यमब्रवीत्,“जब सातवें कल्पके आरम्भमें सातवीं बार ब्रह्माजीके कमलसे जन्म-ग्रहण करनेका अवसर आया, तब शुभ और अशुभसे रहित अमिततेजस्वी महायोगी भगवान् नारायणने सबसे पहले अपने नाभिकमलसे ब्रह्माजीको उत्पन्न किया। जब ब्रह्माजी प्रकट हो गये, तब उनसे भगवानने यह बात कही--
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਅਮਿਤ-ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਾਭੀ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ—ਅਤੇ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਨਿਯਮਬੱਧ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ।
Verse 19
मम त्वं नाभितो जात: प्रजासर्गकर: प्रभु: । सृज प्रजास्त्वं विविधा ब्रह्मन् सजडपण्डिता:,“ब्रह्मन्! तुम मेरी नाभिसे प्रजावर्गकी सृष्टि करनेके लिये उत्पन्न हुए हो और इस कार्यमें समर्थ हो; अत: जड-चेतनसहित नाना प्रकारकी प्रजाओंकी सृष्टि करो”
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈਂ; ਪ੍ਰਜਾ-ਸਰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਤੂੰ ਹੀ ਸਮਰੱਥ ਪ੍ਰਭੂ ਨਿਯੁਕਤ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਰਚ—ਜੜ ਤੇ ਚੇਤਨ, ਮੂੜ੍ਹ ਤੇ ਪੰਡਿਤ—ਸਭ ਨੂੰ।”
Verse 20
स एवमुक्तो विमुखश्चिन्ताव्याकुलमानस: । प्रणम्य वरदं देवमुवाच हरिमी श्वरम्,“भगवान्के इस प्रकार आदेश देनेपर ब्रह्माजीका मन चिन्तासे व्याकुल हो उठा। वे सृष्टिकार्यसे विमुख हो वरदायक देवता सर्वेश्वर श्रीहरिको प्रणाम करके इस प्रकार बोले --
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖੇ ਜਾਣ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਵਿਮੁਖ ਹੋ ਕੇ, ਵਰਦਾਤਾ ਦੇਵ ਅਤੇ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬੋਲਿਆ।
Verse 21
का शक्तिर्मम देवेश प्रजा: सत्रष्ठु नमो<स्तु ते । अप्रज्ञावानहं देव विधत्स्व यदनन्तरम्,“देवेश्वर! मुझमें प्रजाकी सृष्टि करनेकी क्या शक्ति है? आपको नमस्कार है। देव! मैं सृष्टिविषयक बुद्धिसे सर्वथा रहित हँ--यह जानकर अब आपको जो उचित जान पड़े, वह कीजिये”
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ! ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਚਣ ਦੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ? ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਦੇਵ! ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਰਬਥਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਹੁਣ ਅਗਲਾ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯੋਗ ਲੱਗੇ, ਉਹੀ ਕਰੋ।”
Verse 22
स एवमुक्तो भगवान् भूत्वाथान्तर्हितस्तत: । चिन्तयामास देवेशो बुद्धि बुद्धिमतां वर:,“ब्रह्माजीके ऐसा कहनेपर बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ देवेश्वर भगवान् विष्णुने अदृश्य होकर बुद्धिका चिन्तन किया
ਇਉਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲੇ ਯੋਗ ਉਪਾਅ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 23
स्वरूपिणी ततो बुद्धिरुपतस्थे हरिं प्रभुम् । योगेन चैनां निर्योग: स्वयं नियुयुजे तदा,“उनके चिन्तन करते ही मूर्तिमती बुद्धि उन सामर्थ्यशाली श्रीहरिकी सेवामें उपस्थित हो गयी। तदनन्तर जिनपर दूसरोंका वश नहीं चलता, उन भगवान् नारायणने स्वयं ही उस बुद्धिको उस समय योगशक्तिसे सम्पन्न कर दिया
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੀ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਬੁੱਧੀ ਸਮਰੱਥ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਆ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਤਦ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 24
स तामैश्वर्ययोगस्थां बुद्धि गतिमतीं सतीम् । उवाच वचन देवो बुद्धि वै प्रभुरव्यय:,“अविनाशी प्रभु नारायणदेवने ऐश्वर्ययोगमें स्थित हुई उस सती-साध्वी प्रगतिशील बुद्धिसे कहा--
ਤਦ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਸ ਸਤੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 25
ब्रह्माणं प्रविशस्वेति लोकसृष्ट्यर्थसिद्धये । ततस्तमीश्वरादिष्टा बुद्धि: क्षिप्रं विवेश सा
ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਲੋਕ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਧ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ।” ਤਦ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਤੁਰੰਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਈ।
Verse 26
“तुम संसारकी सृष्टिरूप अभीष्ट कार्यकी सिद्धिके लिये ब्रह्माजीके भीतर प्रवेश करो।' ईश्वरका यह आदेश पाकर बुद्धि शीघ्र ही ब्रह्माजीमें प्रवेश कर गयी ।। अथीनं बुद्धिसंयुक्त पुनः: स ददृशे हरि: । भूयश्चैव वच: प्राह सृजेमा विविधा: प्रजा:,“जब ब्रह्माजी सृष्टिविषयक बुद्धिसे संयुक्त हो गये, तब श्रीहरिने पुन: उनकी ओर स्नेहपूर्ण दृष्टिसे देखा और फिर इस प्रकार कहा--“अब तुम इन नाना प्रकारकी प्रजाओंकी सृष्टि करो”
“ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਰੂਪ ਇੱਛਿਤ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿਧੀ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ।” ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਇਹ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ ਬੁੱਧੀ ਤੁਰੰਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਿਸ਼ੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜਗਤਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਨੇ ਸਨੇਹ-ਭਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਮੁੜ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ—“ਹੁਣ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ।”
Verse 27
बाढमित्येव कृत्वासौ यथा55ज्ञां शिरसा हरे: । एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत,“तब “बहुत अच्छा” कहकर उन्होंने श्रीहरिकी आज्ञा शिरोधार्य की। इस प्रकार उन्हें सृष्टिका आदेश देकर भगवान् वहीं अन्तर्धान हो गये
“ਤਥਾਸਤੁ” ਆਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਸੌਂਪਦਿਆਂ ਭਗਵਾਨ ਉੱਥੇ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 28
प्राप चैनं मुहूर्तेन संस्थान देवसंज्ञितम् । तां चैव प्रकृतिं प्राप्प एकीभावगतो5भवत्,“वे एक ही मुहूर्तमें अपने देवधाममें जा पहुँचे और अपनी प्रकृतिको प्राप्त हो उसके साथ एकीभूत हो गये
ਇੱਕ ਹੀ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਵ-ਸੰਜ्ञਿਤ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਏਕਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 29
अथास्य बुद्धिरभवत् पुनरन्या तदा किल । सृष्टा: प्रजा इमा: सर्वा ब्रह्मणा परमेष्ठिना,“तदनन्तर कुछ कालके बाद भगवानके मनमें फिर दूसरा विचार उठा। वे सोचने लगे, परमेष्ठी ब्रह्माने इन समस्त प्रजाओंकी सृष्टि तो कर दी
ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਉੱਠਿਆ—“ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਤਾਂ ਰਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।”
Verse 30
दैत्यदानवगन्धर्वरक्षोगणसमाकुला । जाता हीयं॑ वसुमती भाराक्रान्ता तपस्विनी
ਇਹ ਵਸੁਮਤੀ ਧਰਤੀ ਦੈਤ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਦਬੀ ਹੋਈ ਇਹ ਤਪੱਸਵਿਨੀ ਧਰਤੀ ਪੀੜਤ ਹੈ।
Verse 31
“किंतु दैत्य, दानव, गन्धर्व और राक्षसोंसे व्याप्त हुई यह तपस्विनी पृथ्वी भारसे पीड़ित हो गयी है ।। बहवो बलिन: पृथ्व्यां दैत्यदानवराक्षसा: । भविष्यन्ति तपोयुक्ता वरान् प्राप्स्यन्ति चोत्तमान्,“इस पृथ्वीपर बहुत-से ऐसे बलवान् दैत्य, दानव और राक्षस होंगे, जो तपस्यामें प्रवृत्त हो उत्तमोत्तम वर प्राप्त करेंगे
ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤੇ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ; ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ।
Verse 32
अवश्यमेव तै: सर्वर्वरदानेन दर्पिति: । बाधितव्या: सुरगणा ऋषयश्न तपोधना:,“वरदानसे घमंडमें आकर वे समस्त दानव निश्चय ही देवसमूहों तथा तपोधन ऋषियोंको बाधा पहुँचायेंगे
ਵਰਦਾਨ ਪਾ ਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦਾਨਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੇਵ-ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਤਪੋਧਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੰਗ ਕਰਨਗੇ।
Verse 33
तत्र न्याय्यमिदं कर्तु भारावतरणं मया । अथ नानासमुद्धूतैर्वसुधायां यथाक्रमम्,“अत: अब मुझे पृथ्वीपर क्रमश: नाना अवतार धारण करके इसके भारको उतारना उचित होगा
ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹੀ ਉਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਕਰਾਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਨੇਕ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦਾ ਬੋਝ ਹਲਕਾ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 34
निग्रहेण च पापानां साधूनां प्रग्रहेण च । इयं तपस्विनी सत्या धारयिष्यति मेदिनी,'पापियोंको दण्ड देने और साधु पुरुषोंपर अनुग्रह करनेसे यह तपस्विनी सत्यस्वरूपा पृथ्वी बलसे टिकी रह सकेगी
ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਦੰਡ ਦੇਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੇਣ ਨਾਲ—ਇਹ ਤਪਸਵਿਨੀ, ਸਤ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਾਰ ਸਕੇਗੀ।
Verse 35
मया होषा हि प्रियते पातालस्थेन भोगिना । मया धृता धारयति जगद् विश्व॑ं चराचरम्,“मैं पातालमें शेषनागके रूपसे रहकर इस पृथ्वीको धारण करता हूँ और मेरेद्वारा धारित होकर यह सम्पूर्ण चराचर जगत्को धारण करती है
ਮੈਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਭੋਗੀ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰੀ ਹੋਈ ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਮੂਹ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 36
तस्मात् पृथ्व्या: परित्राणं करिष्ये सम्भवं गत: । एवं स चिन्तयित्वा तु भगवान् मधुसूदन:,एभिम्मया निहन्तव्या दुर्विनीता: सुरारय: । “इसलिये मैं अवतार लेकर इस पृथ्वीकी रक्षा अवश्य करूँगा। ऐसा सोच-विचारकर भगवान् मधुसूदनने जगत्के लिये अवतार ग्रहण करनेके निमित्त अपने अनेक रूपोंकी सृष्टि की अर्थात् वाराह, नरसिंह, वामन एवं मनुष्यरूपोंका स्मरण किया। उन्होंने यह निश्चय किया था कि मुझे इन अवतारोंद्वारा उद्दण्ड दैत्योंका वध करना है
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਨਿਰਣੈ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਟ ਰੂਪਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਉੱਦੰਡ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 37
रूपाण्यनेकान्यसृजत् प्रादुर्भावे भवाय स: । वाराहं नारसिंहं च वामनं मानुषं तथा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ—ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਵੇਲੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰੇ—ਵਰਾਹ, ਨਰਸਿੰਹ, ਵਾਮਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਵੀ; ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਲੋੜ ਪਈ, ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ।
Verse 38
अथ भूयो जगत्स््रष्टा भो:शब्देनानुनादयन्,“तदनन्तर जगत्स्रष्टा श्रीहरिने “भो:” शब्दसे सम्पूर्ण दिशाओंको प्रतिध्वनित करते हुए सरस्वती (वाणी) का उच्चारण किया। इससे वहाँ सारस्वतका आविर्भाव हुआ। सरस्वती या वाणीसे उत्पन्न हुए उस शक्तिशाली पुत्रका नाम “अपान्तरतमा” हुआ
ਫਿਰ ਜਗਤ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਨੇ ‘ਭੋঃ’ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾ ਕੇ ਸਰਸਵਤੀ—ਅਰਥਾਤ ਵਾਣੀ—ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਉਚਾਰਣ ਤੋਂ ਉੱਥੇ ਸਾਰਸਵਤ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਹੋਇਆ। ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਪੁੱਤਰ ‘ਅਪਾਂਤਰਤਮਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 39
सरस्वतीमुच्चचार तत्र सारस्वतो5भवत् | अपान्तरतमा नाम सुतो वाक्सम्भव: प्रभु:,“तदनन्तर जगत्स्रष्टा श्रीहरिने “भो:” शब्दसे सम्पूर्ण दिशाओंको प्रतिध्वनित करते हुए सरस्वती (वाणी) का उच्चारण किया। इससे वहाँ सारस्वतका आविर्भाव हुआ। सरस्वती या वाणीसे उत्पन्न हुए उस शक्तिशाली पुत्रका नाम “अपान्तरतमा” हुआ
ਉਸ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ; ਉੱਥੇ ਸਾਰਸਵਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ‘ਅਪਾਂਤਰਤਮਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ।
Verse 40
भूतभव्यभविष्यज्ञ: सत्यवादी दृढव्रत: । तमुवाच नत मूर्ध्ना देवानामादिरव्यय:,“वे अपान्तरतमा भूत, वर्तमान और भविष्यके ज्ञाता, सत्यवादी तथा दृढ़तापूर्वक व्रतका पालन करनेवाले थे। मस्तक झुकाकर खड़े हुए उस पुत्रसे देवताओंके आदिकारण अविनाशी श्रीहरिने कहा--
ਉਹ ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ-ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਤਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਦਿ-ਕਾਰਣ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਰੀ ਨੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਖੜੇ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 41
वेदाख्याने श्रुति: कार्या त्वया मतिमतां वर । तस्मात् कुरु यथा5ज्ञप्तं ममैतद् वचन मुने,'बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ मुने! तुम्हें वेदोंकी व्याख्याके लिये ऋकू, साम, यजुष् आदि श्रुतियोंका पृथक्-पृथक् संग्रह करना चाहिये। अतः तुम मेरी आज्ञाके अनुसार कार्य करो। मुझे तुमसे इतना ही कहना है”
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ—“ਹੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ! ਵੇਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਕ, ਸਾਮ, ਯਜੁਸ ਆਦਿ—ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ, ਮੁਨੀ। ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਹੈ।”
Verse 42
तेन भिन्नास्तदा वेदा मनो: स्वायम्भुवेडन्तरे । ततस्तुतोष भगवान् हरिस्तेनास्य कर्मणा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਨੁ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਵੰਡੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਕਰਤੱਬ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।
Verse 43
तपसा च सुतप्तेन यमेन नियमेन च । मन्वन्तरेषु पुत्रत्वमेवमेव प्रवर्तक:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸੁਚੱਜੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਯਮ-ਨਿਯਮ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਕਾਰਣ-ਨੀਤੀ ਇਉਂ ਹੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 44
“अपान्तरतमाने स्वायम्भुव मन्वन्तरमें भगवान्की आज्ञाके अनुसार वेदोंका विभाग किया। उनके इस कर्मसे तथा उनके द्वारा की हुई उत्तम तपस्या, यम और नियमसे भी भगवान् श्रीहरि बहुत संतुष्ट हुए और बोले--“बेटा! तुम सभी मन्वन्तरोंमें इसी प्रकार धर्मके प्रवर्तक होओगे” ।। भविष्यस्यचलो ब्रद्चान्नप्रधृष्यश्च नित्यश: । पुनस्तिष्ये च सम्प्राप्ते कुरवो नाम भारता:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਅਪਾਂਤਰਤਮਸ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਵਿਭਾਗ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸੇਵਾ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉੱਤਮ ਤਪੱਸਿਆ, ਯਮ ਤੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬੋਲੇ— “ਵਤਸ! ਤੂੰ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਹੋਵੇਂਗਾ।” ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੂੰ ਅਚਲ ਅਤੇ ਸਦਾ ਅਜਿੱਤ ਰਹੇਗਾ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤਿਸ਼੍ਯ-ਕਾਲ ਮੁੜ ਆਵੇਗਾ, ਤਦ ਭਾਰਤ ‘ਕੁਰਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਣਗੇ।
Verse 45
भविष्यन्ति महात्मानो राजान: प्रथिता भुवि । “ब्रह्मन! तुम सदा ही अविचल एवं अजेय बने रहोगे। फिर द्वापर और कलियुगकी संधिका समय आनेपर भरतवंभशमें कुरुवंशी क्षत्रिय होंगे। वे महामनस्वी राजा समस्त भूमण्डलमें विख्यात होंगे ।। तेषां त्वत्त: प्रसूतानां कुलभेदो भविष्यति
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜੇ ਉੱਠਣਗੇ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣਗੇ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੂੰ ਸਦਾ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਅਜਿੱਤ ਰਹੇਗਾ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਦ੍ਵਾਪਰ ਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਸੰਧੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਵੇਗਾ, ਤਦ ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਖ਼ਤਰੀਯ ਹੋਣਗੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਸਾਰੇ ਭੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵਿਖਿਆਤ ਹੋਣਗੇ। ਪਰ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਲ-ਭੇਦ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 46
तत्राप्यनेकधा वेदान् भेत्स्यसे तपसान्वित:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉੱਥੇ ਵੀ, ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਰ ਸਕੇਂਗਾ।
Verse 47
धर्माणां विविधानां च कर्ता ज्ञानकरस्तथा | भविष्यसि तपोयुक्तो न च रागाद् विमोक्ष्यसे,“तुम नाना प्रकारके धर्मोंके प्रवर्तक, ज्ञानदाता और तपस्वी होओगे, परंतु रागसे सर्वथा मुक्त नहीं रहोगे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੂੰ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾਤਾ ਵੀ ਬਣੇਂਗਾ। ਤਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤਪਸਵੀ ਜੀਵਨ ਜੀਵੇਂਗਾ; ਪਰ ਰਾਗ (ਆਸਕਤੀ) ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਂਗਾ।
Verse 48
वीतरागश्न पुत्रस्ते परमात्मा भविष्यति । महेश्वरप्रसादेन नैतद् वचनमन्यथा,“तुम्हारा पुत्र भगवान् महेश्वरकी कृपासे वीतराग होकर परमात्मस्वरूप हो जायगा। मेरी यह बात टल नहीं सकती
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਬਚਨ ਹੋਰਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 49
यं मानसं वै प्रवदन्ति विप्रा: पितामहस्योत्तमबुद्धियुक्तम् । वसिष्ठमग्य्रं च तपोनिधानं यस्यातिसूर्य व्यतिरिच्यते भा:,जिन्हें ब्राह्मणलोग ब्रह्माजीका मानसपुत्र कहते ऐं, जो उत्तम बुद्धिसे युक्त, तपस्याकी निधि एवं सर्वश्रेष्ठ वसिष्ठ मुनिके नामसे प्रसिद्ध हैं और जिनका तेज भगवान् सूर्यसे भी बढ़कर प्रकाशित होता है, उन्हीं ब्रह्मर्षि वसिष्ठके वंशमें पराशर नामवाले महान् प्रभावशाली महर्षि होंगे। वे वैदिक ज्ञानके भण्डार, मुनियोंमें श्रेष्ठ महान् तपस्वी एवं तपस्याके आवासस्थान होंगे। वे ही पराशर मुनि उस समय तुम्हारे पिता होंगे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਾਨਸ-ਪੁੱਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉੱਤਮ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਤਪ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਰਗਣ੍ਯ ਵਸਿਸ਼ਠ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਤੇਜ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਵੇਦਿਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਨਿਧਾਨ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਤੇ ਮਾਨੋ ਤਪ ਦਾ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 50
तस्यान्वये चापि ततो महर्षि: पराशरो नाम महाप्रभाव: । पिता स ते वेदनिधिववरिष्ठो महातपा वै तपसो निवास:,जिन्हें ब्राह्मणलोग ब्रह्माजीका मानसपुत्र कहते ऐं, जो उत्तम बुद्धिसे युक्त, तपस्याकी निधि एवं सर्वश्रेष्ठ वसिष्ठ मुनिके नामसे प्रसिद्ध हैं और जिनका तेज भगवान् सूर्यसे भी बढ़कर प्रकाशित होता है, उन्हीं ब्रह्मर्षि वसिष्ठके वंशमें पराशर नामवाले महान् प्रभावशाली महर्षि होंगे। वे वैदिक ज्ञानके भण्डार, मुनियोंमें श्रेष्ठ महान् तपस्वी एवं तपस्याके आवासस्थान होंगे। वे ही पराशर मुनि उस समय तुम्हारे पिता होंगे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹੀ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੋਵੇਗਾ—ਵੇਦਿਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਨਿਧਾਨ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਤੇ ਮਾਨੋ ਤਪ ਦਾ ਹੀ ਨਿਵਾਸ।
Verse 51
कानीनगर्भ: पितृकन्यकायां तस्मादृषेस्त्वं भविता च पुत्र:,उन्हीं ऋषिसे तुम पिताके घरमें रहनेवाली एक कुमारी कन्याके पुत्ररूपसे जन्म लोगे और कानीनगर्भ (कन्याकी संतान) कहलाओगे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ਤੂੰ ਇੱਕ ਐਸੀ ਕੁਆਰੀ ਧੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮੇਗਾ ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ‘ਕਾਨੀਨਗਰਭ’—ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਕੁੜੀ ਤੋਂ ਗਰਭਿਤ ਸੰਤਾਨ—ਕਹਲਾਵੇਂਗਾ।
Verse 52
भूतभव्यभविष्याणां छिन्नसर्वार्थसंशय: । ये हृतिक्रान्तका: पूर्व सहस्रयुगपर्यया:,“भूत, वर्तमान और भविष्यके सभी विषयोंमें तुम्हारा संशय नष्ट हो जायगा। पहले जो सहस्न-युगोंके कल्प व्यतीत हो चुके हैं, उन सबको मेरी आज्ञासे तुम देख सकोगे और तपोबलसे सम्पन्न बने रहोगे। भविष्यमें होनेवाले अनेक कल्प भी तुम्हें दृष्टिगोचर होंगे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਭ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਜੋ ਕਾਲਚੱਕਰ ਦੇ ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਵੇਖ ਸਕੇਂਗਾ; ਅਤੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਕਲਪ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਣਗੇ।
Verse 53
तांश्व सर्वान् मयोदिष्टान् द्रक्ष्य्से तपसान्वित: । पुनर्द्क्ष्सि चानेकसहस्रयुगपर्ययान्,“भूत, वर्तमान और भविष्यके सभी विषयोंमें तुम्हारा संशय नष्ट हो जायगा। पहले जो सहस्न-युगोंके कल्प व्यतीत हो चुके हैं, उन सबको मेरी आज्ञासे तुम देख सकोगे और तपोबलसे सम्पन्न बने रहोगे। भविष्यमें होनेवाले अनेक कल्प भी तुम्हें दृष्टिगोचर होंगे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖੇਂਗਾ ਜੋ ਮੈਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਕਾਲ-ਪਰਿਆਇ ਵੀ ਮੁੜ ਵੇਖੇਂਗਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਭ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਮਿਟ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਬੀਤੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਕਾਲਚੱਕਰ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
Verse 54
अनादिनिधनं लोके चक्रहस्तं च मां मुने । अनुध्यानान्मम मुने नैतद् वचनमन्यथा,“मुने! तुम निरन्तर मेरा चिन्तन करनेसे जगत्में मुझ अनादि और अनन्त परमेश्वरको चक्र हाथमें लिये देखोगे। मेरी यह बात कभी मिथ्या नहीं होगी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀ! ਮੇਰਾ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇਂਗਾ। ਹੇ ਮੁਨੀ! ਮੇਰਾ ਇਹ ਬਚਨ ਕਦੇ ਹੋਰਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਹ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗਾ।
Verse 55
भविष्यति महासत्त्व ख्यातिश्नाप्पतुला तव । शनैश्वरः सूर्यपुत्रो भविष्यति मनुर्महान्,“महान् शक्तिशाली मुनीश्वर! जगत्में तुम्हारी अनुपम ख्याति होगी। वत्स! जब सूर्यपुत्र शनैश्वर मन्वन्तरके प्रवर्तक हो महामनुके पदपर प्रतिष्ठित होंगे, उस मन्वन्तरमें तुम्हीं मेरे कृपाप्रसादसे मन्वादि गणोंमें प्रधान होओगे। इसमें संशय नहीं है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਸੱਤਵ! ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਖਿਆਤੀ ਅਤੁੱਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੂਰਜ-ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਮਹਾਨ ਮਨੂ ਬਣੇਗਾ—ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ।
Verse 56
तस्मिन्मन्वन्तरे चैव मन्वादिगणपूर्वक: । त्वमेव भविता वत्स मत्प्रसादान्न संशय:,“महान् शक्तिशाली मुनीश्वर! जगत्में तुम्हारी अनुपम ख्याति होगी। वत्स! जब सूर्यपुत्र शनैश्वर मन्वन्तरके प्रवर्तक हो महामनुके पदपर प्रतिष्ठित होंगे, उस मन्वन्तरमें तुम्हीं मेरे कृपाप्रसादसे मन्वादि गणोंमें प्रधान होओगे। इसमें संशय नहीं है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨੂ ਆਦਿ ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਗੇ, ਹੇ ਵਤਸ! ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇਂਗਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 57
यक्किंचिद् विद्यते लोके सर्व तन्मद्विचेष्टितम् । अन्यो हान्यं चिन्तयति स्वच्छन्दं विद्धाम्यहम्,“संसारमें जो कुछ हो रहा है, वह सब मेरी ही चेष्टाका फल है। दूसरे लोग दूसरी-दूसरी बातें सोचते रहते हैं, परंतु मैं स्वतन्त्रतापूर्वक अपनी इच्छाके अनुसार कार्य करता हूँ!
ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮੇਰੀ ਹੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਸੋਚਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਮੈਂ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 58
एवं सारस्वतमृषिमपान्तरतमं तथा । उक्त्वा वचनमीशान: साधयस्वेत्यथाब्रवीत्,“सरस्वती-पुत्र अपान्तरतम मुनिसे ऐसा कहकर भगवान् उन्हें विदा करते हुए बोले --'जाओ, अपना काम करो”
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਸਵਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਅਪਾਂਤਰਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ—“ਜਾਓ—ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਓ।”
Verse 59
सो<हं तस्य प्रसादेन देवस्य हरिमेधस: । अपान्तरतमा नाम ततो जातो<७ज्ञया हरे: । पुनश्च जातो विख्यातो वसिष्ठकुलनन्दन:,“इस प्रकार मैं भगवान् विष्णुके कृपा-प्रसादसे पहले अपान्तरतमा नामसे उत्पन्न हुआ था और अब उन्हीं श्रीहरिकी आज्ञासे पुनः वसिष्ठकुलनन्दन व्यासके नामसे उत्पन्न होकर प्रसिद्धिको प्राप्त हुआ हूँ
ਉਸ ਅਚੁਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਹਰੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਅਪਾਂਤਰਤਮਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਨਮਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਫਿਰ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ‘ਵਸਿਸ਼ਠ ਕੁਲ ਦਾ ਆਨੰਦ—ਵਿਆਸ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।
Verse 60
तदेतत् कथितं जन्म मया पूर्वकमात्मन: । नारायणप्रसादेन तथा नारायणांशजम्,“नारायणकी कृपासे और उन्हींके अंशसे जो पहले मेरा जन्म हुआ था, उसका यह वत्तान्त मैंने तुम सब लोगोंसे कहा है
ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਜੋ ਮੇਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਵਰਤਾਂਤ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 61
मया हि सुमहत् तप्तं तप: परमदारुणम् | पुरा मतिमतां श्रेष्ठा: परमेण समाधिना,“बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ शिष्यगण! पूर्वकालमें मैंने उत्तम समाधिके द्वारा अत्यन्त कठोर एवं बड़ी भारी तपस्या की थी
ਹੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਪਰਮ ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ।
Verse 62
एतद् व: कथितं सर्व यन्मां पृच्छत पुत्रका: । पूर्वजन्म भविष्यं च भक्तानां स्नेहतो मया,'पुत्रो! तुमलोग मुझसे जो कुछ पूछते थे, वह सब मैंने तुम्हें कह सुनाया। तुम गुरुभक्त शिष्योंके स्नेहवश ही मैंने यह अपने पूर्वजन्म और भविष्यका वृत्तान्त तुम्हें बताया है!
ਪੁੱਤਰੋ! ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ। ਗੁਰੂ-ਭਗਤ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਇਹ ਵਰਤਾਂਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
Verse 63
वैशम्पायन उवाच एष ते कथित: पूर्व सम्भवो<स्मद्गुरोर्न॒प । व्यासस्याक्लिष्टमनसो यथा पृष्ट: पुनः शूणु,वैशम्पायनजी कहते हैं--नरेश्वर! तुमने जैसा मुझसे प्रश्न किया था, उसके अनुसार मैंने पहले क्लेशरहित चित्तवाले अपने गुरु व्यासजीके जन्मका वृत्तान्त कहा है। अब दूसरी बातें सुनो
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਲੇਸ਼-ਰਹਿਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ-ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ।
Verse 64
सांख्यं योग: पाउचरात्र वेदा: पाशुपतं तथा । ज्ञानान्येतानि राजर्षे विद्धि नानामतानि वै
ਹੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ! ਸਾਂਖ੍ਯ, ਯੋਗ, ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ—ਇਹ ਸਭ ਗਿਆਨ ਹਨ; ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 65
राजर्षे! सांख्य, योग, पाउचरात्र, वेद और पाशुपत-शास्त्र--इन ज्ञानोंको तुम नाना प्रकारके मत समझो ।। सांख्यस्य वक्ता कपिल: परमर्षि: स उच्यते । हिरण्यगर्भो योगस्य वेत्ता नान्य: पुरातन:,सांख्यशास्त्रके वक्ता कपिल हैं। वे परम ऋषि कहलाते हैं। योगशास्त्रके पुरातन ज्ञाता हिरण्यगर्भ ब्रह्माजी ही हैं, दूसरा नहीं
ਹੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ! ਸਾਂਖ੍ਯ, ਯੋਗ, ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨਾਂ ਨੂੰ ਤੱਤਵਤಃ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤ ਨਾ ਸਮਝੋ। ਸਾਂਖ੍ਯ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨਕ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ ਕਪਿਲ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜ੍ਞਾਤਾ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ—ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 66
अपान्तरतमाश्रैव वेदाचार्य: स उच्यते । प्राचीनगर्भ तमृषिं प्रवदनन््तीह केचन
ਅਪਾਂਤਰਤਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਵੇਦਾਚਾਰ੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨਗਰਭ’ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 67
मुनिवर अपान्तरतमा वेदोंके आचार्य बताये जाते हैं। यहाँ कुछ लोग उन महर्षिको प्राचीनगर्भ कहते हैं ।। उमापतिर्भूतपति: श्रीकण्ठो ब्रह्मण: सुतः । उक्तवानिदमव्यग्रो ज्ञानं पाशुपतं शिव:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ—ਮੁਨਿਵਰ ਅਪਾਂਤਰਤਮਾ ਵੇਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਚਾਰ੍ਯ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨਗਰਭ’ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਮਾਪਤੀ, ਭੂਤਪਤੀ, ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਅਤੇ (ਇਸ ਵਰਣਨ ਅਨੁਸਾਰ) ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਵ੍ਯਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਗਿਆਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 68
ब्रह्माजीके पुत्र भूतनाथ श्रीकण्ठ उमापति भगवान् शिवने शान्तचित्त होकर पाशुपतज्ञानका उपदेश किया है ।। पाउचरात्रस्य कृत्स्नस्य वेत्ता तु भगवान् स्वयम् । सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञानेष्वेतेषु दृश्यते,नृपश्रेष्ठ! सम्पूर्ण पाउचरात्रके ज्ञाता तो साक्षात् भगवान् नारायण ही हैं। यदि वेदशास्त्र और अनुभवके अनुसार विचार किया जाय तो इन सभी ज्ञानोंमें इनके परम तात्पर्यरूपसे भगवान् नारायण ही स्थित दिखायी देते हैं। प्रजानाथ! जो अज्ञानमें डूबे हुए हैं, वे लोग भगवान् श्रीहरिको इस रूपमें नहीं जानते हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸਮੂਹ ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਦਾ ਪੂਰਨ ਗਿਆਤਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਆਪ ਹੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਿਆਨ-ਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਦਾ ਪਰਮ ਤਾਤਪਰ੍ਯ ਅੰਤतः ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਵੱਲ ਹੀ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਤਮਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਹਰਿ ਨੂੰ ਇਸ ਸੱਚੇ ਪਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 69
यथागमं यथाज्ञानं निष्ठा नारायण: प्रभु: । न चैनमेवं जानन्ति तमोभूता विशाम्पते,नृपश्रेष्ठ! सम्पूर्ण पाउचरात्रके ज्ञाता तो साक्षात् भगवान् नारायण ही हैं। यदि वेदशास्त्र और अनुभवके अनुसार विचार किया जाय तो इन सभी ज्ञानोंमें इनके परम तात्पर्यरूपसे भगवान् नारायण ही स्थित दिखायी देते हैं। प्रजानाथ! जो अज्ञानमें डूबे हुए हैं, वे लोग भगवान् श्रीहरिको इस रूपमें नहीं जानते हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ—ਆਗਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੰਤਿਮ ਨਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਪੱਕਾ ਆਸਰਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਜੋ ਤਮਸ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 70
तमेव शास्त्रकर्तार: प्रवदन्ति मनीषिण: । निष्ठां नारायणमृषिं नान्यो5स्तीति वचो मम,शास्त्रके रचयिता ज्ञानीजन उन नारायण ऋषिको ही समस्त शास्त्रोंका परम लक्ष्य बताते हैं; दूसरा कोई उनके समान नहीं है--यह मेरा कथन है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ—ਮਨੀਸ਼ੀ ਲੋਕ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਹੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਵਚਨ ਹੈ।
Verse 71
निःसंशयेषु सर्वेषु नित्यं वसति वै हरि: । ससंशयान् हेतुबलान् नाध्यावसति माधव:,ज्ञानके बलसे जिनके संशयका निवारण हो गया है, उन सबके भीतर सदा श्रीहरि निवास करते हैं; परंतु कुतर्कके बलसे जो संशयमें पड़े हुए हैं, उनके भीतर भगवान् माधवका निवास नहीं है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਰੀ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਕੇਵਲ ਤਰਕ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਧਵ ਨਿਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 72
पाउचरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृप । एकान्तभावोपगतास्ते हरिं प्रविशन्ति वै,नरेश्वर! जो पाउच्रात्रके ज्ञाता हैं और उसमें बताये हुए क्रमके अनुसार सेवापरायण हो अनन्यभावसे भगवान्की शरणमें प्राप्त हैं, वे उन भगवान् श्रीहरिमें ही प्रवेश करते हैं राजन! सांख्य और योग--ये दो सनातन शास्त्र तथा सम्पूर्ण वेद सर्वथा यही कहते हैं और समस्त ऋषियोंने भी यही बताया है कि यह पुरातन विश्व भगवान् नारायण ही हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਕਾਂਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਏ ਹੋਏ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 73
सांख्यं च योगं च सनातने द्वे वेदाश्न सर्वे नेखिलेन राजन् | सर्वे: समस्तैर्ऋषिभिर्निरुक्तो नारायणो विश्वमिदं पुराणम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ—ਇਹ ਦੋ ਸਨਾਤਨ ਮਾਰਗ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਕਸੁਰ ਹੋ ਕੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੂਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਹੀ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ।
Verse 74
शुभाशुभं कर्म समीरितं यत् प्रवर्ततेि सर्वलोकेषु किज्चित् । तस्मादृषेस्तद्धवतीति विद्याद् दिव्यन्तरिक्षे भुवि चाप्सु चेति,स्वर्ग, अन्तरिक्ष, भूतल और जल--इन सभी स्थानोंमें और सम्पूर्ण लोकोंमें जो कुछ भी शुभाशुभ कर्म होता बताया गया है, वह सब नारायणकी सत्तासे ही हो रहा है--ऐसा जानना चाहिये
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜੋ ਕੁਝ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਹੋਣ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ (ਨਾਰਾਇਣ) ਦੀ ਧਾਰਕ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 349
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि द्वैपायनोत्पत्तौ एकोनपजञ्चाशदधिकत्रिशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਮੋક્ષਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ’ ਵਿਸ਼ੇਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਉਨੰਜਾਹਵਾਂ (349ਵਾਂ) ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 373
एभिम्मया निहन्तव्या दुर्विनीता: सुरारय: । “इसलिये मैं अवतार लेकर इस पृथ्वीकी रक्षा अवश्य करूँगा। ऐसा सोच-विचारकर भगवान् मधुसूदनने जगत्के लिये अवतार ग्रहण करनेके निमित्त अपने अनेक रूपोंकी सृष्टि की अर्थात् वाराह, नरसिंह, वामन एवं मनुष्यरूपोंका स्मरण किया। उन्होंने यह निश्चय किया था कि मुझे इन अवतारोंद्वारा उद्दण्ड दैत्योंका वध करना है
“ਇਨ੍ਹਾਂ (ਉਪਾਵਾਂ/ਰੂਪਾਂ) ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬੇਲਗਾਮ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਹੈ।”
Verse 453
परस्परविनाशार्थ त्वामृते द्विजसत्तम । द्विजश्रेष्ठ उनमेंसे जो लोग तुम्हारी संतानोंके वंशज होंगे, उनमें परस्पर विनाशके लिये फूट हो जायगी। तुम्हारे सहयोगके बिना उनमें विग्रह होगा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸੱਤਮ! ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਤੇਰੀ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਵਿਚ ਪਰਸਪਰ ਨਾਸ ਲਈ ਫੂਟ ਪੈ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੇਰੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵਿਗ੍ਰਹ ਤੇ ਟਕਰਾਅ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਣਗੇ।
Verse 463
कृष्णे युगे च सम्प्राप्ते कृष्णवर्णो भविष्यसि । “उस समय भी तुम तपोबलसे सम्पन्न हो वेदोंक अनेक विभाग करोगे। उस समय कलियुग आ जानेपर तुम्हारे शरीरका वर्ण काला होगा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਕਲਿਯੁਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਵਰਨ (ਕਾਲੇ ਰੰਗ) ਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਤਾਂ ਵੀ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਭਾਗ ਕਰੇਂਗਾ।
Frequently Asked Questions
Whether the extraordinary being should be classified as a deva/asura/pannaga; Sūrya resolves this by identifying him as a human muni perfected through vow-based discipline and ethical restraint.
That minimal dependence, regulated consumption, composure, and consistent commitment to sarvabhūtahita—paired with sustained spiritual effort—are presented as valid means toward the highest attainment.
Yes: it states that devas, gandharvas, asuras, and pannagas do not prevail over (i.e., cannot obstruct) beings who have already reached the highest course (paramā gati), implying the supremacy of realized attainment over external categories.