Adhyaya 347
Shanti ParvaAdhyaya 34729 Verses

Adhyaya 347

Nāga–Nāgabhāryā Saṃvāda: Varṇa-Dharma, Gṛhastha-Discipline, and Mokṣa-Self-Inquiry (Mahābhārata 12.347)

Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation-oriented Instruction) — Nāga–Nāgabhāryā Dialogue Unit (Chapter 347 context)

Bhīṣma narrates an exemplum in which a nāga returns home after a long period, having completed an assigned task, and is welcomed by his wife. The nāga questions whether she has maintained proper observances—particularly worship of deities and the honoring of guests—according to previously stated discipline. The nāgabhāryā replies with a structured account of duties: students serve the teacher; brāhmaṇas uphold Vedic study; attendants obey the master; kings protect the people; kṣatriya duty is the protection of beings; vaiśyas maintain sacrificial and hospitality obligations; śūdras serve the three higher varṇas. She further frames gṛhastha-dharma as universal beneficence, supported by regulated diet and orderly vow-practice, and links dharma to the governance of the senses. She introduces a mokṣa-oriented reflective inquiry—“Who am I, whose am I?”—as a continuous orientation. She asserts pativratā fidelity as a paramount duty and claims she has not deviated from righteous conduct despite separation. Finally, she reports that a brāhmaṇa has been present for seven or eight days on the Gomati riverbank, engaged in recitation, seeking the nāga’s audience; she requests that the nāga go or grant darśana to the waiting ascetic.

Chapter Arc: वैशम्पायन एक प्राचीन प्रसंग उठाते हैं—भगवान् वराह के द्वारा पितृ-पूजन की मर्यादा (विधि और सीमा) कैसे स्थापित हुई, और किसे वास्तव में ‘पूज्य’ मानकर कर्म किया जाए। → धर्म के ज्येष्ठ पुत्र नर (धर्मात्मा प्रभु) द्विजश्रेष्ठ से प्रश्न करते हैं—दैव और पितृ-यज्ञ में किसकी इज्या होती है, यह कर्म क्यों किया जाता है, और इसका फल क्या है। प्रश्न के भीतर संशय है: क्या पितर स्वतंत्र पूज्य हैं, या किसी परम तत्त्व की ही अभिव्यक्ति? → उपदेश का शिखर यह उद्घोष है कि जो देवता, पितर, गुरु, अतिथि, गौ, श्रेष्ठ ब्राह्मण, पृथ्वी और माता की मन-वचन-कर्म से पूजा करते हैं, वे वास्तव में विष्णु का ही यजन करते हैं—क्योंकि वही भगवान् सर्वसत्त्व-शरीरग, सर्वात्मा, सुख-दुःख के ईश्वर, समभाव से स्थित नारायण हैं। → वराह-प्रसंग के माध्यम से पितृकर्म की विधि (कुश बिछाना, तीन पिण्डों का संकल्प, तिल-स्नेह आदि) और उसका तात्त्विक अर्थ स्पष्ट होता है: पितृ-पूजन लोक-व्यवस्था का धर्म है, पर उसका अन्तिम आश्रय नारायण ही हैं; ब्रह्मा का प्राकट्य भी उन्हीं से माना गया है।

Shlokas

Verse 1

ऑपन- मा बछ। अप ऋाल पञज्चचत्वारिशर्दाधिकत्रिशततमोब् ध्याय: भगवान्‌ वराहके द्वारा पितरोंके पूजनकी मर्यादाका स्थापित होना वैशमग्पायन उवाच कस्यचित्‌ त्वथ कालस्य नारद: परमेछिज: । दैवं कृत्वा यथान्यायं पित्रयं चक्रे ततः परम्‌,वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! किसी समय ब्रह्मपुत्र नारदजीने शास्त्रीय विधिके अनुसार पहले देवकार्य (हवन-पूजन) करके फिर पितृकार्य (श्राद्ध-तर्पण) किया इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें नारययणकी महिमाविषयक तीन सौ पैतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ३४५ ॥। ऑपन--माज छा जि ३-यद्यपि नारदजी ब्रह्माजीके ही पुत्र हैं तथापि दक्षके शापवश उन्हें पुन: प्रजापतिसे जन्म ग्रहण करना पड़ा यह कथा हरिवंशमें आयी है। २-अन्निष्वात्त आदि पितृगण देवताओंके ही पुत्र हैं। एक समय देवता दीर्घकालतक असुरोंके साथ युद्धमें लगे रहे, इसलिये उन्हें अपने पढ़े हुए वेद भूल गये। फिर उन पुत्रोंसे ही वेदोंको पढ़कर देवताओंने उनको पितृपदपर प्रतिष्ठित किया। षट्चत्वारिशर्दाधिकत्रिशततमो< ध्याय: नारायणकी महिमासम्बन्धी उपाख्यानका उपसंहार वैशम्पायन उवाच श्र॒ुत्वैतन्नारदो वाक्यं नरनारायणेरितम्‌ । अत्यन्तं भक्तिमान्‌ देवे एकान्तित्वमुपेयिवान्‌

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਨਮੇਜਯ! ਇਕ ਸਮੇਂ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਰਦ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 2

ततस्तं वचन प्राह ज्येष्ठो धर्मात्मज: प्रभु: । क इज्यते द्विजश्रेष्ठ दैवे पित्रये च कल्पिते,तब धर्मके ज्येष्ठ पुत्र नरने उनसे इस प्रकार पूछा--'द्विजश्रेष्ठ! तुम बुद्धिमानोंमें अग्रगण्य हो। तुम्हारे द्वारा देवकार्य और पितृकार्यके सम्पादित होनेपर उन कर्मोंस किसकी पूजा सम्पन्न होती है? यह मुझे शास्त्रके अनुसार बताओ। तुम यह कौन-सा कर्म करते हो? और इसके द्वारा किस फलको प्राप्त करना चाहते हो?

ਤਦ ਧਰਮ ਦੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਦੋਂ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?”

Verse 3

त्वया मतिमतां श्रेष्ठ तन्मे शंस यथागमम्‌ | किमेतत्‌ क्रियते कर्म फलं वास्य किमिष्यते,तब धर्मके ज्येष्ठ पुत्र नरने उनसे इस प्रकार पूछा--'द्विजश्रेष्ठ! तुम बुद्धिमानोंमें अग्रगण्य हो। तुम्हारे द्वारा देवकार्य और पितृकार्यके सम्पादित होनेपर उन कर्मोंस किसकी पूजा सम्पन्न होती है? यह मुझे शास्त्रके अनुसार बताओ। तुम यह कौन-सा कर्म करते हो? और इसके द्वारा किस फलको प्राप्त करना चाहते हो?

“ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਆਗਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਇੱਛਿਤ ਹੈ?”

Verse 4

नारद उवाच त्वयैतत्‌ कथित पूर्वे दैवं कर्तव्यमित्यपि | दैवतं च परो यज्ञ: परमात्मा सनातन:,नारदजीने कहा--प्रभो! आपने ही पहले यह कहा था कि देवकर्म सबके लिये कर्तव्य है; क्योंकि देवकर्म उत्तम यज्ञ है और यज्ञ सनातन परमात्माका स्वरूप है

ਨਾਰਦ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵ-ਕਰਮ ਸਭ ਲਈ ਕਰਤੱਬ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਤਿਕਾਰ ਯੱਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੱਗ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 5

ततस्तद्धावितो नित्यं यजे वैकुण्ठमव्ययम्‌ । तस्माच्च प्रसृत:ः पूर्व ब्रह्मा लोकपितामह:

ਫਿਰ ਉਸ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵੈਕੁੰਠ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਆਦਿ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲੋਕ-ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 6

अतः आपके उस उपदेशसे प्रभावित होकर मैं प्रतिदिन अविनाशी भगवान्‌ वैकुण्ठका यजन करता हूँ। उन्हींसे सर्वप्रथम लोकपितामह ब्रह्माजी प्रकट हुए हैं ।। मम वै पितरं प्रीत: परमेष्ठ्यप्पजीजनत्‌ | अहं संकल्पजस्तस्य पुत्र: प्रथमकल्पित:

ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਤਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਆਦਿ ਸੰਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਪਹਿਲਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵੈਕੁੰਠ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 7

परमेष्ठी ब्रह्माने प्रसन्न होकर मेरे पिता प्रजापतिको उत्पन्न कियाः। मैं उनका संकल्पजनित प्रथम पुत्र हूँ ।। यजामि वै पितृन्‌ साधो नारायणविधीौ कृते । एवं स एव भगवान्‌ पिता माता पितामह:

ਹੇ ਸਾਧੋ! ਨਾਰਾਇਣ-ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮੈਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਹੈ।

Verse 8

साधो! मैं पहले नारायणकी आराधनाका कार्य पूर्ण कर लेनेपर पितरोंका पूजन करता हूँ। इस प्रकार वे भगवान्‌ नारायण ही मेरे पिता, माता और पितामह हैं ।। इज्यते पितृयज्ञेषु तथा नित्यं जगत्पति: । श्रुतिश्चाप्पपरा देवी पुत्रानु हि पितरोडयजन्‌,पितृयज्ञोंमें सदा श्रीहरिकी ही आराधना की जाती है। एक दूसरी श्रुति है कि पिताओं (देवताओं) नें पुत्रों (अग्निष्वात्त- आदि) का पूजन किया

ਹੇ ਸਾਧੋ! ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਹੈ। ਪਿਤ੍ਰ-ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਜਗਤਪਤੀ ਦੀ ਹੀ ਆਰਾਧਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਮੁਤਾਬਕ) ਯਜਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 9

वेदश्रुति: प्रणष्टा च पुनरध्यापिता सुतै: । ततस्ते मन्त्रदा: पुत्रा: पितृत्वमुपपेदिरे,देवताओंका वेदज्ञान भूल गया था; फिर उनके पुत्रोंने ही उन्हें वेदश्रुतियोंको पढ़ाया। इसीसे वे मन्त्रदाता पुत्र पितृभावको प्राप्त हुए

ਵੇਦ-ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੜ੍ਹਾ ਕੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ-ਦਾਤਾ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤ੍ਰ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 10

नूनं पुरैतद्‌ विदितं युवयोर्भावितात्मनो: । पुत्राश्न पितरश्वैव परस्परमपूजयन्‌,पुत्रों और पिताओंने जो परस्पर एक-दूसरेका पूजन किया, यह बात आप दोनों शुद्धात्मा पुरुषोंको निश्चय ही पहलेसे ही ज्ञात रही होगी

ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਪਰਸਪਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਗੱਲ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਭਾਵਿਤ-ਆਤਮਾ ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਿਤ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 11

त्रीन्‌ पिण्डान्‌ न्यस्य वै पृथ्व्यां पूर्व दत्त्वा कुशानिति । कथं तु पिण्डसंज्ञां ते पितरो लेभिरे पुरा,देवताओंने पृथ्वीपर पहले कुश बिछाकर उनपर पितरोंके निमित्त तीन पिण्ड रखकर जो उनका पूजन किया था, इसका क्या कारण है? पूर्वकालमें पितरोंने पिण्डनाम कैसे प्राप्त किया?

ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ ਰੱਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਪਿੰਡ’ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ?

Verse 12

नरनारायणावूचत॒ु: इमां हि धरणी पूर्व नष्टां सागरमेखलाम्‌ । गोविन्द उज्जहाराशु वाराहं रूपमास्थित:,नर-नारायण बोले--मुने! यह समुद्रसे घिरी हुई पृथ्वी पहले एकार्णवके जलनमें डूबकर अदृश्य हो गयी थी। उस समय भगवान्‌ गोविन्दने वराहरूप धारण करके शीघ्रतापूर्वक इसका उद्धार किया था

ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਬੋਲੇ—ਮੁਨੇ! ਸਮੁੰਦਰ-ਮੇਖਲਾ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਏਕਾਰ্ণਵ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਗੋਵਿੰਦ ਨੇ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਇਸ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 13

स्थापयित्वा तु धरणीं स्वे स्थाने पुरुषोत्तम: । जलकर्दमलिप्ताड़ो लोककार्यार्थमुद्यत:,वे पुरुषोत्तम पृथ्वीको अपने स्थानपर स्थापित करके जल और कीचड़से लिपटे अंगोंसे ही लोकहितका कार्य करनेके लिये उद्यत हुए

ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਜਲ ਅਤੇ ਕਾਦੇ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਹੀ, ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਉਦਯਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 14

प्राप्ते चाह्निककाले तु मध्यदेशगते रवौ । दंष्टाविलग्नांस्त्रीनू पिण्डान्‌ विधाय सहसा प्रभु:,जब सूर्य दिनके मध्य भागमें आ पहुँचे और तत्कालोचित्त नित्यकर्मका समय उपस्थित हुआ, तब भगवानने अपनी दाढ़ोंमें लगी हुई मिट्टीके सहसा तीन पिण्ड बनाये। नारद! फिर पृथ्वीपर कुश बिछाकर उन्होंने उन कुशोंपर ही वे पिण्ड रख दिये। इसके बाद अपने ही उद्देश्यसे उन पिण्डोंपर विधिपूर्वक पितृपूजनका कार्य सम्पन्न किया

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਮੱਧਾਹਨ ਦੇ ਨਿੱਤਕਰਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਝਟ ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ ਬਣਾਏ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੁਸ਼ ਵਿਛਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿੰਡ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤ੍ਰ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।

Verse 15

स्थापयामास वै पृथ्व्यां कुशानास्तीर्य नारद । स तेष्वात्मानमुद्दिश्य पित्रयं चक्रे यथाविधि,जब सूर्य दिनके मध्य भागमें आ पहुँचे और तत्कालोचित्त नित्यकर्मका समय उपस्थित हुआ, तब भगवानने अपनी दाढ़ोंमें लगी हुई मिट्टीके सहसा तीन पिण्ड बनाये। नारद! फिर पृथ्वीपर कुश बिछाकर उन्होंने उन कुशोंपर ही वे पिण्ड रख दिये। इसके बाद अपने ही उद्देश्यसे उन पिण्डोंपर विधिपूर्वक पितृपूजनका कार्य सम्पन्न किया

ਨਾਰਦ! ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੁਸ਼ ਵਿਛਾ ਕੇ (ਉਥੇ) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਕੁਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਕੀਤਾ।

Verse 16

संकल्पयित्वा त्रीन्‌ पिण्डान्‌ स्वेनैव विधिना प्रभु: । आत्मगात्रोष्मसम्भूतै: स्नेहगर्भस्तिलैरपि,अपने ही विधानसे प्रभुने वे तीनों पिण्ड संकल्पित किये। फिर अपने शरीरकी ही गर्मीसे उत्पन्न हुए स्नेहयुक्त तिलों द्वारा अपसव्यभावसे उन पिण्डोंका प्रोक्षण किया। तदनन्तर देवेश्वर श्रीहरिने स्वयं ही पूर्वाभिमुख हो प्रार्थना की और धर्म-मर्यादाकी स्थापनाके लिये यह बात कही

ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਤਿੰਨ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਪ ਤੋਂ ਸਨੇਹ-ਯੁਕਤ ਹੋਏ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ (ਉਹਨਾਂ ਦਾ) ਪ੍ਰੋਛਣ ਕੀਤਾ।

Verse 17

प्रोक्ष्यापसव्यं देवेश: प्राडुमुख: कृतवान्‌ स्वयम्‌ । मर्यादास्थापनार्थ च ततो वचनमुक्तवान्‌,अपने ही विधानसे प्रभुने वे तीनों पिण्ड संकल्पित किये। फिर अपने शरीरकी ही गर्मीसे उत्पन्न हुए स्नेहयुक्त तिलों द्वारा अपसव्यभावसे उन पिण्डोंका प्रोक्षण किया। तदनन्तर देवेश्वर श्रीहरिने स्वयं ही पूर्वाभिमुख हो प्रार्थना की और धर्म-मर्यादाकी स्थापनाके लिये यह बात कही

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪ ਅਪਸਵ੍ਯ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰਕੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ-ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਫਿਰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 18

वृषाकपिरुवाच अहं हि पितर: स्रष्टमुद्यतो लोककृत्‌ स्वयम्‌ | यस्य चिन्तयतः सद्यः पितृकार्यविधीन्‌ परान्‌,भगवान्‌ वराहने कहा--मैं ही सम्पूर्ण लोकोंका स्रष्टा हूँ। मैं स्वयं ही जब पितरोंकी सृष्टिके लिये उद्यत हो पितृकार्यसम्बन्धी दूसरी विधियोंका चिन्तन करने लगा, उसी क्षण मेरी दो दाढ़ोंसे ये तीन पिण्ड दक्षिण दिशाकी ओर पृथ्वीपर गिर पड़े; अतः ये पिण्ड पितृस्वरूप ही हैं

ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪਿ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪ ਉਦਯਤ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਰ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਪਲ ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਿੰਡ ਪਿਤ੍ਰ-ਸਵਰੂਪ ਹੀ ਹਨ।

Verse 19

देष्टाभ्यां प्रविनिर्धूता ममैते दक्षिणां दिशम्‌ । अश्रिता धरणीं पिण्डास्तस्मात्‌ पितर एव ते,भगवान्‌ वराहने कहा--मैं ही सम्पूर्ण लोकोंका स्रष्टा हूँ। मैं स्वयं ही जब पितरोंकी सृष्टिके लिये उद्यत हो पितृकार्यसम्बन्धी दूसरी विधियोंका चिन्तन करने लगा, उसी क्षण मेरी दो दाढ़ोंसे ये तीन पिण्ड दक्षिण दिशाकी ओर पृथ्वीपर गिर पड़े; अतः ये पिण्ड पितृस्वरूप ही हैं

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੇਰੇ ਦੋ ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ ਝਟਕ ਕੇ ਇਹ ਪਿੰਡ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਡਿੱਗੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਗਏ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਹਨ।

Verse 20

त्रयो मूर्तिविहीना वै पिण्डमूर्तिधरास्त्विमे । भवन्तु पितरो लोके मया सृष्टा: सनातना:,तीन पितर मूर्तिहीन या अमूर्त होते हैं, जो पिण्डरूप मूर्ति धारण करके प्रकट हुए हैं, लोकमें मेरे द्वारा उत्पन्न किये गये ये सनातन पितर हों

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀ-ਰਹਿਤ ਹਨ, ਪਰ ਪਿੰਡ-ਰੂਪ ਮੂਰਤੀ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ। ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਜੋਂ ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਪਿਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਣ।

Verse 21

पिता पितामहश्नैव तथैव प्रपितामह: । अहमेवात्र विज्ञेयस्त्रिषु पिण्डेषु संस्थित:,पिता, पितामह और प्रपितामह--इनके रूपमें मुझे ही इन तीन पिण्डोंमें स्थित जानना चाहिये

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾਮਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 22

नास्ति मत्तोडधिक: ककश्षित्‌ को वान्यो<र्च्यो मया स्वयम्‌ । को वा मम पिता लोके अहमेव पितामह:,मुझसे श्रेष्ठ कोई नहीं है; फिर दूसरा कौन है जिसका स्वयं मैं पूजन करूँ? संसारमें मेरा पिता कौन है? सबका दादा-बाबा तो मैं ही हूँ

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਮੈਂ ਆਪ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂ? ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਹੀ ਪਿਤਾਮਹ ਹਾਂ।

Verse 23

पितामहपिता चैव अहमेवात्र कारणम्‌ | इत्येतदुक्त्वा वचनं देवदेवो वृषाकपि:,पितामहका पिता-परदादा भी मैं ही हूँ। मैं ही इस जगत्‌का कारण हूँ। विप्रवर! ऐसी बात कहकर देवाधिदेव भगवान्‌ वराहने वराहपर्वतपर विस्तारपूर्वक पिण्डदान दे पितरोंके रूपमें अपने आपका ही पूजन करके वहीं अन्तर्धान हो गये

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਤਾਮਹ ਦਾ ਵੀ ਪਿਤਾ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕਾਰਣ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪਿ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੇ ਵਰਾਹ-ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕੀਤਾ; ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 24

वराहपर्वते विप्र दत्त्वा पिण्डान्‌ सविस्तरान्‌ । आत्मानं पूजयित्वैव तत्रैवादर्शनं गत:,पितामहका पिता-परदादा भी मैं ही हूँ। मैं ही इस जगत्‌का कारण हूँ। विप्रवर! ऐसी बात कहकर देवाधिदेव भगवान्‌ वराहने वराहपर्वतपर विस्तारपूर्वक पिण्डदान दे पितरोंके रूपमें अपने आपका ही पूजन करके वहीं अन्तर्धान हो गये

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਵਰਾਹ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਵਰਾਹ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 25

एषा तस्य स्थितिर्विप्र पितर: पिण्डसंज्ञिता: । लभन्ते सततं पूजां वृषाकपिवचो यथा,ब्रह्मन! यह भगवान्‌की ही नियत की हुई मर्यादा है। इस प्रकार पितरोंको पिण्डसंज्ञा प्राप्त हुई है। भगवान्‌ वराहके कथनानुसार वे पितर सदा सबके द्वारा पूजा प्राप्त करते हैं

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਹੀ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ ਮਰਯਾਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਰ ‘ਪਿੰਡ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪੀ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 26

ये यजन्ति पितृन्‌ देवान्‌ गुरूंश्वैवातिथींस्तथा । गाश्चैव द्विजमुख्यांश्ष पृथिवीं मातरं यथा,जो देवता, पितर, गुरु, अतिथि, गौ, श्रेष्ठ ब्राह्मण, पृथ्वी और माताकी मन, वाणी एवं क्रियाद्वारा पूजा करते हैं, वे वास्तवमें भगवान्‌ विष्णुकी ही आराधना करते हैं; क्योंकि भगवान्‌ विष्णु समस्त प्राणियोंके शरीरमें अन्तरात्मारूपसे विराजमान हैं

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਊਆਂ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜਾਂ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਆਦਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—

Verse 27

कर्मणा मनसा वाचा विष्णुमेव यजन्ति ते । अन्तर्गत: स भगवान्‌ सर्वसत्त्वशरीरग:,जो देवता, पितर, गुरु, अतिथि, गौ, श्रेष्ठ ब्राह्मण, पृथ्वी और माताकी मन, वाणी एवं क्रियाद्वारा पूजा करते हैं, वे वास्तवमें भगवान्‌ विष्णुकी ही आराधना करते हैं; क्योंकि भगवान्‌ विष्णु समस्त प्राणियोंके शरीरमें अन्तरात्मारूपसे विराजमान हैं

ਉਹ ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਹੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 28

सम: सर्वेषु भूतेषु ईश्वर: सुखदुःखयो: । महान्‌ महात्मा सर्वात्मा नारायण इति श्रुति:,सुख और दु:खके स्वामी श्रीहरि समस्त प्राणियोंमें समभावसे स्थित हैं। श्रीनारायण महान्‌ महात्मा एवं सर्वात्मा हैं; ऐसा श्रुतिमें कहा गया है

ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ—ਸੁੱਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਈਸ਼ਵਰ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਭਾਵ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਹੀ ਨਾਰਾਇਣ ਮਹਾਨ, ਮਹਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸਰਵਾਤਮਾ ਹੈ।

Verse 345

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणीये पज्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो<5 ध्याय:

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾਰਾਇਣੀਯ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Frequently Asked Questions

The chapter tests continuity of dharma during separation: whether household obligations (worship, hospitality, disciplined conduct) and marital fidelity remain stable despite the husband’s absence.

Dharma is presented as both social order (role duties and universal beneficence) and inner discipline (regulated living and sense-governance), culminating in self-inquiry (“Who am I?”) aligned with mokṣa orientation.

No explicit phalaśruti is stated in the provided verses; the meta-function is exemplum-based—using a domestic dialogue to encode normative instruction and to transition toward an encounter with a waiting brāhmaṇa seeker.