Shloka 96
Atithi-prāpti and the Brāhmaṇa’s Deliberation on Triadic Dharma (अतिथिप्राप्तिः धर्मत्रयविचारश्च)
य॑ं हित्वा देवता: सर्वा हव्यकव्यभुजो5भवन् | किंतु यह सनातन मोक्षधर्म अत्यन्त दुष्कर जान पड़ता है
yaṁ hitvā devatāḥ sarvā havyakavyabhujo 'bhavan | kintu yaḥ sanātano mokṣadharmo 'tyanta-duṣkaraḥ jñāyate | tvayy āveśita-bhāro 'haṁ dhṛtiṁ prāpsyāmy athaujasaḥ | yadā ca sura-kāryaṁ te aviṣahaṁ bhaviṣyati | tadāham ātma-jñānopadeśāya tava purataḥ prādurbhaviṣyāmi | iti uktvā bhagavān hayagrīvaḥ tatraivāntardadhāna ||
“ਉਸ (ਉੱਚੇ ਮਾਰਗ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਹਵ੍ਯ-ਕਵ੍ਯ ਦੇ ਭੋਗੀ ਬਣ ਗਏ ਹਨ; ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਮੋਖ੍ਸ਼-ਧਰਮ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੁਖੇ ਹੀ ਧੀਰਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਅਸਹਿ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਮੈਂ ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਗਏ।
जनमेजय उवाच
Educational Q&A
The passage contrasts ritual religiosity (havya-kavya offerings) with the far more demanding ‘mokṣa-dharma’—the path of liberation grounded in Self-knowledge. It implies that liberation requires exceptional resolve and guidance, and that true spiritual instruction (ātma-jñāna-upadeśa) is the decisive aid when ordinary duties become overwhelming.
Janamejaya speaks of the gods turning toward sacrificial consumption after abandoning the difficult path of liberation. He then entrusts a ‘burden’ to the addressed figure and promises to appear whenever divine tasks become unbearable, specifically to teach Self-knowledge. After making this assurance, Lord Hayagrīva vanishes on the spot.