Adhyaya 335
अश्वशिरो-आख्यानम् (Aśvaśiras / Hayaśiras Narrative: Retrieval of the Vedas)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Hayaśiras / Veda-Retrieval Cosmology Episode
Janamejaya requests clarification on earlier references to the Hayaśiras form and on the ordering of pravṛtti and nivṛtti. Vaiśaṃpāyana then relays a discourse attributed to Vyāsa in response to Yudhiṣṭhira’s question about why Brahmā beheld a horse-headed deity. The chapter outlines a cosmology of pralaya: earth dissolves into waters; waters into light; light into wind; wind into space; space into mind; mind into the manifest/unmanifest sequence, culminating in an undifferentiated darkness from which a primordial principle is described. Nārāyaṇa (Hari) lies upon the waters in yogic sleep while contemplating creation; from this arises Brahmā (Hiraṇyagarbha) on the lotus. Two drops become personified as Madhu and Kaiṭabha (tamas/rajas), who seize the newly formed Vedas and retreat to the subterranean depths. Brahmā laments the loss of his ‘vision’ (Veda) and offers a stotra to Nārāyaṇa. Hari awakens, assumes a second body as Hayaśiras—depicted through an extended cosmic body-mapping—and enters Rasā to emit the sacred sound (Oṃ), drawing the adversaries’ attention. He retrieves the Vedas, returns them to Brahmā, and neutralizes Madhu and Kaiṭabha, enabling renewed creation. The chapter closes with phalaśruti-style assertions about preserving one’s study through hearing/retaining the narrative and with a doctrinal refrain: Vedas, yajña, tapas, satya, dharma, Sāṃkhya, and Yoga are all oriented toward Nārāyaṇa, who is presented as the ultimate ground across causal explanations.
Chapter Arc: सत्त्वगुण के सूक्ष्म बन्धन का उद्घाटन होता है—सुख और ज्ञान से भी अहंकार जन्म लेता है: “मैं सुखी हूँ, मैं ज्ञानी हूँ,” और यही अभिमान ज्ञानी को भी गुणातीत अवस्था से गिरा सकता है। → इसके बाद प्रश्नों की शृंखला तीव्र होती जाती है—अक्षय स्वर्ग कैसे मिले? देव-यज्ञ और पितृ-यज्ञ किस विधि से हों? मुक्त पुरुष की गति क्या है, मोक्ष का स्वरूप क्या है, और स्वर्ग से न च्युत होने का उपाय कौन-सा है? जिज्ञासा कर्म, फल और परमार्थ के बीच खिंचाव पैदा करती है। → नारायण-नर (हरि और कृष्ण) के प्रसंग में निर्णायक प्रतिपादन उभरता है—ये दोनों धर्म को प्रधान मानकर लोक-मर्यादा की स्थापना करते हैं; देव-कार्य और पितृ-कार्य को ‘लोकभाविनी मर्यादा’ के रूप में अनिवार्य ठहराते हैं, ताकि साधक कर्म-मार्ग और मोक्ष-मार्ग का समन्वय समझ सके। → अध्याय का निष्कर्ष यह बनता है कि परम तत्त्व में स्थित होकर भी आचरण-धर्म का त्याग नहीं—दैव और पित्र्य कर्तव्य लोक-व्यवस्था के आधार हैं; और मोक्ष की ओर बढ़ते हुए भी सत्त्व के अहंकार से सावधान रहना आवश्यक है। → मोक्ष के स्वरूप, मुक्त की गति, तथा ‘अच्युत स्वर्ग’/परम नैःश्रेयस के साधन पर आगे के उपदेश के लिए प्रश्न खुले रह जाते हैं।
Shlokas
Verse 1
अफ-४#-का- - सत्त्वगगुण भी सुख और ज्ञानके सम्बन्धसे बाँधनेवाला होता है। “मैं सुखी हूँ, अज्ञानी हूँ,” ऐसा जो अभिमान हो जाता है, वह ज्ञानीको गुणातीत अवस्थासे वंचित रख देता है। इसलिये यहाँ सत्त्वगुणको भी त्याग देनेकी बात कही गयी है। चतुस्त्रिंशदधिकत्रिशततमो< ध्याय: बदरिकाश्रममें नारदजीके पूछनेपर भगवान् नारायणका परमदेव परमात्माको ही सर्वश्रेष्ठ पूजनीय बताना युधिछिर उवाच गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थो5थ भिक्षुक: । य इच्छेत् सिद्धिमास्थातुं देवतां कां यजेत सः,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! गृहस्थ, ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ अथवा संन्यासी जो भी सिद्धि पाना चाहे, वह किस देवताका पूजन करे?
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਪਿਤਾਮਹ! ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਜਾਂ ਭਿਖਸ਼ੁਕ-ਸੰਨਿਆਸੀ—ਜੋ ਵੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਕਿਸ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ?
Verse 2
कुतो हास्य ध्रुव: स्वर्ग: कुतो नैःश्रेयसं परम् । विधिना केन जुहुयाद् दैवं पित्रयं तथैव च,मनुष्यको अक्षय स्वर्गकी प्राप्ति कैसे हो सकती है? उसे परम कल्याण किस साधनसे सुलभ हो सकता है? वह किस विधिसे देवताओं तथा पितरोंके उद्देश्यसे होम करे?
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਸਵਰਗ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਕਿਹੜੇ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਸੌਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
Verse 3
मुक्तश्न कां गतिं गच्छेन्मोक्षश्वैव किमात्मक: । स्वर्गतश्नैव कि कुर्याद् येन न च्यवते दिव:,मुक्त पुरुष किस गतिको प्राप्त होता है? मोक्षका क्या स्वरूप है? स्वर्गमें गये हुए मनुष्यको क्या करना चाहिये, जिससे वह स्वर्गसे नीचे न गिरे?
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਮੁਕਤ ਪੁਰਖ ਕਿਹੜੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕੀ ਕਰੇ ਕਿ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨਾ ਡਿੱਗੇ?
Verse 4
देवतानां च को देव: पितृणां च पिता तथा । तस्मात् परतरं यच्च तनमे ब्रूहि पितामह,देवताओंका भी देवता और पितरोंका भी पिता कौन है? अथवा उससे भी श्रेष्ठ तत्त्व क्या है? पितामह! इन सब बातोंको आप मुझे बताइये
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਦੇਵ ਕੌਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪਿਤਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਕਿਹੜਾ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ? ਪਿਤਾਮਹ, ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 5
भीष्म उवाच गूढं मां प्रश्नवित् प्रश्न॑ं पृष्छसे त्वमिहानघ । न होतत् तर्कया शक््यं वक्तुं वर्षशतैरपि,भीष्मजीने कहा--निष्पाप युधिष्ठिर! तुम प्रश्न करना खूब जानते हो। इस समय तुमने मुझसे बड़ा गूढ़ प्रश्न किया है। राजन! भगवान्की कृपा अथवा ज्ञानप्रधान शास्त्रके बिना केवल तर्कके द्वारा सैकड़ों वर्षो्में भी इन प्रश्नोंका उत्तर नहीं दिया जा सकता। शत्रुसूदन! यद्यपि यह विषय समझनेमें बहुत कठिन है, तो भी तुम्हारे लिये तो इसकी व्याख्या करनी ही है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ! ਤੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈਂ; ਅੱਜ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਬਹੁਤ ਗੂੜ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਤਰਕ ਨਾਲ—ਸੈਂਕੜੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਇਸ ਦਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 6
ऋते देवप्रसादाद् वा राजन् ज्ञानागमेन वा | गहनं होतदाख्यानं व्याख्यातव्यं तवारिहन्,भीष्मजीने कहा--निष्पाप युधिष्ठिर! तुम प्रश्न करना खूब जानते हो। इस समय तुमने मुझसे बड़ा गूढ़ प्रश्न किया है। राजन! भगवान्की कृपा अथवा ज्ञानप्रधान शास्त्रके बिना केवल तर्कके द्वारा सैकड़ों वर्षो्में भी इन प्रश्नोंका उत्तर नहीं दिया जा सकता। शत्रुसूदन! यद्यपि यह विषय समझनेमें बहुत कठिन है, तो भी तुम्हारे लिये तो इसकी व्याख्या करनी ही है
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦੇਵ-ਕਿਰਪਾ ਜਾਂ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਇਹ ਗਹਿਰਾ ਵਿਸ਼ਾ ਕੇਵਲ ਤਰਕ ਨਾਲ—ਸੈਂਕੜੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਸਮਝਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਸੂਦਨ! ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੀ ਪਵੇਗੀ।
Verse 7
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । नारदस्य च संवादमृषे्नारायणस्यथ च,इस विषयमें जानकार लोग देवर्षि नारद और नारायण ऋषिके संवादरूप प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं
ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ।
Verse 8
नारायणो हि विश्वात्मा चतुर्मूर्ति: सनातन: । धर्मात्मज: सम्बभूव पितैव॑ मे5भ्यभाषत,मेरे पिताजीने मुझे यह बताया था कि भगवान् नारायण सम्पूर्ण जगत्के आत्मा, चतुर्मूर्ति और सनातन देवता हैं। वे ही एक समय धर्मके पुत्ररूपसे प्रकट हुए थे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਹਨ; ਉਹ ਚਤੁਰਮੂਰਤੀ, ਸਨਾਤਨ ਦੇਵ ਹਨ। ਉਹ ਇਕ ਵਾਰ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਸਨ—ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੀ ਸੀ।
Verse 9
कृते युगे महाराज पुरा स्वायम्भुवे<न्तरे । नरो नारायणश्चैव हरि: कृष्ण: स्वयम्भुव:,महाराज! स्वायम्भुव मन्वन्तरके सत्ययुगमें उन स्वयम्भू भगवान् वासुदेवके चार अवतार हुए थे, जिनके नाम इस प्रकार हैं--नर, नारायण, हरि और कृष्ण
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਚਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਨਰ, ਨਾਰਾਇਣ, ਹਰੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ।
Verse 10
तेषां नारायणनरौ तपस्तेपतुरव्ययौ । बदर्याश्रममासाद्य शकटे कनकामये,उनमेंसे अविनाशी नारायण और नर बदरिकाश्रममें जाकर एक सुवर्णमय रथपर स्थित हो घोर तपस्या करने लगे
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਨਰ ਬਦਰੀ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 11
अष्टचक्रं हि तद् यान॑ भूतयुक्तं मनोरमम् । तत्राद्यौ लोकनाथौ तौ कृशौ धमनिसंततौ,उनका वह मनोरम रथ आठ पहियोंसे युक्त था और उसमें अनेकानेक प्राणी जुते हुए थे। वे दोनों आदिपुरुष जगदीश्वर तपस्या करते-करते अत्यन्त दुर्बल हो गये। उनके शरीरकी नसें दिखायी देने लगीं। तपस्यासे उनका तेज इतना बढ़ गया था कि देवताओंको भी उनकी ओर देखना कठिन हो रहा था। जिनपर वे कृपा करते थे, वही उन दोनों देवेश्वरोंका दर्शन कर सकता था
ਉਹ ਮਨੋਹਰ ਵਾਹਨ ਅੱਠ ਪਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਜੀਵ ਜੁਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਲੋਕਨਾਥ ਉਹ ਦੋ ਆਦਿ-ਪੁਰਖ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਉਭਰ ਆਈਆਂ।
Verse 12
तपसा तेजसा चैव दुर्निरीक्ष्यौ सुरैरपि । यस्य प्रसाद कुर्वाते स देवौ द्रष्टमहति,उनका वह मनोरम रथ आठ पहियोंसे युक्त था और उसमें अनेकानेक प्राणी जुते हुए थे। वे दोनों आदिपुरुष जगदीश्वर तपस्या करते-करते अत्यन्त दुर्बल हो गये। उनके शरीरकी नसें दिखायी देने लगीं। तपस्यासे उनका तेज इतना बढ़ गया था कि देवताओंको भी उनकी ओर देखना कठिन हो रहा था। जिनपर वे कृपा करते थे, वही उन दोनों देवेश्वरोंका दर्शन कर सकता था
ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਤੇਜ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਨਿਹਾਰਣੇ ਔਖੇ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਹ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
नूनं तयोरनुमते हृदि हच्छयचोदित: । महामेरोगिरि: शुड्भात् प्रच्युतो गन्धमादनम्,निश्चय ही उन दोनोंकी इच्छाके अनुसार अपने हृदयमें अन्तर्यामीकी प्रेरणा होनेपर देवर्षि नारद महामेरु पर्वतके शिखरसे गन्धमादन पर्वतपर उतर पड़े
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਪਾ ਕੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਮਹਾਮੇਰੂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 14
नारद: सुमहद्धूतं सर्वलोकानचीचरत् । त॑ देशमगमद् राजन् बदर्याश्रममाशुग:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਾਰਦ, ਜੋ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਦੂਤ ਸੀ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਥਾਂ—ਬਦਰੀ ਆਸ਼੍ਰਮ—ਵੱਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਤਾਤਕਾਲਤਾ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮੰਗਿਆ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
राजन्! नारदजी सम्पूर्ण लोकोंमें विचरते थे; अतः वे शीघ्रगामी मुनि बदरिकाश्रमके उस विशाल प्रदेशमें घूमते-घामते आ पहुँचे, जो महान् प्राणियोंसे युक्त था ।। तयोराह्विकवेलायां तस्य कौतूहलं त्वभूत् । इदं तदास्पदं कृत्स्नं यस्मिललोका: प्रतिष्ठिता:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਨਾਰਦ ਜੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤੇਜ਼ਗਾਮੀ ਮੁਨੀ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ-ਘਾਮਦੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਆਹ੍ਵਿਕ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੌਤੂਹਲ ਜਾਗਿਆ—“ਇਹੀ ਉਹ ਪੂਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।”
Verse 16
सदेवासुरगन्धर्वा: सकिन्नरमहोरगा: । जब वहाँ भगवान् नर और नारायणके नित्यकर्मका समय हुआ, उसी समय नारदजीके मनमें उनके दर्शनके लिये बड़ी उत्कण्ठा हुई। वे सोचने लगे, “अहो! यह उन्हीं भगवान्का स्थान है, जिनके भीतर देवता, असुर, गन्धर्व, किन्नर और महान् नागोंसहित सम्पूर्ण लोक निवास करते हैं ।। एका मूर्तिरियं पूर्व जाता भूयश्नतुर्विधा,नरनारायणाभ्यां च कृष्णेन हरिणा तथा । 'पहले ये एक ही रूपमें विद्यमान थे; फिर धर्मकी वंश-परम्पराका विस्तार करनेके लिये ये चार विग्रहोंमें प्रकट हुए। इन चारोंने अपने उपार्जित धर्मसे धर्मदेवकी वंश- परम्पराको बढ़ाया है। अहो! इस समय नर, नारायण, कृष्ण और हरि--इन चारों देवताओं ने धर्मपर बड़ा अनुग्रह किया है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਕਿੰਨਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਗਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਧਾਮ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਨਿਤ੍ਯ ਕਰਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਤਦ ਹੀ ਨਾਰਦ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਤੀਵ੍ਰ ਲਾਲਸਾ ਜਾਗ ਉਠੀ। ਉਹ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—“ਅਹੋ! ਇਹੀ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇਵਾਸੁਰ-ਗੰਧਰਵ-ਕਿੰਨਰ-ਮਹੋਰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਇਕੋ ਦਿਵ੍ਯ ਮੂਰਤੀ ਸੀ; ਫਿਰ ਧਰਮ ਦੀ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਇਹ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—ਨਰ, ਨਾਰਾਇਣ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹਰੀ। ਆਪਣੇ ਉਪਾਰਜਿਤ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਹੈ; ਅਹੋ, ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕੀਤਾ ਹੈ।”
Verse 17
धर्मस्य कुलसंताने धमदिभिर्विवर्धित: । अहो हानुगृहीतो<द्य धर्म एभि: सुरैरिह
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮ ਦੀ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਪਾਲਿਆ ਤੇ ਵਧਾਇਆ ਹੈ। ਅਹੋ! ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 18
अत्र कृष्णो हरिश्वैव कस्मिंश्षित् कारणान्तरे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਅਤੇ ਹਰੀ ਵੀ—ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ (ਪ੍ਰਗਟ/ਕਾਰਜਰਤ) ਹਨ।
Verse 19
एतौ हि परमं धाम का5नयोराद्विकक्रिया,'ये ही दोनों परमधामस्वरूप हैं। इनका यह नित्यकर्म कैसा है? ये दोनों यशस्वी देवता सम्पूर्ण प्राणियोंके पिता और देवता हैं। ये परम बुद्धिमान् दोनों बन्धु भला किस देवताका यजन और किन पितरोंका पूजन करते हैं?”
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪਰਮਧਾਮ-ਸਰੂਪ ਹਨ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਦਾ ਕਰਮ-ਵਿਧਾਨ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਯਸ਼ਸਵੀ ਦੇਵਤਾ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਸਰਾ ਹਨ। ਪਰਮ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬੰਧੂ ਕਿਸ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ?”
Verse 20
पितरौ सर्वभूतानां दैवतं च यशस्विनौ । कां देवतां तु यजतः पितृन् वा कान् महामती,'ये ही दोनों परमधामस्वरूप हैं। इनका यह नित्यकर्म कैसा है? ये दोनों यशस्वी देवता सम्पूर्ण प्राणियोंके पिता और देवता हैं। ये परम बुद्धिमान् दोनों बन्धु भला किस देवताका यजन और किन पितरोंका पूजन करते हैं?”
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਯਸ਼ਸਵੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਸਰਾ ਹਨ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਨ-ਮਤੀ ਬੰਧੂ ਕਿਸ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ?”
Verse 21
इति संचिन्त्य मनसा भकत्या नारायणस्य तु । सहसा प्रादुरभवत् समीपे देवयोस्तदा,मन-ही-मन ऐसा सोचकर भगवान् नारायणके प्रति भक्तिसे प्रेरित हो नारदजी सहसा उन देवताओंके समीप प्रकट हो गये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਇਉਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਚਾਨਕ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ।”
Verse 22
कृते दैवे च पित्रये च ततस्ताभ्यां निरीक्षित: । पूजितश्वैव विधिना यथाप्रोक्तेन शास्त्रत:,भगवान् नर और नारायण जब देवता और पितरोंकी पूजा समाप्त कर चुके, तब उन्होंने नारदजीको देखा और शास्त्रमें बतायी हुई विधिसे उनका पूजन किया
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਪੂਜਾ-ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ।”
Verse 23
तद् दृष्टवा महदाश्चर्यमपूर्व विधिविस्तरम् । उपोपविष्ट: सुप्रीतो नारदो भगवानृषि:,उनके द्वारा शास्त्रविधिका यह अपूर्व विस्तार और अत्यन्त आश्चर्यजनक व्यवहार देखकर उनके पास ही बैठे हुए देवर्षि भगवान् नारद अत्यन्त प्रसन्न हुए
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਚੰਭਾ—ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਉਹ ਅਪੂਰਵ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਆਚਰਨ—ਵੇਖ ਕੇ, ਨੇੜੇ ਹੀ ਬੈਠੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਦ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।”
Verse 24
नारायणं संनिरीक्ष्य प्रसन्नेनान्तरात्मना । नमस्कृत्वा महादेवमिदं वचनमत्रवीत्,प्रसन्न चित्तसे महादेव भगवान् नारायणकी ओर देखकर नारदजीने उन्हें नमस्कार किया और इस प्रकार कहा
ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਨਾਰਾਇਣ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 25
नारद उवाच वेदेषु सपुराणेषु साड़ोपाड्रेषु गीयसे । त्वमज: शाश्वतो धाता माता5मृतमनुत्तमम्,नारदजी बोले--भगवन्! अंग और उपांगोंसहित सम्पूर्ण वेदों तथा पुराणोंमें आपकी ही महिमाका गान किया जाता है। आप अजन्मा, सनातन, सबके माता-पिता और सर्वोत्तम अमृतरूप हैं
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਨ! ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਅਜਨਮਾ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਧਾਤਾ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਹੋ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ ਹੋ।
Verse 26
प्रतिछतितं भूतभव्यं त्वयि सर्वमिदं जगत् | चत्वारो ह्ाश्रमा देव सर्वे गार्हस्थ्यमूलका:
ਹੇ ਦੇਵ! ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾਇਆ ਅਤੇ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਹੀ ਹੈ।
Verse 27
पिता माता च सर्वस्य जगत: शाश्वतो गुरु: । क॑ त्वद्य यजसे देवं पितरं क॑ न विद्महे,(कमर्चसि महाभाग तनमे ब्रूहीह पृच्छत: ।) आप ही सम्पूर्ण जगत्के माता, पिता और सनातन गुरु हैं, तो भी आज आप किस देवता और किस पितरकी पूजा करते हैं? यह मैं समझ नहीं पाया। अतः महाभाग! मैं आपसे पूछ रहा हूँ “मुझे बताइये कि आप किसकी पूजा करते हैं?
ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਗੁਰੂ ਹੋ। ਫਿਰ ਵੀ ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਕਿਸ ਪਿਤਰ ਦਾ ਅਰਚਨ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਮੈਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹੋ?
Verse 28
श्रीभगवानुवाच अवाच्यमेतद् वक्तव्यमात्मगुहां सनातनम् | तव भक्तिमतो ब्रद्दान् वक्ष्यामि तु यथातथम्,नर-नारायणका नारदजीके साथ संवाद श्रीभगवान् बोले--ब्रह्मन! तुमने जिसके विषयमें प्रश्न किया है, वह अपने लिये गोपनीय विषय है। यद्यपि यह सनातन रहस्य किसीसे कहने योग्य नहीं है, तथापि तुम-जैसे भक्त पुरुषको तो उसे बताना ही चाहिये; अतः मैं यथार्थ रूपसे इस विषयका वर्णन करूँगा
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਸਨਾਤਨ ਭੇਦ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਬੋਲਣੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ। ਪਰ ਤੂੰ ਭਕਤੀਮਾਨ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।
Verse 29
जो सूक्ष्म, अज्ञेय, अव्यक्त, अचल और ध्रुव है, जो इन्द्रियों, विषयों और सम्पूर्ण भूतोंसे परे है, वही सब प्राणियोंका अन्तरात्मा है; अतः क्षेत्रज् नामसे कहा जाता है, वही त्रिगुणातीत तथा पुरुष कहलाता है। उसीसे त्रिगुणमय अव्यक्तकी उत्पत्ति हुई है। द्विजश्रेष्ठ! उसीको व्यक्तभावमें स्थित, अविनाशिनी अव्यक्त प्रकृति कहा गया है
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਤੱਤ ਸੁਖਮ, ਅਜਾਣਿਆ, ਅਵ੍ਯਕਤ, ਅਚਲ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈ; ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ—ਉਹੀ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਅਤੀਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਯ ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਹੀ ਤੱਤ ਪ੍ਰਕਟ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਵਿਨਾਸੀ ‘ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 30
यत् तत् सूक्ष्ममविज्ञेयमव्यक्तमचलं ध्रुवम् । इन्द्रियैरिन्द्रियार्थश्व सर्वभूतैश्न॒ वर्जितम् ।। २९, ।। स हान्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्नेति कथ्यते | त्रिगुणव्यतिरिक्तो वै पुरुषश्वेति कल्पित:,जो सूक्ष्म, अज्ञेय, अव्यक्त, अचल और ध्रुव है, जो इन्द्रियों, विषयों और सम्पूर्ण भूतोंसे परे है, वही सब प्राणियोंका अन्तरात्मा है; अतः क्षेत्रज् नामसे कहा जाता है, वही त्रिगुणातीत तथा पुरुष कहलाता है। उसीसे त्रिगुणमय अव्यक्तकी उत्पत्ति हुई है। द्विजश्रेष्ठ! उसीको व्यक्तभावमें स्थित, अविनाशिनी अव्यक्त प्रकृति कहा गया है
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਤੱਤ ਜੋ ਸੁਖਮ, ਆਮ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਵ੍ਯਕਤ, ਅਚਲ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈ; ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਅਤੀਤ ਹੈ—ਉਹੀ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਵੀ ਕਲਪਿਤ ਹੈ।
Verse 31
तस्मादव्यक्तमुत्पन्न॑ त्रिगुणं द्विजसत्तम । अव्यक्ता व्यक्तभावस्था या सा प्रकृतिरव्यया,जो सूक्ष्म, अज्ञेय, अव्यक्त, अचल और ध्रुव है, जो इन्द्रियों, विषयों और सम्पूर्ण भूतोंसे परे है, वही सब प्राणियोंका अन्तरात्मा है; अतः क्षेत्रज् नामसे कहा जाता है, वही त्रिगुणातीत तथा पुरुष कहलाता है। उसीसे त्रिगुणमय अव्यक्तकी उत्पत्ति हुई है। द्विजश्रेष्ठ! उसीको व्यक्तभावमें स्थित, अविनाशिनी अव्यक्त प्रकृति कहा गया है
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸੱਤਮ! ਉਸੇ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਯ ਅਵ੍ਯਕਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਟ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਅਵ੍ਯਯ (ਅਵਿਨਾਸੀ) ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ।
Verse 32
तां योनिमावयोर्विद्धि योडसौ सदसदात्मक: । आवाभ्यां पूज्यतेडसौ हि दैवे पित्रये च कल्प्यते,वह सदसत्स्वरूप परमात्मा ही हम दोनोंकी उत्पत्तिका कारण है, इस बातको जान लो। हम दोनों उसीकी पूजा करते तथा उसीको देवता और पितर मानते हैं
ਜਾਣ ਲੈ—ਜੋ ਸੱਤ ਅਤੇ ਅਸੱਤ ਦੋਹਾਂ ਸਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਡੀ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਯੋਨੀ (ਮੂਲ ਕਾਰਣ) ਹੈ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਉਸੇ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਦੈਵ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਿਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਲਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
नास्ति तस्मात् परो<न्यो हि पिता देवो5थवा द्विज । आत्मा हि न: स विज्ञेयस्ततस्तं पूजयावहे,ब्रह्म! उससे बढ़कर दूसरा कोई देवता या पितर नहीं है। वही हमलोगोंका आत्मा है, यह जानना चाहिये। अतः: हम उसीकी पूजा करते हैं
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ। ਉਹੀ ਸਾਡਾ ਆਤਮਾ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਉਸੇ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 34
तेनैषा प्रथिता ब्रह्म॒न् मर्यादा लोकभाविनी । दैवं पित्रयं च कर्तव्यमिति तस्यानुशासनम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ—ਦੇਵ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਅਵਸ਼੍ਯ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੀ।
Verse 35
ब्रह्म! उसीने लोकको उन्नतिके पथपर ले जानेवाली यह धर्मकी मार्यादा स्थापित की है। देवताओं और पितरोंकी पूजा करनी चाहिये, यह उसीकी आज्ञा है ।। ब्रह्मा स्थाणुर्मनुर्दक्षो भृगुर्धर्मस्तपो यम: । मरीचिरज्धिराअत्रिश्व पुलस्त्य: पुलह: क्रतु:,ब्रह्मा, रद्र, मनु, दक्ष, भृगु, धर्म, तप, यम, मरीचि, अंगिरा, अत्रि, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, वसिष्ठ, परमेष्ठी, सूर्य, चन्द्रमा, कर्दम, क्रोध, और विक्रीत--ये इकक््कीस प्रजापति उसी परमात्मासे उत्पन्न बताये गये हैं तथा उसी परमात्माकी सनातन धर्म-मर्यादाका पालन एवं पूजन करते हैं
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਨਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਇਕੱਲੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਦੇਵ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸਥਾਣੁ (ਰੁਦ੍ਰ), ਮਨੁ, ਦਕਸ਼, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਧਰਮ, ਤਪ, ਯਮ, ਮਰੀਚਿ, ਅੰਗਿਰਾ, ਅਤ੍ਰਿ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ, ਕਰਦਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਵਿਕ੍ਰਿਤ—ਇਹ ਇਕੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਤੇ ਪੂਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 36
वसिष्ठ: परमेष्ठी च विवस्वान्ू सोम एव च | कर्दमश्नापि य: प्रोक्त: क्रोधो विक्रीत एव च,ब्रह्मा, रद्र, मनु, दक्ष, भृगु, धर्म, तप, यम, मरीचि, अंगिरा, अत्रि, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, वसिष्ठ, परमेष्ठी, सूर्य, चन्द्रमा, कर्दम, क्रोध, और विक्रीत--ये इकक््कीस प्रजापति उसी परमात्मासे उत्पन्न बताये गये हैं तथा उसी परमात्माकी सनातन धर्म-मर्यादाका पालन एवं पूजन करते हैं
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਸਿਸ਼ਠ, ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਵਿਵਸਵਾਨ (ਸੂਰਜ), ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ), ਕਰਦਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਵਿਕ੍ਰਿਤ—ਇਹ ਵੀ (ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ) ਘੋਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਤੇ ਪੂਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 37
एकविंशतिरुत्पन्नास्ते प्रजापतय: स्मृता: । तस्य देवस्य मर्यादां पूजयन्त: सनातनीम्,ब्रह्मा, रद्र, मनु, दक्ष, भृगु, धर्म, तप, यम, मरीचि, अंगिरा, अत्रि, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, वसिष्ठ, परमेष्ठी, सूर्य, चन्द्रमा, कर्दम, क्रोध, और विक्रीत--ये इकक््कीस प्रजापति उसी परमात्मासे उत्पन्न बताये गये हैं तथा उसी परमात्माकी सनातन धर्म-मर्यादाका पालन एवं पूजन करते हैं
ਉਹ ਇਕੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਉਸ ਪਰਮ ਦੇਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ—ਇਉਂ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹੋਏ ਉਸੇ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 38
दैवं पित्रयं च सततं तस्य विज्ञाय तत्त्वत: । आत्मप्राप्तानि च ततः प्राप्तुवन्ति द्विजोत्तमा:,श्रेष्ठ द्विज उसीके उद्देश्यसे किये जानेवाले देवता तथा पितृ-सम्बन्धी कार्योंको ठीक- ठीक जानकर अपनी अभीष्ट वस्तुओंको प्राप्त कर लेते हैं
ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜ, ਉਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਕਰਨਯੋਗ ਦੇਵ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਨੂੰ ਤੱਤਵਤಃ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 39
स्वर्गस्था अपि ये केचित् तान् नमस्यन्ति देहिन: । ते तत्प्रसादाद् गच्छन्ति तेनादिष्ट फलां गतिम्,स्वर्गमें रहनेवाले प्राणियोंमेंसे भी जो कोई उस परमात्माको प्रणाम करते हैं, वे उसके कृपा-प्रसादसे उसीकी आज्ञाके अनुसार फल देनेवाली उत्तम गतिको प्राप्त करते हैं
ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 40
ये हीना: सप्तदशभिर्गुणै: कर्मभिरेव च । कला: पज्चदश त्यक्ता ते मुक्ता इति निश्चय:,जो पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मन्द्रिय, पाँच प्राण तथा मन और बुद्धिरूप सत्रह गुणोंसे, सब कर्मोसे रहित हो पंद्रह कलाओंको त्याग करके स्थित हैं, वे ही मुक्त हैं, यह शास्त्रका सिद्धान्त है
ਜੋ ਪੰਜ ਗਿਆਨੇਂਦ੍ਰੀਆਂ, ਪੰਜ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ, ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਾਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪੰਦਰਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਮੁਕਤ ਹਨ—ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ।
Verse 41
मुक्तानां तु गतिर्तब्रह्यन् क्षेत्रज्ञ इति कल्पिता | स हि सर्वगुणश्वैव निर्गुणश्वैव कथ्यते,ब्रह्म! मुक्त पुरुषोंकी गति क्षेत्रज्ञ परमात्मा निश्चित किया गया है। वही सर्वसदगुणसम्पन्न तथा निर्मुण भी कहलाता है
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੁਕਤਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’—ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨਹਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਰਵ-ਗੁਣ-ਸੰਪੰਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ।
Verse 42
दृश्यते ज्ञानयोगेन आवां च प्रसृतौ तत: । एवं ज्ञात्वा तमात्मानं पूजयाव: सनातनम्,ज्ञानयोगके द्वारा उसका साक्षात्कार होता है। हम दोनोंका आविर्भाव उसीसे हुआ है-- ऐसा जानकर हम दोनों उस सनातन परमात्माकी पूजा करते हैं
ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਵੀ ਉਸੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਾਂ—ਇਉਂ ਜਾਣ ਕੇ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਸਨਾਤਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 43
त॑ वेदाश्षाश्रमाश्षैव नानामतसमास्थिता: । भक्त्या सम्पूजयन्त्याशु गतिं चैषां ददाति सः,चारों वेद, चारों आश्रम तथा नाना प्रकारके मतोंका आश्रय लेनेवाले लोग भक्तिपूर्वक उसकी पूजा करते हैं और वह इन सबको शीघ्र ही उत्तम गति प्रदान करता है
ਚਾਰੇ ਵੇਦਾਂ, ਚਾਰੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਮਤਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਹੀ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 44
ये तु तद्भाविता लोके होकान्तित्वं समास्थिता: । एतदभ्यधिकं तेषां यत् ते तं प्रविशन्त्युत,जो सदा उसका स्मरण करते तथा अनन्य भावसे उसकी शरण लेते हैं, उन्हें सबसे बड़ा लाभ यह होता है कि वे उसके स्वरूपमें प्रवेश कर जाते हैं
ਜੋ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਕਾਂਤ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 45
इति गुह्यसमुद्देशस्तव नारद कीर्तित: । भक्त्या प्रेम्णा च विप्रर्षे अस्मद्धक्त्या च ते श्रुतः,नारद! ब्रह्मर्ष! तुममें भगवानके प्रति भक्ति और प्रेम है। हमलोगोंके प्रति भी तुम्हारा भक्तिभाव बना हुआ है। इसलिये हमने तुम्हारे सामने इस गोपनीय विषयका वर्णन किया है और तुम्हें इसे सुननेका शुभ अवसर मिला है
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਾਰ ਕਿਹਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਤੇਰਾ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਅਟੁੱਟ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਭੇਦ ਸੁਣਨ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਅਵਸਰ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 173
नरनारायणाभ्यां च कृष्णेन हरिणा तथा । 'पहले ये एक ही रूपमें विद्यमान थे; फिर धर्मकी वंश-परम्पराका विस्तार करनेके लिये ये चार विग्रहोंमें प्रकट हुए। इन चारोंने अपने उपार्जित धर्मसे धर्मदेवकी वंश- परम्पराको बढ़ाया है। अहो! इस समय नर, नारायण, कृष्ण और हरि--इन चारों देवताओं ने धर्मपर बड़ा अनुग्रह किया है
ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਹਰੀ—ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕੋ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਸਨ। ਫਿਰ ਧਰਮ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਉਹ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਚਰਿਤ ਧਰਮ ਨਾਲ ਧਰਮਦੇਵ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ। ਅਹੋ! ਇਸ ਸਮੇਂ ਨਰ, ਨਾਰਾਇਣ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹਰੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 183
स्थितौ धर्मोत्तरौ होतो तथा तपसि घधिष्ठितौ । “इनमेंसे हरि और कृष्ण किसी और कार्यमें संलग्न हैं; परंतु ये दोनों भाई नारायण और नर धर्मको ही प्रधान मानते हुए तपस्यामें संलग्न हैं
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਟਿਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕਿਕ ਲਾਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਲਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਡੋਲ ਹਨ। ਹਰੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੋਰ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਦੋ ਭਰਾ—ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਨਰ—ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਮੰਨ ਕੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 266
यजन्ते त्वामहरहर्नानामूर्तिसमास्थितम् । देव! आपमें ही भूत, भविष्य और वर्तमानकालीन यह सम्पूर्ण जगत प्रतिष्ठित है। गार्हस्थ्यमूलक चारों आश्रमोंके सब लोग नाना रूपोंमें स्थित हुए आपकी ही प्रतिदिन पूजा करते हैं
ਹੇ ਦੇਵ! ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਤੈਨੂੰ ਲੋਕ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਮੂਲ ਮੰਨ ਕੇ ਚਾਰਾਂ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਸਭ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤੇਰੀ ਹੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 333
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपरवके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें शुकदेवजीकी ऊर्ध्वगतिके वर्णनकी समाप्ति नामक तीन सौ तैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮੋਖ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਊਰਧ੍ਵਗਤੀ (ਮੋਖ਼) ਦੇ ਵਰਣਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੇਤੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।
Verse 334
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि चतुस्त्रिंशदधिकत्रिशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें तीन सौ चौंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮੋਖ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੌ ਚੌਂਤੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਪਨ-ਵਾਕ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਧਰਮ ਦੀ ਅਗਲੀ ਸਿੱਖਿਆ-ਇਕਾਈ ਵੱਲ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter explains why a horse-headed divine form (Hayaśiras) appears and how that manifestation relates to cosmic order—specifically the recovery of the Vedas and the resumption of creation.
It teaches that creation and governance of worlds depend on the presence of authoritative knowledge (Veda) and that disorder is framed as a disruption of epistemic foundations, rectified through divine agency and restored orientation toward Nārāyaṇa.
Yes. It states that a brāhmaṇa who regularly hears or retains this account does not suffer loss of study (adhyayana-nāśa), and it reinforces the text’s broader soteriological framing by identifying Nārāyaṇa as the ultimate reference-point of Veda, yajña, tapas, and dharma.