Adhyaya 332

Verse 1

अपन का बा | अप्-#-राल जा एकत्रिशर्दाधिकत्रिशततमो< ध्याय: नारदजीका शुकदेवको कर्मफल-प्राप्तिमें परतन्त्रताविषयक उपदेश तथा शुकदेवजीका सूर्यलोकमें जानेका निश्चय नारद उवाच सुखदुः:खविपर्यासो यदा समनुपद्यते । नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नापि पौरुषम्‌,नारदजी कहते हैं--शुकदेव! जब मनुष्य सुखको दुःख और दुःखको सुख समझने लगता है, उस समय बुद्धि, उत्तम नीति और पुरुषार्थ भी उसकी रक्षा नहीं कर पाता

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ! ਜਦੋਂ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੀ ਸਮਝ ਉਲਟੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਖ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤਦ ਨਾ ਪ੍ਰਜ્ઞਾ, ਨਾ ਸਨੀਤੀ, ਨਾ ਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

Verse 2

स्वभावाद्‌ यत्नमातिषछेद्‌ यत्नवान्‌ नावसीदति । जरामरणरोगेभ्य: प्रियमात्मानमुद्धरेत्‌,अतः मनुष्यको स्वभावत: ज्ञानप्राप्तिके लिये यत्न करना चाहिये; क्योंकि यत्न करनेवाला पुरुष कभी दु:खमें नहीं पड़ता। आत्मा सबसे बढ़कर प्रिय है; अतः जरा, मृत्यु और रोगोंके कष्टसे उसका उद्धार करे

ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਯਤਨਵਾਨ ਪੁਰਖ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦਾ। ਆਤਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਬੁਢਾਪੇ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਰੋਗ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰੇ।

Verse 3

रुजन्ति हि शरीराणि रोगा: शारीरमानसा: । सायका इव तीक्ष्णाग्रा: प्रयुक्ता दृढ्धन्विभि:,शारीरिक और मानसिक रोग सुदृढ़ धनुष धारण करनेवाले वीर पुरुषोंके छोड़े हुए तीक्ष्ण बाणोंके समान शरीरको पीड़ा देते हैं

ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਤੜਪਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਛੱਡੇ ਤਿੱਖੇ ਅਗਲੇ ਤੀਰ।

Verse 4

व्यथितस्य विधित्साभिस्ताम्यतो जीवितैषिण: । अवशस्य विनाशाय शरीरमपकृष्यते,तृष्णासे व्यथित, दुखी एवं विवश होकर जीनेकी इच्छा रखनेवाले मनुष्यका शरीर विनाशकी ओर ही खिंचता चला जाता है

ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੀਊਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਬੇਬਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਵੱਲ ਹੀ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

स्रवन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरितामिव । आयुरादाय मर्त्यानां रात्यहानि पुनः पुन:,जैसे नदियोंका प्रवाह आगेकी ओर ही बढ़ता चला जाता है, पीछेकी ओर नहीं लौटता, उसी प्रकार रात और दिन भी मनुष्योंकी आयुका अपहरण करते हुए बारंबार आते और बीतते चले जाते हैं

ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅੱਗੇ ਹੀ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਮੁੜਦੇ ਨਹੀਂ; ਤਿਵੇਂ ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਮਰਤਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 6

व्यत्ययो हायमत्यन्तं पक्षयो: शुक्लकृष्णयो: । जातान्‌ मर्त्यान्‌ जरयति निमेषान्‌ नावतिष्ठते,शुक्ल और कृष्ण--दोनों पक्षोंका निरन्तर होनेवाला यह परिवर्तन मनुष्योंको जराजीर्ण कर रहा है। यह कुछ क्षणके लिये भी विश्राम नहीं लेता है

ਸ਼ੁਕਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਇਹ ਅਤਿ ਨਿਰੰਤਰ ਬਦਲਾਅ ਜਨਮੇ ਮਰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁੱਢਾਪੇ ਨਾਲ ਘਿਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ।

Verse 7

सुखदुःखानि भूतानामजरो जरयत्यसौ । आदित्यो ह्ास्तमभ्येति पुन: पुनरुदेति च,सूर्य प्रतिदिन अस्त होते और फिर उदय होते हैं। वे स्वयं अजर होकर भी प्रतिदिन प्राणियोंके सुख और दुःखको जीर्ण करते रहते हैं

ਉਹ ਆਦਿਤ੍ਯ ਆਪ ਅਜਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਘਿਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਦੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

अदृष्टपूर्वानादाय भावानपरिशड्कितान्‌ । इष्टानिष्टान्‌ मनुष्याणामस्तं गच्छन्ति रात्रय:,ये रात्रियाँ मनुष्योंक लिये कितनी ही अपूर्व तथा असम्भावित प्रिय-अप्रिय घटनाएँ लिये आती और चली जाती हैं

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕਦੇ ਨਾ ਵੇਖੀਆਂ ਤੇ ਅਣਅੰਦੇਸ਼ੀਆਂ ਪ੍ਰਿਯ-ਅਪ੍ਰਿਯ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲੈ ਕੇ ਰਾਤਾਂ ਢਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 9

योडयमिच्छेद्‌ यथाकामं कामानां तदवाप्रुयात्‌ यदि स्यान्न पराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम्‌,यदि जीवके किये हुए कर्मोंका फल पराधीन न होता तो जो जिस वस्तुकी इच्छा करता, वह अपनी उसी कामनाको रुचिके अनुसार प्राप्त कर लेता

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪਰਾਧੀਨ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਮੁਤਾਬਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ।

Verse 10

संयताश्च हि दक्षाश्ष मतिमन्तश्ष मानवा: | दृश्यन्ते निष्फला: संतः प्रहीणा: सर्वकर्मभि:

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੰਯਮੀ, ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਨੇਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਫਲ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 11

बड़े-बड़े संयमी, बुद्धिमान्‌ और चतुर मनुष्य भी समस्त कर्मोंसे श्रान्‍्त होकर असफल होते देखे जाते हैं |। अपरे बालिशा: सन्‍्तो निर्गुणा: पुरुषाधमा: । आशीर्भिरिष्यसंयुक्ता दृश्यन्ते सर्वकामिन:,किंतु दूसरे मूर्ख, गुणहीन और अधम मनुष्य भी किसीका आशीर्वाद न मिलनेपर भी सम्पूर्ण कामनाओंसे सम्पन्न दिखायी देते हैं

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸੰਯਮੀ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਸਭ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਥੱਕ ਕੇ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ। ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੁਝ ਮੂਰਖ, ਗੁਣਹੀਣ ਅਤੇ ਅਧਮ ਮਨੁੱਖ ਮਾਨੋ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ, ਐਸੇ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 12

भूतानामपर: कश्रिद्धिंसायां सततोत्थित: । वज्चनायां च लोकस्य स सुखेष्वेव जीर्यते,कोई-कोई मनुष्य तो सदा प्राणियोंकी हिंसामें ही लगा रहता है और सब लोगोंको धोखा दिया करता है, तो भी वह सुख ही भोगते-भोगते बूढ़ा होता है

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੋਈ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਠੱਗਦਾ ਵੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਭੋਗਦਾ ਹੀ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

अचेष्टमानमासीनं श्री: कज्चिदुपतिष्ठते । वश्चित्‌ कर्मानुसृत्यान्यो न प्राप्पमधिगच्छति,कितने ही ऐसे हैं, जो कोई काम न करके चुपचाप बैठे रहते हैं, फिर भी लक्ष्मी उनके पास अपने-आप पहुँच जाती है और कुछ लोग काम करके भी अपनी प्राप्य वस्तुको उपलब्ध नहीं कर पाते

ਕਈ ਵਾਰੀ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਚੇਸ਼ਟਾ ਦੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਖੜ੍ਹਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕਰਮ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਜਤਨ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਹ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ।

Verse 14

अपराध॑ समाचक्ष्व पुरुषस्य स्वभावतः: । शुक्रमन्यत्र सम्भूतं पुनरन्यत्र गच्छति,इसमें स्वभावत: पुरुषका ही अपराध (प्रारब्ध-दोष) समझो। वीर्य अन्यत्र उत्पन्न होता है और संतानोत्पादनके लिये अन्यत्र जाता है

ਇਸ ਨੂੰ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਅਪਰਾਧ—ਪ੍ਰਾਰਬਧ-ਦੋਸ਼—ਸਮਝੋ। ਵੀਰਯ ਇੱਕ ਥਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੱਤੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

तस्य योनौ प्रयुक्तस्य गर्भो भवति वा न वा । आम्रपुष्पोपमा यस्य निवृत्तिरुपलभ्यते,कभी तो वह योनिमें पहुँचकर गर्भ धारण करानेमें समर्थ होता है और कभी नहीं होता तथा कभी-कभी आमके बौरके समान वह व्यर्थ ही झर जाता है

ਉਹ (ਵੀਰਯ) ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਦੇ ਗਰਭ ਬਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਆਮ ਦੇ ਬੌਰ ਵਾਂਗ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਝੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਫਲ ਬਿਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 16

केषाज्चित्‌ पुत्रकामानामनुसंतानमिच्छताम्‌ । सिद्धौ प्रयतमानानां न चाण्डमुपजायते,कुछ लोग पुत्रकी इच्छा रखते हैं और उस पुत्रके भी संतान चाहते हैं तथा इसकी सिद्धिके लिये सब प्रकारसे प्रयत्न करते हैं, तो भी उनके एक अंडा भी उत्पन्न नहीं होता

ਕੁਝ ਲੋਕ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਅੰਡਾ (ਭ੍ਰੂਣ) ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

Verse 17

गर्भाच्चोद्विजमानानां क्रुद्धादाशीविषादिव । आयुष्मान्‌ जायते पुत्र: कथं प्रेत इवाभवत्‌,बहुत-से मनुष्य बच्चा पैदा होनेसे उसी तरह डरते हैं, जैसे क्रोधमें भरे हुए विषधर सर्पसे लोग भयभीत रहते हैं, तथापि उनके यहाँ दीर्घजीवी पुत्र उत्पन्न होता है और क्या मजाल है कि वह कभी किसी तरह रोग आदिसे मृतकतुल्य हो सके

ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਗਰਭ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਵ ਤੋਂ ਇਉਂ ਡਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਵਿਸ਼ਧਰ ਸੱਪ ਤੋਂ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਉਹ ਰੋਗ-ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ‘ਮੁਰਦੇ ਵਰਗਾ’ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 18

देवानिष्टवा तपस्तप्त्वा कृपणै: पुत्रगृद्धिभि: । दश मासान्‌ परिधृता जायन्ते कुलपांसना:

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਤਪ ਕਰ ਕੇ ਵੀ, ਪੁੱਤਰ-ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਉਹ ਦਿਨ ਲੋਕ ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਗਰਭ ਧਾਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕੁਲ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਕੁਲਪਾਂਸਨ ਪੁੱਤਰ।

Verse 19

पुत्रकी अभिलाषा रखनेवाले दीन स्त्री-पुरुषोंद्वारा देवताओंकी पूजा और तपस्या करके दस मासतक गर्भ धारण किया जाता है तथापि उनके कुलांगार पुत्र उत्पन्न होते हैं ।। अपरे धनधान्यानि भोगांश्व पितृसंचितान्‌ | विपुलानभिजायन्ते लब्धास्तैरेव मड़लै:,तथा बहुत-से ऐसे हैं, जो आमोद-प्रमोदमें ही जन्म धारण करके पिताके संचित किये हुए अपार धनधान्य एवं विपुल भोगोंके अधिकारी होते हैं

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਤਪ ਕਰ ਕੇ ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਗਰਭ ਧਾਰਦੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੁਲ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਵਾਲੇ (ਕੁਲਾਂਗਾਰ) ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਸੁਖ-ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਜਤਨ ਪਿਉ ਵੱਲੋਂ ਜੋੜੇ ਅਪਾਰ ਧਨ-ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 20

अन्योन्यं समभिप्रेत्य मैथुनस्य समागमे । उपद्रव इवाविष्टो योनिं गर्भ: प्रपद्यते,पति-पत्नीकी पारस्परिक इच्छाके अनुसार मैथुनके लिये जब उनका समागम होता है, उस समय किसी उपद्रवके समान गर्भ योनिमें प्रवेश करता है

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਪਰਸਪਰ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਲਈ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਗਰਭ ਕਿਸੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਵਾਂਗ ਝਪਟ ਕੇ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

शीघ्रं परशरीराणि च्छिन्नबीजं शरीरिणम्‌ | प्राणिनं प्राणसंरोधे मांसश्लेष्मविवेष्टितम्‌

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੋਰ ਦੇਹ ਜਲਦੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਹ ਦੇਹਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਬੀਜ ਛਿੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਸੰਰੋਧ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ—ਮਾਸ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

जिसका स्थूल शरीर क्षीण हो गया है तथा जो कफ और मांसमय शरीरसे घिरा हुआ है, उस देहधारी प्राणीको मृत्युके बाद शीघ्र ही दूसरे शरीर उपलब्ध हो जाते हैं ।। निर्दग्धं परदेहेडपि परदेहं चलाचलम्‌ । विनश्यन्तं विनाशान्ते नावि नावमिवाहितम्‌,जैसे एक नौकाके भग्न होनेपर उसपर बैठे हुए लोगोंको उतारनेके लिये दूसरी नाव प्रस्तुत रहती है, उसी प्रकार एक शरीरसे मृत्युको प्राप्त होते हुए जीवको लक्ष्य करके मृत्युके बाद उसके कर्मफल-भोगके लिये दूसरा नाशवान्‌ शरीर उपस्थित कर दिया जाता है

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਕ ਦੇਹ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਲਈ ਹੋਰ ਇੱਕ ਦੇਹ—ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਅਚਲ—ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਨੌਕਾ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਦੂਜੀ ਨੌਕਾ ਲਿਆਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੇਹ ਦੇ ਨਾਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਕਰਮਫਲ ਭੋਗਣ ਲਈ ਜੀਵ ਨੂੰ ਹੋਰ ਇੱਕ ਨਾਸਵੰਤ ਦੇਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 23

सड्रत्या जठरे न्यस्तं रेतोबिन्दुमचेतनम्‌ । केन यत्नेन जीवन्तं गर्भ त्वमिह पश्यसि,शुकदेव! पुरुष स्त्रीके साथ समागम करके उसके उदरमें जिस अचेतन शुक्रबिन्दुको स्थापित करता है, वही गर्भरूपमें परिणत होता है। फिर वह गर्भ किस यत्नसे यहाँ जीवित रहता है, क्या तुम कभी इसपर विचार करते हो?

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਪੁਰਖ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਇਕ ਅਚੇਤਨ ਸ਼ੁਕਰ-ਬਿੰਦੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਜੀਵੰਤ ਭ੍ਰੂਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ, ਕੀ ਤੂੰ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭ੍ਰੂਣ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਧਾਰਦਾ ਹੈ?

Verse 24

अन्नपानानि जीर्यन्ते यत्र भक्षाश्न भक्षिता: | तस्मिन्नेवोदरे गर्भ: कि नान्नमिव जीर्यते

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿੱਥੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਨ-ਪਾਣੀ ਹਜ਼ਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰੂਣ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਉਹ ਅੰਨ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹਜ਼ਮ ਹੁੰਦਾ?

Verse 25

जहाँ खाये हुए अन्न और जल पच जाते हैं तथा सभी तरहके भक्ष्य पदार्थ जीर्ण हो जाते हैं, उसी पेटमें पड़ा हुआ गर्भ अन्नके समान क्‍यों नहीं पच जाता है ।। गर्भ मूत्रपुरीषाणां स्वभावनियता गति: । धारणे वा विसर्गे वा न कर्ता विद्यते वश:,गर्भमें मल और मूत्रके धारण करने या त्यागमें कोई स्वभावनियत गति है; किंतु कोई स्वाधीन कर्ता नहीं है। कुछ गर्भ माताके पेटसे गिर जाते हैं, कुछ जन्म लेते हैं और कितनोंकी ही जन्म लेनेके बाद मृत्यु हो जाती है

ਜਿੱਥੇ ਖਾਧਾ ਅੰਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਹਜ਼ਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਖਾਣਯੋਗ ਵਸਤੂ ਜ਼ੀਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਭ੍ਰੂਣ ਅੰਨ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹਜ਼ਮ ਹੁੰਦਾ? ਭ੍ਰੂਣ ਵਿੱਚ ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਮਲ ਦੇ ਧਾਰਣ ਜਾਂ ਵਿਸਰਜਨ ਦੀ ਗਤੀ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਤ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਤੇ ਵਸ਼ੀ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਭ੍ਰੂਣ ਗਰਭ ਤੋਂ ਝੜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 26

स्रवन्ति हुदराद्‌ गर्भा जायमानास्तथा परे | आगमेन तथान्येषां विनाश उपपद्यते,गर्भमें मल और मूत्रके धारण करने या त्यागमें कोई स्वभावनियत गति है; किंतु कोई स्वाधीन कर्ता नहीं है। कुछ गर्भ माताके पेटसे गिर जाते हैं, कुछ जन्म लेते हैं और कितनोंकी ही जन्म लेनेके बाद मृत्यु हो जाती है

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੁਝ ਭ੍ਰੂਣ ਗਰਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰਵ ਕੇ ਬਾਹਰ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਲਈ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ (ਮੌਤ) ਘਟਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਤ ਹੈ; ਕੋਈ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰ ਕਰਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸ਼ੀ ਨਹੀਂ।

Verse 27

एतस्माद्‌ योनिसम्बन्धाद्‌ यो जीवन परिमुच्यते । प्रजां च लभते काज्चित्‌ पुनर्दधन्द्ेषु सज्जति

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਯੋਨੀ-ਸੰਬੰਧ, ਅਰਥਾਤ ਜਨਮ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਜੋ ਜੀਊਂਦੇ ਜੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਜਾਂ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਆਸਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 28

इस योनि-सम्बन्धसे कोई सकुशल जीता हुआ बाहर निकल आता है, तब कोई संतानको प्राप्त होता है और पुनः परस्परके सम्बन्धमें संलग्न हो जाता है ।। स तस्य सहजातस्य सप्तमीं नवमीं दशाम्‌ । प्राप्तुवन्ति तत: पजच न भवन्ति गतायुष:,अनादिकालसे साथ उत्पन्न होनेवाले शरीरके साथ जीवात्मा अपना सम्बन्ध स्थापित कर लेता है। इस शरीरकी गर्भवास, जन्म, बाल्य, कौमार, पौगण्ड, यौवन, वृद्धत्व, जरा, प्राणरोध और नाश--ये दस दशाएँ होती हैं। इनमेंसे सातवीं और नवीं दशाको भी शरीरगत पाँचों भूत ही प्राप्त होते हैं, आत्मा नहीं। आयु समाप्त होनेपर शरीरकी नवीं दशामें पहुँचनेपर ये पाँच भूत नहीं रहते। अर्थात्‌ दसवीं दशाको प्राप्त हो जाते हैं

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਹ-ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਇਸ ਜਾਲ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਕਦੇ ਸੁਖ-ਸਲਾਮਤ ਨਿਕਲ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਪਰਸਪਰ ਮੋਹ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨਾਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਸਹਜਾਤ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨਾਤਾ ਜੋੜ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਦਸ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ—ਗਰਭਵਾਸ, ਜਨਮ, ਬਾਲ੍ਯ, ਕੌਮਾਰ, ਪੌਗੰਡ, ਯੌਵਨ, ਵ੍ਰਿਧਤਾ, ਜਰਾ, ਪ੍ਰਾਣ-ਰੋਧ ਅਤੇ ਨਾਸ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੀਂ ਅਤੇ ਨੌਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਆਯੁ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਨੌਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਭੂਤ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੇ—ਅਰਥਾਤ ਸਰੀਰ ਦਸਵੀਂ ਅਵਸਥਾ, ਲਯ, ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

नाभ्युत्थाने मनुष्याणां योगा: स्युर्नात्र संशय: । व्याधिभिश्व विमथ्यन्ते व्याधै: क्षुद्रमूगा इव,जैसे व्याध छोटे मृगोंको कष्ट पहुँचाते हैं, उसी प्रकार जब नाना प्रकारके रोग मनुष्योंको मथ डालते हैं, तब उनमें उठने-बैठनेकी भी शक्ति नहीं रह जाती, इसमें संशय नहीं है

ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਠਣ-ਬੈਠਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਨਾ ਰੋਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਮਥ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਛੋਟੇ ਮਿਰਗਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 30

व्याधिभिमथ्यमानानां त्यजतां विपुलं धनम्‌ | वेदनां नापकर्षन्ति यतमानाश्षिकित्सका:

ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਬੇਅੰਤ ਧਨ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਪੂਰਾ ਜਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਕੀਮ/ਵੈਦ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।

Verse 31

रोगोंसे पीड़ित हुए मनुष्य वैद्योंको बहुत-सा धन देते हैं और वैद्यलोग रोग दूर करनेकी बहुत चेष्टा करते हैं, तो भी उन रोगियोंकी पीड़ा दूर नहीं कर पाते हैं ।। ते चातिनिपुणा वैद्या: कुशला: सम्भूतौषधा: । व्याधिभि: परिकृष्यन्ते मृगा व्याधैरिवार्दिता:,बहुत-सी ओषधियोंका संग्रह करनेवाले चिकित्सामें कुशल चतुर वैद्य भी व्याधोंके मारे हुए मृगोंकी भाँति रोगोंके शिकार हो जाते हैं

ਬਹੁਤ ਨਿਪੁਣ, ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਦੱਖਲ ਅਤੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਵੈਦ ਵੀ ਰੋਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਉਂ ਘਸੀਟ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਮਿਰਗ।

Verse 32

ते पिबन्त: कषायांश्र सर्पीषि विविधानि च । दृश्यन्ते जरया भग्ना नगा नागैरिवोत्तमै:,वे तरह-तरहके काढ़े और नाना प्रकारके घी पीते रहते हैं, तो भी बड़े-बड़े हाथी जैसे वृक्षोंको झुका देते हैं, वैसे ही वृद्धावस्था उनकी कमर टेढ़ी कर देती है; यह देखा जाता है

ਉਹ ਨਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਢੇ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘੀ ਪੀਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਵੀ ਜਰਾ ਨਾਲ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਹੀ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਉੱਤਮ ਹਾਥੀ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਚੂਰ ਕਰ ਦੇਣ।

Verse 33

के वा भुवि चिकित्सन्ते रोगार्तान्‌ मृगपक्षिण: । श्वापदानि दरिद्रांक्ष प्रायो नार्ता भवन्ति ते

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਿਮਾਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਮਿਰਗਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੌਣ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਪਰ, ਹੇ ਦਰਿਦ੍ਰ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ! ਸ਼ਵਾਪਦ (ਮਾਸ/ਲਾਸ਼-ਭੱਖੀ ਜੀਵ) ਅਕਸਰ ਰੋਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 34

इस पृथ्वीपर मृग, पक्षी, हिंसक पशु और दरिद्र मनुष्योंको जब रोग सताता है, तब कौन उनकी चिकित्सा करने जाते हैं? किंतु प्राय: उन्हें रोग होता ही नहीं है ।। घोरानपि दुराधर्षान्‌ नृपतीनुग्रतेजस: । आक्रम्याददते रोगा: पशून्‌ पशुगणा इव,परन्तु बड़े-बड़े पशु जैसे छोटे पशुओंपर आक्रमण करके उन्हें दबा देते हैं, उसी प्रकार प्रचण्ड तेजवाले, घोर एवं दुर्धर्ष राजाओंपर भी बहुत-से रोग आक्रमण करके उन्हें अपने वशमें कर लेते हैं

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭਿਆਨਕ, ਅਜਿੱਤ ਜਿਹੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਰੋਗ ਚੜ੍ਹ ਦੌੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ ਛੋਟੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 35

इति लोकमनाक्रन्दं मोहशोकपरिप्लुतम्‌ । स्रोतसा सहसा<$5क्षिप्तं ह्वियमाणं बलीयसा,इस प्रकार सब लोग भवसागरके प्रबल प्रवाहमें सहसा पड़कर इधर-उधर बहते हुए मोह और शोकमें डूब रहे हैं और आर्तनादतक नहीं कर पाते हैं

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਰਾਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ—ਅਚਾਨਕ ਧਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਲਵਾਨ ਤਾਕਤ ਵੱਲੋਂ ਵਹਾ ਲਿਆ ਜਾ ਕੇ ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 36

न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसा तथा । स्वभावमतिवर्तन्ते ये नियुक्ता: शरीरिण:,विधाताके द्वारा कर्मफल-भोगमें नियुक्त हुए देहधारी मनुष्य धन, राज्य तथा कठोर तपस्याके प्रभावसे प्रकृतिका उल्लंघन नहीं कर सकते

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਿਧਾਤਾ ਵੱਲੋਂ ਕਰਮ-ਫਲ ਭੋਗਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ—ਨਾ ਧਨ ਨਾਲ, ਨਾ ਰਾਜ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੀ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ।

Verse 37

न म्रियेरन्‌ न जीर्येरन्‌ सर्वे स्यु:सर्वकामिन: । नाप्रियं प्रति पश्येयुरुत्थानस्य फले सति,यदि प्रयत्नका फल अपने हाथमें होता तो मनुष्य न तो बूढ़े होते और न मरते ही। सबकी समस्त कामनाएँ पूरी हो जातीं और किसीको अप्रिय नहीं देखना पड़ता

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਉੱਦਮ ਦਾ ਫਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਬੁੱਢੇ ਹੁੰਦੇ, ਨਾ ਮਰਦੇ। ਸਭ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਅਪ੍ਰਿਯ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ।

Verse 38

उपर्युपरि लोकस्य सर्वो गन्तुं समीहते । यतते च यथाशक्ति न च तद्‌ वर्तते तथा,सब लोग लोकोंके ऊपर-से-ऊपर स्थानमें जाना चाहते हैं और यथाशक्ति इसके लिये चेष्टा भी करते हैं; किंतु वैसा करनेमें समर्थ नहीं होते

ਹਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਨਤੀਜਾ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਸਿਰਫ਼ ਇੱਛਾ ਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 39

ऐश्वर्यमदमत्तांश्ष मत्तान्‌ मद्यमदेन च | अप्रमत्ता: शठान्‌ शूरा विक्रान्ता: पर्युपासते

ਜੋ ਲੋਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਉਨਮੱਤ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਮਦਿਰਾ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੌਕਸ ਲੋਕ—ਚਤੁਰ, ਸ਼ੂਰ ਅਤੇ ਨਿਡਰ—ਸਦਾ ਨਿਗਾਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਖ਼ਬਰੀ ਦਾ ਲਾਭ ਲੈਣ ਲਈ ਹੀ ਉਹ ਸੇਵਾ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 40

प्रमादरहित पराक्रमी शूरवीर भी ऐश्वर्य तथा मदिराके मदसे उन्मत्त रहनेवाले शठ मनुष्योंकी सेवा करते हैं ।। क्लेशा: परिनिवर्तन्ते केषाज्चिदसमीक्षिता: । स्वं स्वं च पुनरन्येषां न किंचिदधिगम्यते,कितने ही लोगोंके क्लेश ध्यान दिये बिना ही निवृत्त हो जाते हैं तथा दूसरोंको अपने ही धनमेंसे समयपर कुछ भी नहीं मिलता

ਚੌਕਸ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਉਨਮੱਤ ਅਤੇ ਮਦਿਰਾ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪਾਗਲ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਈਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਨ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

महच्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु । वहन्ति शिबिकामन्ये यान्त्यन्ये शिबिकागता:,कर्मोके फलमें भी बड़ी भारी विषमता देखनेमें आती है। कुछ लोग पालकी ढोते हैं और दूसरे लोग उसी पालकीमें बैठकर चलते हैं

ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਾਲਕੀ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਉਸੇ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।

Verse 42

सर्वेषामृद्धिकामानामन्ये रथपुर:सरा: । मनुष्याश्ष गतस्त्रीका: शतशो विविधस्त्रिय:,सभी मनुष्य धन और समृद्धि चाहते हैं; परंतु उनमेंसे थोड़े-से ही ऐसे लोग होते हैं, जो रथपर चढ़कर चलते हैं। कितने ही पुरुष स्त्रीरहित हैं और सैकड़ों मनुष्य कई स्त्रियोंवाले हैं

ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਪੁਰਸ਼ ਬਿਨਾ ਪਤਨੀ ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਕੋਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਪਤਨੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 43

द्वद्धारामेषु भूतेषु गच्छन्त्येकेकशो नरा: । इदमन्यत्‌ पद पश्य मात्र मोहं करिष्यसि,सभी प्राणी सुख-दुःख आदि द्वद्धोंमें रम रहे हैं। मनुष्य उनमेंसे एक-एकका अनुभव करते हैं अर्थात्‌ किसीको सुखका अनुभव होता है, किसीको दुःखका। यह जो ब्रह्म नामक वस्तु है, इसे सबसे भिन्न एवं विलक्षण समझो। इसके विषयमें तुम्हें मोहग्रस्त नहीं होना चाहिये

ਸੁੱਖ–ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਦਵੰਦਾਂ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਰਮੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਅਨੁਭਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ—ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੁੱਖ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਬਥਾ ਵੱਖਰਾ ਜੋ ‘ਹੋਰ ਪਦ’ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ; ਉਸ ਬਾਰੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਨਾ ਪੈ।

Verse 44

त्यज धर्ममधर्म च उभे सत्यानृते त्यज । उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तं॑ त्यज,धर्म और अधर्मको छोड़ो। सत्य और असत्य दोनोंका त्याग करो। सत्य और असत्य दोनोंका त्याग करके जिससे त्याग करते हो, उस अहंकारको भी त्याग दो

ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ—ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦੇ; ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ—ਦੋਵੇਂ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦੋਵੇਂ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੂੰ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈਂ—ਉਸ ‘ਮੈਂ’ (ਅਹੰਕਾਰ) ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇ।

Verse 45

एतत्‌ ते परमं गुह्ममाख्यातमृषिसत्तम । येन देवा: परित्यज्य मर्त्यलोकं॑ दिवं गता:,मुनिश्रेष्ठ! यह मैंने तुमसे परम गूढ़ बात बतलायी है, जिससे देवतालोग मर्त्यलोक छोड़कर स्वर्गलोकको चले गये

ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਪਰਮ ਗੁਹਿ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੱਸਿਆ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮਰਤ ਲੋਕ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 46

नारदस्य वच:ः श्रुत्वा शुक: परमबुद्धिमान्‌ । संचिन्त्य मनसा धीरो निश्ष॒यं नाध्यगच्छत,नारदजीकी बात सुनकर परम बुद्धिमान्‌ और धीरचित्त शुकदेवजीने मन-ही-मन बहुत विचार किया; किंतु सहसा वे किसी निश्चयपर न पहुँच सके

ਨਾਰਦ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਮ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਧੀਰ ਸੁਕਦੇਵ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ।

Verse 47

पुत्रदारैर्महान्‌ क्लेशो विद्याम्नाये महान्‌ श्रम: । कि नु स्याच्छाश्व॒तं स्थानमल्पक्लेशं महोदयम्‌,वे सोचने लगे, स्त्री-पुत्रोंके झमेलेमें पड़नेसे महान्‌ क्लेश होगा। विद्याभ्यासमें भी बहुत अधिक परिश्रम है। कौन-सा ऐसा उपाय है, जिससे सनातन पद प्राप्त हो जाय। उस साधनमें क्लेश तो थोड़ा हो, किन्तु अभ्युदय महान्‌ हो

ਪੁੱਤਰ-ਦਾਰਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਕਲੇਸ਼ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡਾ ਸ਼੍ਰਮ ਹੈ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਉਪਾਅ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਪਦ ਮਿਲੇ—ਜਿੱਥੇ ਕਲੇਸ਼ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਭ੍ਯੁਦਯ ਮਹਾਨ ਹੋਵੇ?

Verse 48

ततो मुहुर्त संचिन्त्य निश्चितां गतिमात्मन: । परावरज्ञो धर्मस्य परां नै:श्रेयसीं गतिम्‌,तदनन्तर उन्होंने दो घड़ीतक अपनी निश्चित गतिके विषयमें विचार किया; फिर भूत और भविष्यके ज्ञाता शुकदेवजीको अपने धर्मकी कल्याणमयी परम गतिका निश्चय हो गया

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਪਲ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਗਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਅਤੇ ਅਪਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਮਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ—ਨੈਃਸ਼੍ਰੇਯਸੀ—ਗਤੀ ਬਾਰੇ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 49

कथं त्वहमसंश्लिष्टो गच्छेयं गतिमुत्तमाम्‌ | नावर्तेयं यथा भूयो योनिसंकरसागरे,फिर वे सोचने लगे, मैं सब प्रकारकी उपाधियोंसे मुक्त होकर किस प्रकार उस उत्तम गतिको प्राप्त करूँ, जहाँसे फिर इस संसार-सागरमें आना न पड़े

ਫਿਰ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ—ਮੈਂ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਉਪਾਧੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਅਸੰਗ ਅਤੇ ਅਨਾਸਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਯੋਨੀ-ਸੰਕਰ ਰੂਪ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਉਣਾ ਪਵੇ?

Verse 50

परं भावं हि काडुक्षामि यत्र नावर्तते पुन: । सर्वसड्भान्‌ परित्यज्य निश्चितो मनसा गतिम्‌,जहाँ जानेपर जीवकी पुनरावृत्ति नहीं होती, मैं उसी परमभावको प्राप्त करना चाहता हूँ। सब प्रकारकी आसक्तियोंका परित्याग करके मैंने मनके द्वारा उत्तम गति प्राप्त करनेका निश्चय किया है

ਜਿੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਮੈਂ ਉਸੇ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੰਗ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀਆਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੈਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 51

तत्र यास्यामि यत्रात्मा शमं मेडथधिगमिष्यति । अक्षयश्चाव्ययश्रैव यत्र स्थास्यामि शाश्वत:,अब मैं वहीं जाऊँगा, जहाँ मेरे आत्माको शान्ति मिलेगी तथा जहाँ मैं अक्षय, अविनाशी और सनातनरूपसे स्थित रहूँगा

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸੇ ਥਾਂ ਜਾਵਾਂਗਾ ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਮ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਬੋਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਅਖ਼ਯ, ਅਵ੍ਯਯ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਾਂਗਾ।

Verse 52

न तु योगमृते शक्‍या प्राप्तुं सा परमा गति: । अवबन्धो हि बुद्धस्य कर्मभिनोपपद्यते,परंतु योगके बिना उस परम गतिको नहीं प्राप्त किया जा सकता। बुद्धिमानका कर्मोंके निकृष्ट बन्धनसे बँँधा रहना उचित नहीं है

ਪਰ ਯੋਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਲਈ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਨੀਚ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਰਹਿਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।

Verse 53

तस्माद्‌ योगं समास्थाय त्यक्त्वा गृहकलेवरम्‌ । वायुभूत: प्रवेक्ष्यामि तेजोराशिं दिवाकरम्‌,अतः मैं योगका आश्रय ले इस देह-गेहका परित्याग करके वायुरूप हो तेजोराशिमय सूर्यमण्डलमें प्रवेश करूँगा

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਯੋਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਦੇਹ-ਘਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਾਂਗਾ; ਵਾਯੂ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਤੇਜ ਦੇ ਪੁੰਜ ਦਿਵਾਕਰ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 54

न होष क्षयतां याति सोम: सुरगणैर्यथा । कम्पितः पतते भूमिं पुनश्चैवाधिरोहति,देवतालोग चन्द्रमाका अमृत पीकर जिस प्रकार उसे क्षीण कर देते हैं, उस प्रकार सूर्यदेवका क्षय नहीं होता। धूममार्गसे चन्द्रमण्डलमें गया हुआ जीव कर्मभोग समाप्त होनेपर कम्पित हो फिर इस पृथ्वीपर गिर पड़ता है। इसी प्रकार नूतन कर्मफल भोगनेके लिये वह पुन: चन्द्रलोकमें जाता है (सारांश यह कि चन्द्रलोकमें जानेवालेको आवागमनसे छुटकारा नहीं मिलता है)

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਗਣ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਕੇ ਸੋਮ-ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਕਦੇ ਖ਼ਸਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਚੰਦਰਲੋਕ ਨੂੰ ਗਿਆ ਜੀਵ, ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਪੁੰਨ ਦਾ ਭੋਗ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਕਰਮਫਲ ਭੋਗਣ ਲਈ ਫਿਰ ਚੰਦਰਲੋਕ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਚੰਦਰਲੋਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਆਵਾਗਮਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 55

क्षीयते हि सदा सोम: पुनश्चनैवाभिपूर्यते । नेच्छाम्येवं विदित्वैते ह्वासवृद्धी पुनः पुन:,इसके सिवा चन्द्रमा सदा घटता-बढ़ता रहता है। उसकी हास-वृद्धिका क्रम कभी टूटता नहीं है। इन सब बातोंको जानकर मुझे चन्द्रलोकमें जाने या हास-वृद्धिके चक्‍्करमें पड़नेकी इच्छा नहीं होती है

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਸਦਾ ਘਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਰੰਵਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਘਟਤ-ਵਧਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਚੰਦਰਲੋਕ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਸੇ ਘਟਣ-ਵਧਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਫਸਣਾ।

Verse 56

रविस्तु संतापयते लोकान्‌ रश्मिभिरुल्बणै: । सर्वतस्तेज आदत्ते नित्यमक्षयमण्डल:,सूर्यदेव अपनी प्रचण्ड किरणोंसे समस्त जगत्‌को संतप्त करते हैं। वे सब जगहसे तेजको स्वयं ग्रहण करते हैं (उनके तेजका कभी हास नहीं होता); इसलिये उनका मण्डल सदा अक्षय बना रहता है

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਉਗਰ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਤੇਜ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਮੰਡਲ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਸੂਰਜ-ਬਿੰਬ ਸਦਾ ਅਖੰਡ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 57

अतो मे रोचते गन्तुमादित्यं दीप्ततेजसम्‌ । अत्र वत्स्यामि दुर्धर्षो नि:ःशड्केनान्तरात्मना,अतः उद्दीप्त तेजवाले आदित्यमण्डलमें जाना ही मुझे अच्छा जान पड़ता है। इसमें मैं निर्भीकचित्त होकर निवास करूँगा। किसीके लिये भी मेरा पराभव करना कठिन होगा

ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਆਦਿਤ੍ਯ—ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਹੀ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ੰਕ, ਨਿਡਰ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ ਵੱਸਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਦੁਰਧਰਸ਼ ਰਹਾਂਗਾ—ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 58

सूर्यस्य सदने चाहं निक्षिप्येदं कलेवरम्‌ । ऋषिभि: सह यास्यामि सौरं तेजो5तिदुःसहम्‌

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੂਰਜ ਦੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਉਸ ਅਤਿ ਦੁੱਸਹ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 59

इस शरीरको सूर्यलोकमें छोड़कर मैं ऋषियोंके साथ सूर्यदेवके अत्यन्त दुःसह तेजमें प्रवेश कर जाऊँगा ।। आपूच्छामि नगान्‌ नागान्‌ गिरिमुर्वी दिशो दिवम्‌ । देवदानवगन्धर्वान्‌ पिशाचोरगराक्षसान्‌,इसके लिये मैं नग-नाग, पर्वत, पृथ्वी, दिशा, द्युलोक, देव, दानव, गन्धर्व, पिशाच, सर्प और राक्षसोंसे आज्ञा माँगता हूँ

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਦੇਹ ਸੂਰਜਲੋਕ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੇ ਅਤਿ ਦੁੱਸਹ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਤੋਂ, ਗਿਰਿ-ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਿਉਲੋਕ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਪਿਸਾਚਾਂ, ਉਰਗਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ।

Verse 60

लोकेषु सर्वभूतानि प्रवेक्ष्यामि न संशय: । पश्यन्तु योगवीर्य मे सर्वे देवा: सहर्षिभि:,आज मैं निःसन्देह जगत्‌के सम्पूर्ण भूतोंमें प्रवेश करूँगा। समस्त देवता और ऋषि मेरी योगशक्तिका प्रभाव देखें

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਸੰਦੇਹ ਦੇ ਮੈਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਮੇਰੀ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੇਖਣ।

Verse 61

अथानुज्ञाप्य तमृषिं नारदं लोकविश्रुतम्‌ तस्मादनुज्ञां सम्प्राप्प जगाम पितरं प्रति,ऐसा निश्चय करके शुकदेवजीने विश्वविख्यात देवर्षि नारदजीसे आज्ञा माँगी। उनसे आज्ञा लेकर वे अपने पिता व्यासजीके पास गये

ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਮੰਗ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 62

सो5भिवाद्य महात्मानं कृष्णद्वैपायनं मुनिम्‌ | शुकः प्रदक्षिणं कृत्वा कृष्णमापृष्टवान्‌ मुनिम्‌,वहाँ अपने पिता महात्मा श्रीकृष्णद्वैपायन मुनिको प्रणाम करके शुकदेवजीने उनकी प्रदक्षिणा की और उनसे जानेके लिये आज्ञा माँगी

ਉੱਥੇ ਮਹਾਤਮਾ ਮੁਨੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਲਈ ਉਸ ਮੁਨੀ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ।

Verse 63

श्रुत्वा चर्षिस्तद्‌ वचनं शुकस्य प्रीतो महात्मा पुनराह चैनम्‌ | भो भो पुत्र स्थीयतां तावदद्य यावच्चक्षु: प्रीणयामि त्वदर्थे,शुकदेवकी यह बात सुनकर अत्यन्त प्रसन्न हुए महात्मा व्यासने उनसे कहा--“बेटा! बेटा! आज यहीं रहो, जिससे तुम्हें जी-भर निहारकर अपने नेत्रोंको तृप्त कर लूँ”

ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਆਸ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਪੁੱਤਰ! ਪੁੱਤਰ! ਅੱਜ ਕੁਝ ਵੇਲਾ ਇੱਥੇ ਹੀ ਠਹਿਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜੀ-ਭਰ ਤੱਕ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਲਵਾਂ।”

Verse 64

निरपेक्ष: शुको भूत्वा नि:स्नेहो मुक्तसंशय: । मोक्षमेवानुसंचिन्त्य गमनाय मनो दथे,परंतु शुकदेवजी स्नेहका बन्धन तोड़कर निरपेक्ष हो गये थे। तत्त्वके विषयमें उन्हें कोई संशय नहीं रह गया था; अतः बारंबार मोक्षका ही चिन्तन करते हुए उन्होंने वहाँसे जानेका ही विचार किया

ਪਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਸਨੇਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋੜ ਕੇ ਨਿਰਪੇਖ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਤੱਤਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਰਿਹਾ; ਇਸ ਲਈ ਵਾਰੰਵਾਰ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੋਂ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ।

Verse 65

पितरं सम्परित्यज्य जगाम मुनिसत्तम: | कैलासपृष्ठं विपुलं सिद्धसंघनिषेवितम्‌

ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੈਲਾਸ-ਸ਼ਿਖਰ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ—ਉਹ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੱਸਦੇ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 330

इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें शुकदेवका ऊर्ध्वगमनविषयक तीन सौ तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੇ ਊਰਧ੍ਵਗਮਨ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 331

पिताको वहीं छोड़कर मुनिश्रेष्ठ शुकदेव सिद्ध समुदायसे सेवित विशाल कैलासशिखरपर चले गये ।। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकाभिगमने एकत्रिशदधिकत्रिशततमो<5ध्याय:

ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਸਿੱਧ-ਸਮੁਦਾਇ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੈਲਾਸ-ਸ਼ਿਖਰ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ੁਕਾਭਿਗਮਨ’ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਇਕੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।