Adhyaya 331
अध्याय ३३१: नारायणकथा-प्रशंसा तथा नारदस्य श्वेतद्वीप-निवृत्ति एवं बदरी-आगमनम् | Chapter 331: Praise of the Nārāyaṇa Narrative; Nārada’s Return from Śvetadvīpa and Arrival at Badarī
Upa-parva: Nārāyaṇīya (Nārāyaṇa-kathā / Śvetadvīpa–Nara-Nārāyaṇa Episode)
Chapter 331 opens with Janamejaya commending the previously recited “great narrative,” describing it as a distilled essence drawn from the expansive Bhārata—likened to butter from curd, sandal from the Malaya region, and nectar from herbs—thereby asserting its canonical density and purificatory force. He elevates Nārāyaṇa-kathā as surpassing the fruit of traversing all āśramas and bathing in all tīrthas, framing it as a comprehensive means of moral purification. Janamejaya then connects Arjuna’s success to Vāsudeva’s companionship and praises those who directly beheld the Lord marked with Śrīvatsa; he singles out Nārada as especially fortunate for having seen Hari at Śvetadvīpa. Janamejaya asks why Nārada, after returning, hastened to Badarī-āśrama to see Nara and Nārāyaṇa and what was said there. Vaiśaṃpāyana begins his reply with an invocation to Vyāsa and narrates Nārada’s swift return via Meru and Gandhamādana to Badarī, where he encounters the two ancient ascetic sages with mahāpuruṣa marks, is welcomed with hospitality rites, and is addressed by Nārāyaṇa. Nārada reports his vision of the viśvarūpa Lord, describes Śvetadvīpa devotees and the Lord’s acceptance of single-minded offerings, and concludes by stating he was dispatched by the Paramātman and will remain devoted in their company.
Chapter Arc: नारद शुकदेव को ‘अशोक’—शोक-नाशक, शान्तिकर और शिव (कल्याणकारी) शास्त्रीय उपदेश का द्वार खोलते हैं, मानो मनुष्य के भीतर प्रतिदिन उठने वाले शोक-भय के ज्वार को शांत करने का अमोघ उपाय सुनाने जा रहे हों। → वे बताते हैं कि शोक के सहस्रों और भय के सैकड़ों कारण प्रतिदिन मूढ़ जन को घेरते हैं; भूतकाल में मरे हुए व्यक्ति या नष्ट वस्तु के लिए शोक करने वाला दुःख से दुःख ही पाता है—एक अनर्थ पर दूसरा अनर्थ चढ़ता जाता है। → उपदेश का शिखर यह निर्णायक सूत्र है: मानसिक दुःख को प्रज्ञा-विचार से काटो और शारीरिक कष्ट को औषध-सेवन से—यह ‘विज्ञान-सामर्थ्य’ बालबुद्धि से नहीं, शास्त्र-ज्ञान और विवेक से संभव है। → नारद संतोष और संयम का मार्ग रखते हैं: धन-स्थिति बढ़ती जाए तो भी अतृप्ति विनाश की ओर ले जाती है, जबकि पण्डित संतोष से स्थिर होते हैं; इन्द्रियों की रक्षा धैर्य, नेत्र, मन और सद्विद्या के अनुशासन से हो; जो अध्यात्म-रत, निरपेक्ष, निरामिष होकर आत्मा को ही सहायक बनाकर चलता है, वही सुखी होता है।
Shlokas
Verse 1
#ब>८5 >> हु #* +/<<< त्रिशर्दाधिकत्रिशततमो< ध्याय: शुकदेवको नारदजीका सदाचार और अध्यात्मविषयक उपदेश नारद उवाच अशोकं शोकनाशार्थ शास्त्र शान्तिकरं शिवम् | निशम्य लभते बुद्धि तां लब्ध्वा सुखमेधते,नारदजी कहते हैं--शुकदेव! शास्त्र शोकको दूर करनेवाला, शान्तिकारक और कल्याणमय है। जो अपने शोकका नाश करनेके लिये शास्त्रका श्रवण करता है, वह उत्तम बुद्धि पाकर सुखी हो जाता है
ਨਾਰਦ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ! ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਸ਼ੋਕ ਹੈ; ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਾਂਤਿਕਾਰਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਗਲਮਯ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਪਾ ਕੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਫਲਦਾ-ਫੂਲਦਾ ਹੈ।
Verse 2
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्,शोकके सहस्रों और भयके सैकड़ों स्थान हैं, जो प्रतिदिन मूढ़ पुरुषोंपर ही अपना प्रभाव डालते हैं, विद्वानूपर नहीं
ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭੈ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਥਾਂ ਹਨ; ਉਹ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਜਕੜਦੇ ਹਨ, ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
Verse 3
तस्मादनिष्टनाशार्थमितिहासं निबोध मे | तिष्ठते चेद् वशे बुद्धिर्लभते शोकनाशनम्,इसलिये अपने अनिष्टका नाश करनेके लिये मेरा यह उपदेश सुनो--यदि बुद्धि अपने वशमें रहे तो सदाके लिये शोकका नाश हो जाता है
ਇਸ ਲਈ ਅਨਿਸ਼ਟ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ-ਰੂਪ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣੋ। ਜੇ ਬੁੱਧੀ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਨਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸਦਾ ਲਈ।
Verse 4
अनिष्टसम्प्रयोगाच्च विप्रयोगात् प्रियस्प च । मनुष्या मानसैर्दु:खैर्युज्यन्ते स्वल्पबुद्धय:,मन्दबुद्धि मनुष्य ही अप्रिय वस्तुकी प्राप्ति और प्रिय वस्तुका वियोग होनेपर मन-ही- मन दुखी होते हैं
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਨਿਸ਼ਟ ਦੇ ਸੰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਅਲਪ-ਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 5
द्रव्येषु समतीतेषु ये गुणास्तान् न चिन्तयेत् । न तानाद्रियमाणस्य स्नेहबन्ध: प्रमुच्यते,जो वस्तु भूतकालके गर्भमें छिप गयी (नष्ट हो गयी), उसके गुणोंका स्मरण नहीं करना चाहिये; क्योंकि जो आदरपूर्वक उसके गुणोंका चिन्तन करता है, उसका उसके प्रति आसक्तिका बन्धन नहीं छूटता है
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਧਨ-ਪਦਾਰਥ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਨਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮੋਹ-ਬੰਨ੍ਹ ਟੁੱਟਦੀ ਨਹੀਂ।
Verse 6
दोषदर्शी भवेत् तत्र यत्र राग: प्रवर्तते । अनिष्टवर्धितं पश्येत् तथा क्षिप्रं विरज्यते,जहाँ चित्तकी आसक्ति बढ़ने लगे, वहीं दोषदृष्टि करनी चाहिये और उसे अनिष्टको बढ़ानेवाला समझना चाहिये। ऐसा करनेपर उससे शीघ्र ही वैराग्य हो जाता है
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿੱਥੇ ਰਾਗ ਉੱਠਣ ਲੱਗੇ, ਓਥੇ ਹੀ ਦੋਸ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਧਾਰੋ; ਉਸ ਨੂੰ ਅਨਿਸ਼ਟ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝੋ, ਤਾਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਵੈਰਾਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
नार्थों न धर्मो न यशो यो5तीतमनुशोचति । अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते,जो बीती बातके लिये शोक करता है, उसे न तो अर्थकी प्राप्ति होती है न धर्मकी और न यशकी ही प्राप्ति होती है। वह उसके अभावका अनुभव करके केवल दु:ख ही उठाता है। उससे अभाव दूर नहीं होता
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਬੀਤੀ ਗੱਲ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਧਰਮ, ਨਾ ਯਸ਼; ਉਹ ਘਾਟ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਘਾਟ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਨਾਲ ਮੁੱਕਦੀ ਨਹੀਂ।
Verse 8
गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च । सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थान हि विद्यते,सभी प्राणियोंको उत्तम पदार्थोंसे संयोग और वियोग प्राप्त होते रहते हैं। किसी एकपर ही यह शोकका अवसर आता हो, ऐसी बात नहीं है
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਗੁਣਵਾਨ (ਪ੍ਰਿਯ) ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਵੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜਾ ਵੀ; ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਮੌਕਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ—ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਹਾਲ ਹੈ।
Verse 9
मृतं वा यदि वा नष्ट यो5तीतमनुशोचति । दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थो प्रपद्यते,जो मनुष्य भूतकालमें मरे हुए किसी व्यक्तिके लिये अथवा नष्ट हुई किसी वस्तुके लिये निरन्तर शोक करता है, वह एक दुःखसे दूसरे दुःखको प्राप्त होता है। इस प्रकार उसे दो अनर्थ भोगने पड़ते हैं
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਲਈ—ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਜਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਵਸਤੂ ਲਈ—ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੋਹਰਾ ਅਨਰਥ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 10
नाश्रु कुर्वन्ति ये बुद्धया दृष्टवा लोकेषु संततिम् सम्यक् प्रपश्यत: सर्वे नाश्रुकर्मोपपद्यते,जो मनुष्य संसारमें अपनी संतानकी मृत्यु हुई देखकर भी अश्रुपात नहीं करते, वे ही धीर हैं। सभी वस्तुओंपर समीचीन भावसे दृष्टिपात या विचार करनेपर किसीका भी आँसू बहाना युक्तिसंगत नहीं जान पड़ता है
ਜੋ ਲੋਕ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਅੰਸੂ ਨਹੀਂ ਵਗਾਉਂਦੇ, ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਧੀਰ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਠੀਕ ਅਤੇ ਸਮਗ੍ਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਤੇ ਰੋਣਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
Verse 11
दुःखोपघाते शारीरे मानसे चाप्युपस्थिते | यस्मिन् न शक्यते कर्तु यलस्तन्नानुचिन्तयेत्,यदि कोई शारीरिक या मानसिक दुःख उपस्थित हो जाय और उसे दूर करनेके लिये कोई यत्न किया जा सके अथवा किया हुआ यत्न काम न दे सके तो उसके लिये चिन्ता नहीं करनी चाहिये
ਜੇ ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜੇ ਉਸ ਦਾ ਉਪਾਅ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਕਰ; ਅਤੇ ਜੇ ਯਤਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਉਹ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡੁੱਬ।
Verse 12
भैषज्यमेतद् दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् । चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते,दुःख दूर करनेकी सबसे अच्छी दवा यही है कि उसका बार-बार चिन्तन न किया जाय। चिन्तन करनेसे वह घटता नहीं, बल्कि बढ़ता ही जाता है
ਦੁੱਖ ਦਾ ਇਹੀ ਇਲਾਜ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਬਾਰੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਾ ਸੋਚਿਆ ਜਾਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਚੇਤੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮਿਟਦਾ ਨਹੀਂ; ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 13
प्रज्ञया मानसं दु:खं हन्याच्छारीरमौषधै: । एतद् विज्ञानसामर्थ्य न बालै: समतामियात्
ਪ੍ਰਜ్ఞਾ ਨਾਲ ਮਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ। ਇਹੀ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ; ਬਾਲਕ ਅਤੇ ਅਪਕਵ ਲੋਕ ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।
Verse 14
इसलिये मानसिक दु:खको बुद्धिके द्वारा विचारसे और शारीरिक कष्टको औषध- सेवनद्वारा नष्ट करना चाहिये। शास्त्रज्ञानके प्रभावसे ही ऐसा होना सम्भव है। दुःख पड़नेपर बालकोंकी तरह रोना उचित नहीं है ।। अनित्यं यौवन रूप॑ं जीवितं द्रव्यसंचय: । आरोग्यं प्रियसंवासो गृध्येत् तत्र न पण्डित:,रूप, यौवन, जीवन, धन-संग्रह, आरोग्य तथा प्रियजनोंका सहवास--ये सब अनित्य हैं। विद्वान् पुरुषको इनमें आसक्त नहीं होना चाहिये
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਵਾਨੀ ਤੇ ਰੂਪ ਅਨਿੱਤ ਹਨ; ਜੀਵਨ, ਧਨ-ਸੰਚੈ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯਜਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵੀ ਛਣਭੰਗੁਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚਿਮੜਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਦੁੱਖ ਆ ਪਏ, ਤਾਂ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਯੋਗ ਔਖਧ-ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਪੀੜਾ ਮਿਟਾਏ; ਐਸੀ ਧੀਰਜਤਾ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਬਿਪਤਾ ਆਵੇ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਰੋਣਾ ਢੰਗ ਨਹੀਂ।
Verse 15
न जानपदिकं दुःखमेक: शोचितुमहति । अशोचन् प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम्,सारे देशपर आये हुए संकटके लिये किसी एक व्यक्तिको शोक करना उचित नहीं है। यदि उस संकटको टालनेका कोई उपाय दिखलायी दे तो शोक छोड़कर उसे ही करना चाहिये
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਉੱਤੇ ਆਫ਼ਤ ਆ ਪਏ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੀ ਹੀ ਹੈ, ਸ਼ੋਕ ਕਰੇ—ਇਹ ਢੰਗ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਉਸਨੂੰ ਟਾਲਣ ਜਾਂ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੋਕ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸੇ ਉਪਾਅ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਪੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 16
सुखाद् बहुतरं दुःखं जीविते नात्र संशय: । स्निग्धत्वं चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम्,इसमें संदेह नहीं कि जीवनमें सुखकी अपेक्षा दुःख ही अधिक होता है। किंतु सभीको मोहवश विषयोंके प्रति अनुराग होता है और मृत्यु अप्रिय लगती है
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲੋਂ ਦੁੱਖ ਹੀ ਵੱਧ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੌਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
Verse 17
परित्यजति यो दु:खं सुखं वाप्युभयं नर: । अभ्येति ब्रह्म सो>त्यन्तं न तं शोचन्ति पण्डिता:,जो मनुष्य सुख और दु:ख दोनोंकी ही चिन्ता छोड़ देता है, वह अक्षय ब्रह्मको प्राप्त हो जाता है। विद्वान पुरुष उसके लिये शोक नहीं करते
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ—ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਆਸਕਤੀ ਵਾਲੀ ਚਿੰਤਾ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਖੰਡ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 18
त्यज्यन्ते दुःखमर्था हि पालने न च ते सुखा: । दुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशमेषां न चिन्तयेत्,धन खर्च करते समय बड़ा दुःख होता है। उसकी रक्षामें भी सुख नहीं है और उसकी प्राप्ति भी बड़े कष्टसे होती है, अत: धनको प्रत्येक अवस्थामें दु:खदायक समझकर उसके नष्ट होनेपर चिन्ता नहीं करनी चाहिये
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਨ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ (ਖਰਚ ਕਰਨਾ) ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਧਨ ਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
Verse 19
अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिकीं नसः । अतृप्ता यान्ति विध्वंसं संतोष यान्ति पण्डिता:,मनुष्य धनका संग्रह करते-करते पहलेकी अपेक्षा ऊँची धन-सम्पन्न स्थितिको प्राप्त होकर भी कभी तृप्त नहीं होते। वे और अधिककी आशा लिये हुए ही मर जाते है; किंतु विद्वान् पुरुष सदा संतुष्ट रहते हैं (वे धनकी तृष्णामें नहीं पड़ते
ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਹੋਰ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਹੀ ਆਖ਼ਿਰ ਨਾਸ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਪੰਡਿਤ ਜਨ ਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਧਨ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ।
Verse 20
सर्वे क्षयान्ता निचया: पतनान्ता: समुच्छुया: । संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम्,संग्रहका अन्त है विनाश। ऊँचे चढ़नेका अन्त है नीचे गिरना। संयोगका अन्त है वियोग और जीवनका अन्त है मरण
ਹਰ ਇਕੱਠ ਦਾ ਅੰਤ ਘਾਟ ਹੈ; ਹਰ ਉਚਾਈ ਦਾ ਅੰਤ ਡਿੱਗਣਾ ਹੈ। ਹਰ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਅੰਤ ਵਿਛੋੜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਮੌਤ ਹੀ ਹੈ।
Verse 21
अन्तो नास्ति पिपासायास्तुष्टिस्तु परमं सुखम् | तस्मात् संतोषमेवेह धनं पश्यन्ति पण्डित:,तृष्णाका कभी अन्त नहीं होता। संतोष ही परम सुख है, अत: पण्डितजन इस लोकमें संतोषको ही उत्तम धन समझते हैं
ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਕਦੇ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸੰਤੋਖ ਹੀ ਪਰਮ ਸੁਖ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੰਡਿਤ ਜਨ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 22
निमेषमात्रमपि हि वयो गच्छन्न तिष्ठति । स्वशरीरेष्वनित्येषु नित्यं किमनुचिन्तयेत्,आयु निरन्तर बीती जा रही है। वह पलभर भी ठहरती नहीं है। जब अपना शरीर ही अनित्य है, तब इस संसारकी किस वस्तुको नित्य समझा जाय
ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਉਮਰ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਦੀ; ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਲੰਘਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਅਨਿੱਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ?
Verse 23
भूतेषु भावं संचिन्त्य ये बुद्ध्वा मनस: परम् । न शोचन्ति गताध्वान: पश्यन्त: परमां गतिम्,जो मनुष्य सब प्राणियोंके भीतर मनसे परे परमात्माकी स्थिति जानकर उन्हींका चिन्तन करते हैं, वे संसार-यात्रा समाप्त होनेपर परमपदका साक्षात्कार करते हुए शोकके पार हो जाते हैं
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਯਾਤਰਾ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 24
संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम् । व्याप्र: पशुमिवासाद्य मृत्युरादाय गच्छति,जैसे जंगलमें नयी-नयी घासकी खोजमें विचरते हुए अतृप्त पशुको सहसा व्याघ्र आकर दबोच लेता है, उसी प्रकार भोगोंकी खोजमें लगे हुए अतृप्त मनुष्यको मृत्यु उठा ले जाती है
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਮੌਤ ਉਸਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਚਾਨਕ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ-ਨਵੀਂ ਘਾਹ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਬਾਘ ਝਪਟ ਕੇ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
तथाप्युपायं सम्पश्येद् दुः:खस्य परिमोक्षणम् । अशोचन् नारभेच्चैव मुक्तश्नाव्यसनी भवेत्,तथापि सबको दुःखसे छूटनेका उपाय अवश्य सोचना चाहिये। जो शोक छोड़कर साधन आरम्भ करता है और किसी व्यसनमें आसक्त नहीं होता, वह निश्चय ही दु:खोंसे मुक्त हो जाता है
ਤਾਂ ਵੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਜ਼ਰੂਰ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ੋਕ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਹੀ ਯਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਸ਼ੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ ਵਿਆਸਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
शब्दे स्पर्शे च रूपे च गन्धेषु च रसेषु च । नोपभोगात् परं किंचिद् धनिनो वाधनस्य च,धनी हो या निर्धन, सबको उपभोगकालनमें ही शब्द, स्पर्श, रूप, रस और उत्तम गन्ध आदि विषयोंमें किंचित् सुखकी प्रतीति होती है, उपभोगके पश्चात् नहीं
ਧਨਵਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਰੀਬ—ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਗੰਧ ਅਤੇ ਰਸ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੁਖ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਭੋਗ ਦੇ ਵੇਲੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਭੋਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 27
प्राक्सम्प्रयोगाद् भूतानां नास्ति दुःखं परायणम् । विप्रयोगात् तु सर्वस्य न शोचेत् प्रकृतिस्थित:,प्राणियोंके एक-दूसरेसे संयोग होनेके पहले कोई दुःख नहीं रहता। जब संयोगके बाद वियोग होता है तभी सबको दुःख हुआ करता है। अतः अपने स्वरूपमें स्थित विवेकी पुरुषको किसीके वियोगमें कभी भी शोक नहीं करना चाहिये
ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਦ ਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਵਿਵੇਕੀ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 28
धृत्या शिक्षोदरं रक्षेत् पाणिपादं च चक्षुषा । चक्षु:श्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च विद्यया
ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਪੇਟ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਦੀਆਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ; ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਹੱਥ-ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਕਰਮ ਤੋਂ ਬਚਾਏ। ਮਨ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਮਨ ਤੇ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਕਰੇ।
Verse 29
मनुष्यको चाहिये कि वह धैर्यके द्वारा शिश्र और उदरकी, नेत्रके द्वारा हाथ और पैरकी, मनके द्वारा आँख और कानकी तथा सद्विद्याके द्वारा मन और वाणीकी रक्षा करे |। प्रणयं प्रतिसंहृत्य संस्तुतेष्वितरेषु च । विचरेदसमुन्नद्ध: स सुखी स च पण्डित:,जो पूजनीय तथा अन्य मनुष्योंमें आसक्तिको हटाकर विनीतभावसे विचरण करता है, वही सुखी और वही विद्वान है
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਜਨਨੇੰਦ੍ਰੀ ਅਤੇ ਉਦਰ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੱਥ-ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਨਾਲ ਨੇਤਰ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਦਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਮਨ ਤੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਆਸਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਸੁਖੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਪੰਡਿਤ ਹੈ।
Verse 30
अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिष: । आत्मनैव सहायेन यश्चरेत् स सुखी भवेत्,जो अध्यात्मविद्यामें अनुरक्त, कामनाशून्य तथा भोगासक्तिसे दूर है, जो अकेला ही विचरण करता है, वह सुखी होता है
ਜੋ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਿਰਪੇਖ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੈ; ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸਹਾਇਕ ਮੰਨ ਕੇ ਇਕੱਲਾ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 330
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकाभिपतने त्रिंशदधिकत्रिशततमो<्ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਮੋક્ષਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ੁਕਾਭਿਪਤਨ’ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames an interpretive dilemma rather than a tactical one: how to rank and justify spiritual means—pilgrimage and ritual breadth versus concentrated devotional hearing—by asserting Nārāyaṇa-kathā as the superior purificatory practice.
Single-minded devotion and disciplined receptivity to authoritative teaching are presented as high-yield ethical-spiritual practices; proximity to the divine is mediated through tapas, humility, and reliable transmission within rṣi lineages.
Yes. Janamejaya explicitly characterizes the Nārāyaṇa narrative as “sarva-pāpa-praṇāśinī” (destroyer of all sins) and more fruitful than comprehensive āśrama visitation and tīrtha bathing, functioning as an internal phalāśruti-style valuation of hearing the discourse.