Adhyaya 328
Nāmānirukta of Nārāyaṇa (Keśava–Viṣṇu–Vāsudeva) and the Rudra–Nārāyaṇa Unity Theme
Upa-parva: Nārāyaṇīya (Discourse on Nārāyaṇa and divine names)
Janamejaya asks Vaiśaṃpāyana to explain the diverse names by which Vyāsa (with disciples) praised Madhusūdana, seeking a purifying account. Vaiśaṃpāyana reports that Arjuna questioned Keśava about secret and widely attested divine epithets found across Veda, Purāṇa, Upaniṣad, and allied disciplines. The speaker (Śrī Bhagavān) distinguishes secondary (gauṇa) names from karma-generated names and begins a nirukta-style exposition. The chapter articulates cosmogonic motifs: Brahmā arises from divine grace and Rudra from divine wrath, both functioning as appointed instruments of creation and dissolution. It then frames Rudra and Nārāyaṇa as one principle appearing in differentiated form within worldly activity, including a rationale for honoring Rudra as an exemplar of worship. The discourse introduces etymological explanations for key names—Nārāyaṇa (nārā/āpas as primordial waters; ayana as abode), Vāsudeva (pervasion and indwelling), Viṣṇu (pervasive stride/kramaṇa), Dāmodara (associated with “dāma” and the three realms), Pṛśnigarbhā (motif of being ‘in the womb’ of food/veda/waters/nectar), and Keśava (rays/keśa as luminous emanations; plus an etiological narrative involving Dīrghatamas and restoration through repeated ‘Keśava’ recitation). The chapter closes with an Agni–Soma unity motif (ekayoni) as a cosmological analogy for integrated divine operation.
Chapter Arc: शिष्यों के विदा हो जाने पर व्यास का आश्रम-परिवेश सूना पड़ जाता है; उसी रिक्तता में देवर्षि नारद का आगमन होता है—मानो मौन को वेदध्वनि से फिर भरने के लिए। → नारद व्यास को स्मरण कराते हैं कि ब्रह्म (वेद) अत्यन्त सूक्ष्म और ‘प्रचुर छल’ वाला है; प्रमाद से साधना ढीली पड़ती है। आश्रम की शोभा भी वेदध्वनि के अभाव में ‘निषादों के आलय’ की भाँति फीकी बताई जाती है, जिससे व्यास के मन में शिष्य-वियोग की उदासी और कर्तव्य-बोध का द्वंद्व तीव्र होता है। → व्यास नारद से सीधे पूछते हैं—‘अब मेरा कर्तव्य क्या है?’ नारद का उत्तर निर्णायक बनता है: वेदपाठ/वेदाभ्यास में दृढ़ व्रत धारण कर पुनः ब्रह्मविद्या की ज्योति जगाओ। → नारद की वाणी सुनकर परम धर्मज्ञ व्यास ‘तथेत्युवाच’ कहकर आज्ञा स्वीकार करते हैं और हर्षपूर्वक वेदाभ्यास-व्रत में प्रवृत्त होते हैं; पिता-पुत्र (व्यास-शुक) धर्म-प्रवचन करते हुए अध्ययन में लगते हैं। → अत्यधिक वायु/उपद्रव के कारण ‘अनध्याय’ का समय बताकर व्यास शुक को रोकते हैं; कौतूहल से भरा शुक रुक तो जाता है, पर आगे क्या करेगा—यह जिज्ञासा अध्याय के अंत में बनी रहती है।
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान अष्टाविशर्त्याधिकत्रिशततमो< ध्याय: शिष्योंके जानेके बाद व्यासजीके पास नारदजीका आगमन और व्यासजीको वेदपाठके लिये प्रेरित करना तथा व्यासजीका शुकदेवको अनध्यायका कारण बताते हुए “प्रवह” आदि सात वायुओंका परिचय देना भीष्म उवाच एतच्छुत्वा गुरोर्वाक्यं व्यासशिष्या महौजस: । अन्योन्यं हृष्टमनस: परिषस्वजिरे तदा,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! अपने गुरु व्यासके इस उपदेशको सुनकर उनके महातेजस्वी शिष्य मन-ही-मन बहुत प्रसन्न हुए और आपसमें एक-दूसरेको हृदयसे लगाने लगे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਵਿਆਸ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸੇ ਪਲ ਪਰਸਪਰ ਹर्ष ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ।
Verse 2
उक्ता: स््मो यद् भगवता तदात्वायतिसंहितम् । तन्नो मनसि संरूढं करिष्यामस्तथा च तत्,फिर व्यासजीसे बोले--“भगवन्! आपने भविष्यमें हमारे हितका विचार करके जो बातें बतायी हैं, वे हमारे मनमें बैठ गयी हैं। हम अवश्य उनका पालन करेंगे”
ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਬੋਲੇ—“ਭਗਵਨ! ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਹਿਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਕਰਾਂਗੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗੇ।”
Verse 3
अन्योन्यं संविभाष्यैवं सुप्रीतमनस: पुनः । विज्ञापयन्ति सम गुरु पुनर्वाक्यविशारदा:,इस प्रकार परस्पर वार्तालाप करके गुरु और शिष्य सभी मन-ही-मन बड़े प्रसन्न हुए। तदनन्तर प्रवचनकुशल शिष्योंने गुरुसे इस प्रकार निवेदन किया--
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਸੁਚੱਜੀ ਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 4
शैलादस्मान्महीं गन्तुं कांक्षितं नो महामुने । वेदाननेकधा कर्तु यदि ते रुचितं प्रभो,“महामुने! अब हम इस पर्वतसे पृथ्वीपर जाना चाहते हैं। वेदोंके अनेक विभाग करके उनका प्रचार करना ही हमारी इस यात्राका उद्देश्य है। प्रभो! यदि आपको यह रुचिकर जान पड़े तो हमें जानेकी आज्ञा दें!
“ਮਹਾਮੁਨੀ! ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਇਸ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਾਡੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੋ! ਜੇ ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰੁਚਿਕਰ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿਓ।”
Verse 5
शिष्याणां वचन श्रुत्वा पराशरसुतः प्रभु: । प्रत्युवाच ततो वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्,शिष्योंकी यह बात सुनकर पराशरनन्दन भगवान् व्यास यह धर्म और अर्थयुक्त हितकर वचन बोले
ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਾਸ਼ਰ-ਨੰਦਨ ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸ ਨੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 6
क्षितिं वा देवलोकं वा गम्यतां यदि रोचते । अप्रमादश्न वः कार्यो ब्रह्म हि प्रचुरच्छलम्,'शिष्यो! यदि तुम्हें यही अच्छा लगता है तो तुम पृथ्वीपर या देवलोकमें जहाँ चाहो जा सकते हो; परंतु प्रमाद न करना; क्योंकि वेदमें बहुत सी प्ररोचनात्मक श्रुतियाँ हैं, जो व्याजसे (फलोंका लोभ दिखाकर) धर्मका प्रतिपादन करती हैं!
“ਸ਼ਿਸ਼੍ਯੋ! ਜੇ ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ—ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਹੋਵੇ—ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ; ਪਰ ਅਪਰਮਾਦ ਰਹਿਣਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਦ (ਬ੍ਰਹਮ) ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸੁਖਮ ਯੁਕਤੀਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਅਕਸਰ ਫਲਾਂ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦਿਖਾ ਕੇ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਸਾਵਧਾਨ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ।”
Verse 7
तेडनुज्ञातास्तत: सर्वे गुरुणा सत्यवादिना । जम्मु: प्रदक्षिणं कृत्वा व्यासं मूर्न्नाभिवाद्य च,सत्यवादी गुरुकी यह आज्ञा पाकर सभी शिष्योंने उनके चरणोंपर सिर रखकर प्रणाम किया। तत्पश्चात् वे व्यासजीकी प्रदक्षिणा करके वहाँसे चले गये”
ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਥਾਂ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।
Verse 8
अवतीर्य महीं ते5थ चातुहोंत्रमकल्पयन् | संयाजयन्तो विप्रांश्व॒ राजन्यांक्षु विशस्तथा,पृथ्वीपर उतरकर उन्होंने चातुहोत्र कर्म (अग्निहोत्रसे लेकर सोमयागतक) का प्रचार किया और गृहस्थाश्रममें प्रवेश करके ब्राह्मण, क्षत्रिय तथा वैश्योंके यज्ञ कराते हुए वे द्विजातियोंसे पूजित हो बड़े आनन्दसे रहने लगे। यज्ञ कराने और वेदोंकी शिक्षा देनेमें ही वे तत्पर रहते थे। इन्हीं कर्मोके कारण वे श्रीसम्पन्न और लोक-विख्यात हो गये थे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਤੁਰ੍ਹੋਤ੍ਰ ਯਜ੍ਞ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯਾਂ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਯਜ੍ਞ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਨ ਕਰਨਾ—ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਲਗਨ ਸੀ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਧਨ-ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਏ।
Verse 9
पुज्यमाना द्विजैर्नित्यं मोदमाना गृहे रता: । याजनाध्यापनरता: श्रीमन््तो लोकविश्रुता:,पृथ्वीपर उतरकर उन्होंने चातुहोत्र कर्म (अग्निहोत्रसे लेकर सोमयागतक) का प्रचार किया और गृहस्थाश्रममें प्रवेश करके ब्राह्मण, क्षत्रिय तथा वैश्योंके यज्ञ कराते हुए वे द्विजातियोंसे पूजित हो बड़े आनन्दसे रहने लगे। यज्ञ कराने और वेदोंकी शिक्षा देनेमें ही वे तत्पर रहते थे। इन्हीं कर्मोके कारण वे श्रीसम्पन्न और लोक-विख्यात हो गये थे
ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੱਤ ਸਨਮਾਨਿਤ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਰਤ—ਉਹ ਪਰ-ਯਜ੍ਞ ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਰਤੱਬਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧਨ-ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਏ।
Verse 10
अवतीर्णिेषु शिष्येषु व्यास: पुत्रसहायवान् । तृष्णीं ध्यानपरो धीमानेकान्ते समुपाविशत्,शिष्योंके पर्वतसे नीचे उतर जानेपर व्यासजीके साथ उनके पुत्र शुकदेवके सिवा और कोई नहीं रह गया। वे बुद्धिमान् व्यासजी एकान्तमें ध्यानमग्न होकर चुपचाप बैठे थे
ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਗਏ, ਤਦ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ ਦੇਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਿਆਸ ਜੀ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ-ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਮੌਨ ਬੈਠੇ ਰਹੇ।
Verse 11
त॑ ददर्शाश्रमपदे नारद: सुमहातपा: । अथैनमब्रवीत् काले मथुराक्षरया गिरा,उसी समय महातपस्वी नारदजी उस आश्रमपर पधारकर व्यासजीसे मिले और मधुर अक्षरोंसे युक्त मीठी वाणीमें उनसे इस प्रकार बोले--
ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਯੋਗ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਮਿੱਠੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ ਕੋਮਲ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 12
भो भो ब्रह्मर्षिवासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते | एको ध्यानपरस्तूष्णीं किमास्से चिन्तयजन्निव,हे ब्रह्मर्षिवासिषप्ठ] आज आपके इस आश्रममें वेदमन्त्रोंकी ध्वनि क्यों नहीं हो रही है? आप अकेले ध्यानमग्न होकर चुपचाप क्यों बैठे हैं? जान पड़ता है, आप किसी चिन्तामें मग्न हैं
“ਭੋ ਭੋ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ! ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੇਦ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਘੋਸ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ? ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਮੌਨ ਕਿਉਂ ਬੈਠੇ ਹੋ—ਮਾਨੋ ਕਿਸੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋ?”
Verse 13
ब्रह्मघोषैर्विरहित: पर्वतो5यं न शोभते । रजसा तमसा चैव सोम: सोपप्लवो यथा,“वेदध्वनि न होनेके कारण इस पर्वतकी पहले-जैसी शोभा नहीं रही। रज और तमसे आच्छन्न हो यह राहुग्रस्त चन्द्रमाके समान जान पड़ता है। देवर्षियोंसे सेवित होनेपर भी यह शैलशिखर ब्रह्मघोषके बिना भीलोंके घरकी तरह श्रीहीन प्रतीत होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਬ੍ਰਹਮਘੋਸ਼ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਇਹ ਪਹਾੜ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਭਦਾ ਨਹੀਂ। ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਇਹ ਰਾਹੂ-ਗ੍ਰਸਤ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ, ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਯੋਗ ਇਹ ਸ਼ੈਲ-ਸ਼ਿਖਰ ਵੀ ਵੇਦਧੁਨੀ ਬਿਨਾ ਭੀਲਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਾਂਗ ਸ਼੍ਰੀਹੀਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।”
Verse 14
न भ्राजते यथापूर्व निषादानामिवालय: । देवर्षिगणजुष्टो5पि वेदध्वनिनिराकृत:,“वेदध्वनि न होनेके कारण इस पर्वतकी पहले-जैसी शोभा नहीं रही। रज और तमसे आच्छन्न हो यह राहुग्रस्त चन्द्रमाके समान जान पड़ता है। देवर्षियोंसे सेवित होनेपर भी यह शैलशिखर ब्रह्मघोषके बिना भीलोंके घरकी तरह श्रीहीन प्रतीत होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਇਹ ਥਾਂ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ; ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ, ਵੇਦਧੁਨੀ ਦੇ ਅਭਾਵ ਕਾਰਨ ਇਹ ਨਿਰਜੋਤ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ।”
Verse 15
ऋषय जश्न हि देवाश्ष गन्धर्वाश्ष महौजस: । वियुक्ता ब्रह्मघोषेण न भ्राजन्ते यथा पुरा,'यहाँके ऋषि, देवता और महाबली गन्धर्व भी ब्रह्मघोषसे विमुक्त हो अब पहलेकी भाँति शोभा नहीं पा रहे हैं!
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਗੰਧਰਵ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਘੋਸ਼ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜ ਕੇ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਭਦੇ ਨਹੀਂ।”
Verse 16
नारदस्य वच: श्रुत्वा कृष्णद्वेपायनो<ब्रवीत् । महर्षे यत् त्वया प्रोक्ते वेदवादविचक्षण,नारदजीकी बात सुनकर श्रीकृष्णद्वैपायन व्यासने कहा--“वेदविद्याके विद्वान् सहर्षे! आपने जो कुछ कहा है, यह मेरे मनके अनुकूल ही है। आप ही ऐसी बात कह सकते हैं। आप सर्वज्ञ, सर्वदर्शी और सर्वत्रकी बातें जाननेके लिये उत्कण्ठित रहनेवाले हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਾਰਦ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮਹਾਰਿਸ਼ੇ, ਵੇਦਵਾਦ ਦੇ ਵਿਵੇਕੀ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਆਖਿਆ ਹੈ…”
Verse 17
एतन्मनो<नुकूलं मे भवानहीतति भाषितुम् | सर्वज्ञ: सर्वदर्शी च सर्वत्र च कुतूहली,नारदजीकी बात सुनकर श्रीकृष्णद्वैपायन व्यासने कहा--“वेदविद्याके विद्वान् सहर्षे! आपने जो कुछ कहा है, यह मेरे मनके अनुकूल ही है। आप ही ऐसी बात कह सकते हैं। आप सर्वज्ञ, सर्वदर्शी और सर्वत्रकी बातें जाननेके लिये उत्कण्ठित रहनेवाले हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ—ਤੁਸੀਂ ਸਰਵਜ੍ਞ, ਸਰਵਦਰਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਸਦਾ ਉਤਸੁਕ ਹੋ।”
Verse 18
त्रिषु लोकेषु यद् भूतं सर्व तव मते स्थितम् । तदाज्ञापय विदष्रषे ब्रूहि किं करवाणि ते,'तीनों लोकोंमें जो बात होती है या हो चुकी है, वह सब आपकी जानकारीमें है। ब्रह्मर्ष! बताइये, आज्ञा दीजिये, मैं आपकी क्या सेवा करूँ?
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ! ਹੁਕਮ ਕਰੋ, ਦੱਸੋ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਹੜੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂ?
Verse 19
यन्मया समनुष्ेयं ब्रह्मर्षे तदुदाहर । विमुक्तस्येह शिष्यैमें नातिहृष्टमिदं मन:,“ब्रह्मर्षि नारद! इस समय मेरा जो कर्तव्य है, उसे भी बताइये। अपने प्यारे शिष्योंसे बिछुड़ जानेके कारण इस समय मेरा यह मन विशेष प्रसन्न नहीं है”
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ! ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਕਰਤੱਬ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸੋ। ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।
Verse 20
नारद उवाच अनाम्नायमला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम् । मलं॑ पृथिव्या वाहीका: स्त्रीणां कौतूहलं मलम्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਦੂਸ਼ਣ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਪਾਠ ਛੱਡ ਦੇਣਾ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਦੂਸ਼ਣ ਹੈ ਵਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਅਭਾਵ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਦੂਸ਼ਣ ਵਾਹੀਕ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਦੂਸ਼ਣ ਚੰਚਲ ਕੌਤੂਹਲ ਹੈ।
Verse 21
नारदजीने कहा--व्यासजी! वेद पढ़कर उसका अभ्यास ([पुनरावृत्ति) न करना वेदाध्ययनका दूषण है। व्रतका पालन न करना ब्राह्मणका दूषण है। वाहीक देशके लोग पृथ्वीके दूषण हैं और नये-नये खेल-तमाशा देखनेकी लालसा स्त्रीके लिये दोषकी बात है ।। अधीयतां भवान् वेदान् सार्ध पुत्रेण धीमता । विधुन्वन् ब्रह्म॒घोषेण रक्षोभयकृतं तम:,आप अपने वेदोच्चारणकी ध्वनिसे राक्षसअभयजनित अन्धकारका नाश करते हुए बुद्धिमान पुत्र शुकदेवजीके साथ वेदोंका स्वाध्याय करते रहें
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਆਸ! ਵੇਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਭਿਆਸ ਨਾ ਕਰਨਾ ਵੇਦਾਧਿਐਨ ਦਾ ਦੂਸ਼ਣ ਹੈ। ਵਰਤ-ਆਚਰਨ ਨਾ ਕਰਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਦੂਸ਼ਣ ਹੈ। ਵਾਹੀਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਧਰਤੀ ਦਾ ਦੂਸ਼ਣ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਤੇ ਤਮਾਸ਼ੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਈ ਦੋਸ਼ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਵਾਧਿਆਇ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਘੋਸ਼ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਭਯ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਝਟਕ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰੋ।
Verse 22
भीष्म उवाच नारदस्य वच: श्रुत्वा व्यास: परमधर्मवित् । तथेत्युवाच संद्ृष्टो वेदाभ्यासदृढव्रत:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਾਰਦ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਮ ਧਰਮਵੇਤਾ ਵਿਆਸ ਨੇ “ਤਥਾਸਤੁ” ਕਹਿ ਕੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਵੇਦਾਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸਨ; ਧਰਮੋਚਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 23
भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! नारदजीकी बात सुनकर परम धर्मज्ञ व्यासजीने “बहुत अच्छा” कहकर उनकी आज्ञा स्वीकार की और हर्षमें भरकर वे वेदाभ्यासरूपी व्रतका दृढ़तापूर्वक पालन करने लगे ।। शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत् । स्वरेणोच्चै: स शैक्ष्येण लोकानापूरयन्निव,उन्होंने अपने पुत्र शुकदेवके साथ शिक्षाके नियमानुसार उच्चस्वरसे तीनों लोकोंको परिपूर्ण करते हुए-से वेदोंकी आवृत्ति आरम्भ कर दी
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਮ ਧਰਮਜ੍ਞ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ “ਸਾਧੁ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਹರ್ಷ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਵੇਦਾਭਿਆਸ-ਰੂਪੀ ਵਰਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਕਸ਼ਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਚ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਆਵ੍ਰਿਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਮਾਨੋ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਭਰ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 24
तयोरभ्यसतोरेव नानाधर्मप्रवादिनो: । वातो&तिमात्र प्रववी समुद्रानिलवेजित:,नाना प्रकारके धर्मोंका प्रतिपादन करनेवाले वे पिता-पुत्र उक्त रूपसे वेदोंका अभ्यास कर ही रहे थे कि समुद्री हवासे प्रेरित होकर बड़े जोरकी आँधी चलने लगी
ਉਹ ਪਿਉ-ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਹਾਲੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਕਸਿਆ ਹੋਇਆ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੀਬਰ ਝੱਕੜ ਚੱਲ ਪਿਆ।
Verse 25
ततोडनध्याय इति तं व्यास: पुत्रमवारयत् | शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वित:,तब अनध्याय-काल बताकर व्यासजीने अपने पुत्रको वेद पढ़नेसे उस समय रोक दिया। उनके मना करनेपर शुकदेवजीके मनमें इसका कारण जाननेके लिये प्रबल उत्कण्ठा हुई
ਤਦ ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਅਨਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ,” ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਰੋਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹੀ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਾਰਨ ਜਾਣਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਜਿਗਿਆਸਾ ਜਾਗ ਉਠੀ।
Frequently Asked Questions
How sacred names of the deity should be understood: the chapter treats epithets as meaningful designations derived from attributes and functions, requiring authoritative nirukta rather than speculative interpretation.
The text emphasizes that divine unity can be expressed through differentiated roles in cosmic order, and that disciplined listening and inquiry into meaning (not mere recitation) is presented as purifying and clarifying.
While not a formal phalaśruti, the opening frames the teaching as purifying (pūta) for the hearer, and the discourse repeatedly implies that correct understanding of names and principles aligns the listener with a higher doctrinal comprehension.