Adhyaya 319
शुकस्य योगसिद्धिः (Śuka’s Yogic Attainment and Ascent)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Śuka’s Yogic Ascent Episode
Bhīṣma describes Śuka ascending a mountain and seating himself in a secluded, level place. He stabilizes the body progressively from the feet upward, faces east near sunrise, and enters a disciplined seated posture. In that silence—absent bird-flocks, sound, and ordinary visibility—Śuka perceives his self as released from all attachments and briefly expresses a spontaneous joy while gazing at the sun. Re-entering yogic absorption to discern the path of liberation, he attains a state described as ‘great lord of yoga’ and traverses the sky. He respectfully circumambulates and reports his yogic state to the devarṣi Nārada, declaring that the path has been seen and that, by Nārada’s favor, he will reach the desired goal. Authorized, Śuka resumes yoga and moves through the atmosphere, rising from Kailāsa and proceeding with resolve. Beings across realms observe and honor him with offerings; celestial groups express astonishment at an ascetic moving like a luminary. Hearing remarks about his filial devotion, Śuka surveys the directions, earth, mountains, forests, waters, and then requests a coordinated response: if Vyāsa follows calling “Śuka,” all directions and features of the world should answer back—an instruction they accept, indicating a narrative mechanism for managing separation between father and son while maintaining reverence.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के मन में एक तीखा प्रश्न उठता है—क्या तप, कर्म, श्रुति या रसायन-प्रयोग से जरा और मृत्यु को लांघा जा सकता है? भीष्म इस जिज्ञासा को एक प्राचीन संवाद की ओर मोड़ते हैं। → भीष्म जनक और संन्यासी पंचशिख के संवाद का आरम्भ करते हैं। जनक, धर्म-अर्थ के संशयों को काटने वाले महर्षि से पूछते हैं कि देह-धर्म, निवृत्ति-प्रवृत्ति, और जीवन के अंतिम सत्य के सामने मनुष्य का आश्रय क्या है—जब जरा-मृत्यु सबको ग्रसती है। → पंचशिख निर्णायक वाणी में स्थापित करते हैं कि जरा और मृत्यु ‘महाग्राह’ की तरह बलवान-दुर्बल, छोटे-बड़े सभी को पकड़ते हैं; कोई भी साधन उन्हें स्थायी रूप से नहीं रोक सकता। स्वर्ग-नरक का ‘द्रष्टा’ भी कर्मकर्ता स्वयं है—दूसरा कोई नहीं; न कोई किसी का है, न कोई किसी का स्वामी—आत्मा अपने कर्म-फल का अकेला भोक्ता है। → संवाद का निष्कर्ष यह बनता है कि बाह्य उपाय (तप, कर्मकाण्ड, औषध/रसायन) देह की सीमा के भीतर ही हैं; वास्तविक ‘उल्लंघन’ देह को अमर करना नहीं, बल्कि आसक्ति-भ्रम का क्षय और आत्म-ज्ञान की ओर निवृत्ति है। जनक का संशय शांत होता है—कर्तृत्व-अहंकार और पराश्रय की कल्पना ढहती है, और धर्म का सार अंतर्मुखी विवेक में प्रतिष्ठित होता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ११३ श्लोक हैं) ऑपन--माजल बछ। अकाल एकोनविशर्त्याधिकॉत्रेशततमो< ध्याय: जरा-मृत्युका उल्लंघन करनेके विषयमें पजचशिख और राजा जनकका संवाद युधिछिर उवाच ऐश्वर्य वा महत् प्राप्प धनं वा भरतर्षभ । दीर्घमायुरवाप्याथ कथं मृत्युमतिक्रमेत्
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮਹਾਨ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ, ਬਹੁਤ ਧਨ ਜਾਂ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅਤਿਕ੍ਰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 2
तपसा वा सुमहता कर्मणा वा श्रुतेन वा । रसायनप्रयोगैर्वा कैर्नाप्रोति जरान्तकौ
ਕੀ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਵੱਡੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ, ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ—ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਅਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੁਢਾਪਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ?
Verse 3
भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । भिक्षो: पजचशिखस्येह संवादं जनकस्य च
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇੱਥੇ ਭਿਖ੍ਸ਼ੂ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦਾ ਸੰਵਾਦ।
Verse 4
वैदेहो जनको राजा महर्षि वेदवित्तमम् । पर्यपृच्छत् पञज्चशिखं छिन्नधर्मार्थसंशयम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਸ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਸਤ੍ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੋ ਸਕੇ।
Verse 5
एक समयकी बात है, विदेहदेशके राजा जनकने वेद-वेत्ताओंमें श्रेष्ठ महर्षि पंचशिखसे, जिनके धर्म और अर्थ-विषयक संदेह नष्ट हो गये थे, इस प्रकार प्रश्न किया-- ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ, ਵੇਦ-ਵੇਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਦੇਹ ਮਿਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਸ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਨੂੰ ਇਉਂ ਪੁੱਛਿਆ—“ਭਗਵਨ! ਕਿਹੜੀ ਵਰਤੀ (ਆਚਾਰ) ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਤਪ ਨਾਲ, ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਕਰਮ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ?”
Verse 6
एवमुक्त: स वैदेहं प्रत्युवाचापरोक्षवित् । निवृत्तिर्न तयोरस्ति नानिवृत्ति: कथठ्चन
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਨੇ ਵਿਦੇਹ-ਰਾਜ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—“ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਪੂਰਨ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਧਨ-ਐਸ਼ਵਰਜ ਨਾਲ ਉਹ ਨਹੀਂ ਟਲਦੇ; ਪਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ!”
Verse 7
न हाहानि निवर्तन्ते न मासा न पुन: क्षपा: | सो<थयं प्रपद्यते5ध्वानं चिराय ध्रुवमध्रुव:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦਿਨ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਨਾ ਮਹੀਨੇ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਤਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੇਹਧਾਰੀ—ਆਪ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ—ਲੰਮੇ ਸਫ਼ਰ ਉੱਤੇ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਧ੍ਰੁਵ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅੰਤ ਵੱਲ—ਮੌਤ ਵੱਲ।
Verse 8
दिन, रात और महीनोंके जो चक्र चल रहे हैं, वे किसीके टाले नहीं टलते हैं। इसी प्रकार जन्म, मृत्यु और जरा आदिके क्रम प्रायः चलते ही रहते हैं। जिसके जीवनका कुछ ठिकाना नहीं, वह मरणधर्मा मानव कभी दीर्घ-कालके पश्चात् नित्यपथ (मोक्षमार्ग) का आश्रय लेता है ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਦਿਨ-ਰਾਤ ਅਤੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਤਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਮ, ਬੁਢਾਪਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਲੜੀ ਵੀ ਲਗਭਗ ਬਿਨਾ ਰੁਕੇ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਮਰਨਧਰਮੀ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਪਥ—ਮੋਖਸ਼ ਮਾਰਗ—ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਲ ਤਾਂ ਬੇੜੀ-ਬਿਨਾ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਸਭ ਜੀਵ ਉਸ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਨਾਲ ਸਦਾ ਵਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਚਾਰ-ਮੰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਕਾਲ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
नैवास्य कश्चिद् भवति नासौ भवति कस्यचित्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
पथि सज्ज्तमेवेदं दारैरन्यैश्व बन्धुभि: । नायमत्यन्तसंवासो लब्धपूर्वो हि केनचित्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੇਖੋ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨ, ਅਟੁੱਟ ਸਾਥ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ—ਐਸਾ ਸਦੀਵੀ ਇਕੱਠ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 11
यहाँ इस जीवका कोई भी अपना नहीं है और वह भी किसीका अपना नहीं है। रास्तेमें मिले हुए राहगीरोंके समान यहाँ पत्नी तथा अन्य बन्धु-बान्धवोंका साथ हो जाता है, परंतु यहाँ पहले कभी किसीने किसीके साथ चिरकालतक सहवासका सुख नहीं उठाया है ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦਾ ਸੱਚਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸੱਚਾ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਇੱਥੇ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਅਸਥਾਈ ਸੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਾਥ-ਵਸੇਬੇ ਦਾ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਭੋਗਿਆ। ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੇ ਰਹਿਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਕਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਗੱਜਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੰਕਾ ਕੇ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 12
जरामृत्यू हि भूतानां खादितारी वृकाविव । बलिनां दुर्बलानां च हस्वानां महतामपि,कोई बलवान हों या दुर्बल, बड़ा हों या छोटा, उन सब प्राणियोंको बुढ़ापा और मौत व्याप्रकी भाँति खा जाती है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬੁਢਾਪਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੋ ਭੇੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਬਲਵਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਛੋਟੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵੱਡੇ।
Verse 13
एवं भूतेषु भूतात्मा नित्यभूतो<च्रुवेषु च । कथं हि हृष्येज्जातेषु मृतेषु च कथं ज्वरेत्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਸਭ ਜੀਵ ਅਨਿੱਤ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਅਨਿੱਤ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਨਿੱਤ ਆਤਮਾ ਜਨਮ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸੜੇ?
Verse 14
कुतो5हमागत: को5स्मि क्व गमिष्यामि कस्य वा । कस्मिन् स्थित: क्व भविता कस्मात्किमनुशोचसि
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ? ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਹਾਂ? ਕਿਹੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਕਿਹੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਵਾਂਗਾ? ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੇ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ—ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ—ਸ਼ੋਕ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 15
द्रष्टा स्वर्गस्थ को5न्यो5स्ति तथैव नरकस्य च । आगरमांस्त्वनतिक्रम्य दद्याच्चैव यजेत च
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਰਕ ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਤੇ ਭੋਗੇਗਾ? ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਗਿਆਵਾਂ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਦਾਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੋ।
Verse 83
जरामृत्युमहाग्राहे न कश्चिदभिपद्यते । काल समस्त प्राणियोंका उच्छेद कर डालता है। जैसे जलका प्रवाह किसी वस्तुको बहाये लिये जाता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਮਹਾਗ੍ਰਾਹ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਦਾ। ਕਾਲ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਉੱਛੇਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਹਾਅ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਵਹਾ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕਾਲ ਵੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਆਪਣੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਵਹਾ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਲ ਬਿਨਾ ਨੌਕਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਲਹਿਰਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੁਢਾਪਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗ੍ਰਾਹ ਬਣ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਉਸ ਕਾਲ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੇ ਤੇ ਡੁੱਬਦੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 319
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पञजचशिखजनकसंवादे एकोनविंशत्यधिकत्रिशततमो< ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਸੰਬੰਧੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਉੱਨੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes renunciation and liberation-seeking with filial bonds: Śuka’s attainment and departure are praised, yet the text acknowledges Vyāsa’s attachment and designs a respectful mechanism (the world’s echoing reply) to manage separation.
Liberation practice is portrayed as methodical and verified: cultivate seclusion and composure, stabilize the body-mind progressively, maintain detachment, and proceed with guidance/authorization from realized authorities rather than impulse.
No explicit phalaśruti formula is stated here; instead, the chapter’s meta-function is demonstrative—using public recognition by sages, directions, and celestial witnesses to mark yogic attainment as an authoritative model within Mokṣa-dharma.