Adhyaya 311
Śuka’s Manifestation from the Araṇi (Āraṇeya-janma) — शुकजन्म (आरणेय-सम्भव)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Ethics) — Śuka-janma narrative unit
Bhīṣma narrates that Vyāsa (Satyavatī’s son), having obtained a divine boon, takes up araṇis to kindle fire. In the forest he sees the apsaras Ghṛtācī, whose radiance agitates his mind; she approaches in another form (as Śukī), intensifying his disturbance. Vyāsa attempts to restrain desire while maintaining his ritual-intent, yet his semen falls upon the araṇi. Continuing the churning without hesitation, a great yogin—Śuka—arises from the araṇi’s womb, radiant like a smokeless sacrificial fire. Cosmic recognition follows: Gaṅgā bathes the newborn on Meru’s back; ascetic emblems (staff and black antelope skin) descend from the sky; gandharvas sing, apsarases dance, and devas and ṛṣis assemble as flowers rain down. Śuka receives formal initiation and divine gifts (including a kamaṇḍalu and celestial garments), and birds circumambulate. The chapter closes by outlining Śuka’s early life of disciplined observance: the Vedas attend him at birth; he chooses Bṛhaspati as teacher, masters Veda, Vedāṅga, Itihāsa, and rājaśāstra, gives guru-dakṣiṇā, undertakes severe tapas, earns respect even in youth, and shows disinterest in the three āśramas rooted in household life, being oriented toward mokṣadharma.
Chapter Arc: जनक के समक्ष याज्ञवल्क्य अव्यक्त (प्रकृति) की ‘काल-संख्या’ का द्वार खोलते हैं—सृष्टि का दिन-रात्रि भी माप में बँधा है, और वही माप जीव की भटकन का भी। → अव्यक्त से महत्तत्त्व, अहंकार, मन और पंचमहाभूतों के विषय-विशेष (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध) तक क्रमशः विस्तार होता है; फिर ब्रह्मा (हिरण्याण्डसमुद्भव) की उत्पत्ति और देव-पितृ-लोकों की परतें जुड़ती हैं। इसी के साथ यह तनाव उभरता है कि इन्द्रियाँ ‘देखती’ हैं, पर मन व्याकुल हो तो देखती हुई भी नहीं देख पाती—ज्ञान का आधार बाहर नहीं, भीतर है। → मन की प्रधानता का निर्णायक प्रतिपादन: ‘मन व्याकुल हो तो चक्षु पश्यन्नपि न पश्यति’—इन्द्रियों की समस्त क्रियाएँ मन के अधीन हैं; विषयों का आकर्षण जीव को तिर्यग्योनियों और संसार-चक्र में घुमाता है, और यह चक्र भी ‘दिन-रात्रि’ की गणना में बाँधा गया है। → याज्ञवल्क्य सृष्टि-तत्त्वों की रचना-श्रृंखला और काल-मान को एक सूत्र में बाँधते हैं: अव्यक्त से व्यक्त तक जो क्रम है, वही बन्धन का कारण भी बनता है जब मन विषयासक्त हो; और वही क्रम विवेक से समझा जाए तो वैराग्य का आधार बनता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन- मा छा अप ऋाल एकादशाधिकत्रिशततमो< ध्याय: अव्यक्त
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੀ ਕਾਲ-ਗਿਣਤੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਜਾਣ। ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਅਹਃ’ (ਇੱਕ ਦਿਨ) ਉਸ ਦਾ ਦੋਗੁਣਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
याज्ञवल्क्थजी कहते हैं--नरश्रेष्ठी अब तुम मुझसे अव्यक्तकी काल-संख्या सुनो। दस हजार कल्पोंका (महायुगोंका) इस अव्यक्तका एक दिन बताया जाता है ।।
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੁਣ ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੀ ਕਾਲ-ਗਿਣਤੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਤਨੀ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੱਕਰ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਗਿਆਨ-ਸਵਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ—ਅਰਥਾਤ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਨ—ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
ततो ब्रह्माणमसृजद्धिरण्याण्डसमुद््भवम् । सा मूर्ति: सर्वभूतानामित्येवमनुशुश्रुम
ਫਿਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਸੁਵਰਨਮਈ ਹਿਰਣ੍ਯਾਂਡ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਅਸੀਂ ਇਉਂ ਹੀ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹੀ ਰੂਪ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਬਣਿਆ—ਜੀਵਨ-ਪੋਸ਼ਕ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਤ ਹੋਇਆ।
Verse 4
संवत्सरमुषित्वाण्डे निष्क्रम्य च महामुनि: । संदधे स महीं कृत्स्नां दिवमूर्थ्व प्रजापति:
ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਮੁਨੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਸੁਵਰਨਮਈ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਵੱਸ ਕੇ ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ। ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੂਹ ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਮਨ ਧਾਰਿਆ।
Verse 5
द्यावापृथिव्योरित्येष राजन् वेदेषु पठ्यते । तयो: शकलयोर्मध्यमाकाशमकरोत् प्रभु:
ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਦ੍ਯਾਵਾ–ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ’ (ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਧਰਤੀ) ਦਾ ਪਾਠ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਖੰਡਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅੰਤਰਾਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼—ਮੱਧ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼—ਰਚਿਆ; ਇਹੀ ਵੇਦ-ਵਚਨ ਹੈ।
Verse 6
एतस्यापि च संख्यानं वेदवेदाड्भगपारगै: | दशकल्पसहस्राणि पादोनान्यहरुच्यते
ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਵੀ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਪਾਰੰਗਤ ਵਿਦਵਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਘਟਾ ਕੇ ਜੋ ਬਚੇ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾ ਮਾਪ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਜ ਸੌ ਕਲਪ।
Verse 7
रात्रिमेतावतीं चास्य प्राहुरध्यात्मचिन्तका: । सृजत्यहड्कारमृषिर्भूतं दिव्यात्मकं तथा
ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਧਿਆਤਮ-ਤੱਤ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਦਿਨ ਜਿਤਨੀ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ‘ਅਹੰਕਾਰ’ ਨਾਮਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਧਾਰਾ ਚਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 8
चतुरश्नापरान् पुत्रान् देहात् पूर्व महानृषि: । ते वै पितृणां पितर: श्रूयन्ते राजसत्तम
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਭੌਤਿਕ ਦੇਹ ਦੇ ਉਤਪੱਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋਰ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ, ਉਹ ਚਾਰੇ ‘ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਵੀ ਪਿਤਾ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਅਰਥਾਤ ਅਗਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹੇ ਆਦਿ ਮੂਲ ਪ੍ਰਜਨਕ।
Verse 9
देवा: पितृणां च सुता देवैलोका: समावृता: । चराचरा नरश्रेष्ठ इत्येवमनुशुश्रुम
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅਸੀਂ ਇਉਂ ਹੀ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਲੋਕ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾਵੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਜੋ ਚਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਅਚਲ ਹੈ—ਸਭ ਕੁਝ ਇਸੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
नरश्रेष्ठ) देवता (श्रोत्र आदि इन्द्रियाँ) पितरों (पञ्चमहाभूतों) के पुत्र हैं अर्थात् सारी इन्द्रियाँ पजच-महाभूतोंसे ही उत्पन्न हुई हैं और वे समस्त चराचर जगत्का आश्रय लेकर स्थित हैं, ऐसा हमने सुना है ।।
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ‘ਦੇਵਤਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਅਰਥਾਤ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ। ਉਹ ਸਮੂਹ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਉਂ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਅਹੰਕਾਰ-ਤੱਤ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੂਤ ਰਚਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼, ਜਲ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਜ੍ਯੋਤੀ (ਅਗਨੀ)।
Verse 11
एतस्यापि निशामाहुस्तृतीयमिह कुर्वतः । पञठ्चकल्पसहस््राणि तावदेवाहरुच्यते,इस तृतीय भौतिक सर्गकी सृष्टि करनेवाले अहंकारकी रात्रि पाँच हजार कल्पोंकी होती है। उसका दिन भी उतना ही बड़ा बताया जाता है
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਥੇ ਤੀਜੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰਤੱਬ ਕਰਦੇ ਉਸ ਤੱਤ ਦੀ ‘ਰਾਤ’ ਵੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਤ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦਿਨ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 12
शब्द: स्पर्शक्षु रूपं च रसो गन्धस्तथैव च । एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पडचसु
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ—ਇਹੀ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹਨ।
Verse 13
राजेन्द्र! आकाश आदि पाँच महाभूतोंमें क्रमश: शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध--ये विशेष गुण हैं ।।
ਯਾਜ਼্ঞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ—ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਧਰਤੀਨਾਥ! ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਨੋਹਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਦੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਪਰਸਪਰ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਈਰਖਾ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਵੀ ਕਰ ਬੈਠਦੇ ਹਨ।
Verse 14
अन्योन्यमतिवर्तन्ते अन्योन्यस्पर्थिनस्तथा । ते वध्यमाना हान्योन्यं गुणै्हारिभिरव्ययै:
ਯਾਜ਼्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਧਰਤੀਨਾਥ! ਜੀਵ ਨਿਰੰਤਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਉਹ ਮਾਰੇ-ਕੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਵੀ ਮੋਹਕ ਅਤੇ ਅਖੁੱਟ ਜਿਹੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ‘ਗੁਣਾਂ’ (ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਆਕਰਸ਼ਣ) ਦੇ ਖਿੱਚ ਨਾਲ ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਚੜ੍ਹ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।
Verse 15
इहैव परिवर्तन्ते तिर्यग्योनिप्रवेशिन: । त्रीणि कल्पसहस्राणि एतेषामहरुच्यते
ਜੋ ਤਿਰ੍ਯਕ-ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ‘ਅਹಃ’ (ਇੱਕ ਦਿਨ) ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 16
मनश्ष्रति राजेन्द्र चारितं सर्वमिन्द्रिये:
ਯਾਜ਼्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਰੇ ਅਨੁਭਵ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਮਨ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ‘ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀਆਂ’; ਮਨ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖ ਵੀ ਮਨ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਰੂਪ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ।
Verse 17
न चेन्द्रियाणि पश्यन्ति मन एवानुपश्यति । चक्षु: पश्यति रूपाणि मनसा तु न चक्षुषा
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀਆਂ; ਮਨ ਹੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖ ਵੀ ਰੂਪ ਮਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖਦੀ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
Verse 18
मनसि व्याकुले चक्षु: पश्यन्नपि न पश्यति | तथेन्द्रियाणि सर्वाणि पश्यन्तीत्यभिचक्षते
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਅੱਖ ਵੇਖਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਣਦੀਆਂ ਹਨ—ਪਰ ਮਨ ਅਡੋਲ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ‘ਪ੍ਰਤੱਖਤਾ’ ਕੇਵਲ ਦਿੱਖ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 19
न चेन्द्रियाणि पश्यन्ति मन एवात्र पश्यति । मनस्युपरते राजन्निन्द्रियोपरमो भवेत्
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ‘ਵੇਖਦੀਆਂ’; ਇੱਥੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ਮਨ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਸੰਯਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜਣਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 20
न चेन्द्रियव्युपरमे मनस्युपरमो भवेत् | एवं मन:प्रधानानि इन्द्रियाणि प्रभावयेत्
ਪਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਰੁਕ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਪਰਤੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਸਚੇ ਕਰਕੇ ਜਾਣੋ ਕਿ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ; ਉਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
इन्द्रियाणां तु सर्वेषामी श्वर॑ मन उच्यते । एतदू विशन्ति भूतानि सर्वाणीह महायश:,मनको सम्पूर्ण इन्द्रियोंका स्वामी कहा जाता है। महायशस्वी नरेश! जगत्के समस्त प्राणी इस मनका ही आश्रय लेते हैं
ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਰਤਾਜ ਮਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਨਰੇਸ਼! ਇਸ ਜਗਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇਸ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅਰਥਾਤ ਇਸੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਇਸੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 156
रात्रिरेतावती चैव मनसश्ष नराधिप । ऐसे विषयासक्त प्राणी तिर्यग्योनियोंमें प्रवेश करके इसी संसारमें चक्कर काटते रहते हैं। इन शब्दादि विषयोंका एक दिन तीन हजार कल्पोंका बताया जाता है। नरेश्वर! इनकी रात भी इतनी ही बड़ी है। मनके भी दिन-रातका परिमाण इतना ही है
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਮਨ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਇਸੇ ਮਾਪ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਆਸਕਤ ਜੀਵ ਤਿਰਯਗ੍ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਇਸੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ‘ਦਿਨ’ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪਾਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ‘ਰਾਤ’ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਮਾਪ ਵੀ ਇਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 310
इस प्रकार श्रीमह्या भारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें याज्ञवल्क्य-जनक- संवादविषयक तीन सौ दसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ–ਜਨਕ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਦਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 311
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि याज्ञवल्क्यजनकसंवादे एकादशाधिकत्रिशततमो<ध्याय:
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵਣਿ ਮੋਖਧਰਮਪਰਵਣਿ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ–ਜਨਕਸੰਵਾਦੇ ਏਕਾਦਸ਼ਾਧਿਕਤ੍ਰਿਸ਼ਤਤਮੋऽਧਿਆਇਃ।
Frequently Asked Questions
The episode stages an ascetic dilemma: how a sage committed to ritual and discipline responds to sudden sensory provocation, emphasizing attempted restraint and continuity of purpose rather than narrative sensationalism.
Liberation ethics is framed as a life-trajectory grounded in restraint, learning, and initiation: spiritual authority is shown as emerging from disciplined practice and knowledge, not merely from birth or status.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is etiological and pedagogical—establishing Śuka’s extraordinary origin and credentials to support the authority of mokṣa-oriented instruction in the surrounding discourse.