Mahabharata — Shanti Parva, Shloka 29
Haṃsa–Sādhya Saṃvāda: Satya, Dama, Kṣamā and the Discipline of Speech
सम्भवं च विनाशं च भूतानां चेष्टितं तथा । यस्तत्त्वतो विजानाति लोके5स्मिन् मुक्त एव सः
sambhavaṃ ca vināśaṃ ca bhūtānāṃ ceṣṭitaṃ tathā | yas tattvato vijānāti loke 'smin mukta eva saḥ ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਤੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਤੱਤਵਤ: ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਰਸਮਾਂ ਜਾਂ ਦਰਜੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਫ਼ ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation is attributed to clear, reality-based understanding: one who knows the true nature of beings—their arising, dissolution, and patterns of action—attains freedom here and now. The verse emphasizes insight (tattvataḥ-jñāna) as the decisive factor in moksha.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising Yudhishthira on dharma and the highest good. Here he frames a contemplative teaching: discerning the life-cycle and conduct of beings leads to inner release, aligning ethical life with wisdom about impermanence and causality.