Shloka 28
Haṃsa–Sādhya Saṃvāda: Satya, Dama, Kṣamā and the Discipline of Speech
आत्मभावं तथा स्त्रीषु मुक्तमेव पुन: पुन: । यः पश्यति सदा युक्तो यथावन्मुक्त एव सः
ātmabhāvaṃ tathā strīṣu muktam eva punaḥ punaḥ | yaḥ paśyati sadā yukto yathāvanmukta eva saḥ ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਯੋਗ-ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦਾ ਭਾਵ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭੋਗ-ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਯਥਾਰਥਦਰਸ਼ੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੁਕਤ ਹੈ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation is marked by inner freedom from craving and possessive, pleasure-seeking attitudes—here exemplified as the absence of objectifying desire toward women—maintained through steady yogic discipline and clear self-awareness.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and moksha, Bhishma continues advising on self-mastery: he defines a practical sign of true freedom as the mind’s settled detachment, verified repeatedly through honest inner observation.