Adhyaya 278
उशनसः (शुक्रस्य) चरितम् — The Account of Uśanā (Śukra): Yoga, Grievance, and Pacification
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation-Oriented Instruction) — Uśanā-Śiva Episode
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to explain (i) why the devarṣi Uśanā (also called Kāvya/Śukra) is portrayed as favoring the Asuras and opposing the Devas, (ii) how he attained the status associated with Śukra, (iii) how he achieved prosperity, and (iv) why he is said not to traverse the mid-region of the sky. Bhīṣma narrates that Uśanā, a Bhṛgu-lineage sage described as firm in vows and compassionate by disposition, employs yogic means to restrain Kubera (Dhanada) and take his wealth. Distressed, Kubera approaches Śiva (Rudra) to report the act. Śiva, angered, takes up a weapon and seeks Uśanā; Uśanā anticipates the intent and, through yogic accomplishment, appears at the weapon’s point and then enters Śiva’s body, moving within. Yudhiṣṭhira asks why Uśanā moved within the deity’s abdomen; Bhīṣma adds background on Śiva’s prolonged austerity and the augmentation of his power and wealth through tapas. Śiva enters meditative absorption; Uśanā, unable to find an exit and scorched by divine energy, repeatedly requests favor. Śiva instructs him to exit through a constrained passage; upon exiting, Uśanā attains the designation linked to Śukra and is said not to pass through the mid-heavens due to that causal circumstance. Seeing Uśanā emerge radiant, Śiva remains poised to strike, but Umā restrains him, declaring Uśanā as having attained a son-like status by emergence from the deity and asserting a protective principle. Śiva relents, grants permission to depart as wished, and Uśanā, after salutation to Śiva and Umā, attains his desired course. Bhīṣma concludes that this is the requested account of the great Bhārgava’s conduct.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के मन में युद्धोत्तर शोक और संसार-भार की तीव्र अनुभूति उठती है—देवताओं तक को मनुष्य-योनि में जन्म लेकर जो दुःख मिलता है, वह कैसे सह्य है? वे पूछते हैं: ‘कदा वयं करिष्यामः संन्यासं दुःखसंज्ञकम्’—कब हम इस दुःख-नामक बंधन से संन्यास लेंगे? → राज्य, देह-धारण, इन्द्रिय-प्राण-मन-बुद्धि की चंचलता और पुनर्भव का भय—इन सबके बीच युधिष्ठिर का प्रश्न तीखा होता जाता है: मुनि क्यों पुनर्जन्म को नहीं जाते, और हम कब राज्य त्यागकर उस मार्ग पर चलेंगे? इसी क्रम में उपमा आती है—जैसे वायु अंजन/मैनसिल के रज में प्रवेश कर उसी रंग का दीखने लगता है, वैसे ही चेतना गुणों-संस्कारों में रंग जाती है। → भीष्म ‘प्राचीन इतिहास’ का द्वार खोलते हैं—निर्जित, असहाय, हृत-राज्य होकर भी शत्रुओं के बीच अविचल बुद्धि धारण करने वाले एक आदर्श का प्रसंग (वृत्र-गीताओं का संकेत) और फिर निर्णायक जिज्ञासा: ‘ऐश्वर्य (अणिमा आदि) और महद् ब्रह्म किस वर्ण/आधार में प्रतिष्ठित हैं? वे लौटते कैसे हैं? और किस कर्म या किस ज्ञान से वह परम फल प्राप्त होता है?’ → मुनि/वक्ता (भीष्म द्वारा उद्धृत) युधिष्ठिर को एकाग्र होकर सुनने को कहते हैं और संकेत देते हैं कि उत्तर कर्म-ज्ञान के बाह्य भेद से परे, अंतःकरण की शुद्धि, वैराग्य और तत्त्व-विवेक की दिशा में है—जहाँ देह-धारण को ‘दुःख’ जानकर भी कर्तव्य-क्षेत्र में बुद्धि स्थिर रखी जाती है और अंततः संन्यास/मोक्ष का उपाय स्पष्ट होता है। → मुनि उत्तर आरम्भ करते हैं—‘मयोच्यमानं… शृणु’—पर ऐश्वर्य-ब्रह्म के आधार, निवृत्ति और साधन का पूर्ण विवेचन अगले प्रवाह में खुलने को छोड़ दिया जाता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुछ २३ श्लोक हैं) ऑपन-माज बछ। अकाल एकोनाशीरवत्याधिकद्विशततमो< ध्याय: ब्रहद्मकी प्राप्तिका उपाय तथा उस विषयमें वृत्र-शुक्र- संवादक आरम्भ युधिछिर उवाच धन्या धन्या इति जना: सर्वेडस्मान् प्रवदन्त्युत । न दुःखिततर: ककश्ित् पुमानस्माभिरस्ति ह
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਲੋਕ ਹਰ ਥਾਂ ਸਾਨੂੰ ‘ਧੰਨ, ਧੰਨ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ।
Verse 2
लोकसम्भावितैर्दु:खं यत् प्राप्तं कुरुसत्तम । प्राप्प जाति मनुष्येषु देवेरपि पितामह
ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਿਤਾਮਹ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਮਾਣ ਪਾ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਦੁੱਖ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 3
कदा वयं करिष्याम: संन्यासं दुःखसंज्ञकम् | दुःखमेतच्छरीराणां धारणं कुरुसत्तम
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਿਸ ਸੰਨਿਆਸ ਨੂੰ ‘ਦੁੱਖ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਕਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵਾਂਗੇ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
Verse 4
विमुक्ता: सप्तदशभिहेंतुभूतैश्व॒ पठचभि: । इन्द्रियार्थर्गुणैश्वैव अष्टाभिश्व पितामह
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਿਤਾਮਹ! ਜੋ ਮੁਨੀ ਸਤਾਰਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪੰਜ ਹੇਤੂਆਂ ਤੋਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਅੱਠ-ਵਿਧ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।
Verse 5
न गच्छन्ति पुनर्भावं मुनयः संशितव्रता: । कदा वयं गमिष्यामो राज्यं हित्वा परंतप
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਹੇ ਪਰੰਤਪ ਪਿਤਾਮਹ! ਅਸੀਂ ਕਦੋਂ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ?
Verse 6
भीष्म उवाच नास्त्यनन्तं महाराज सर्व संख्यानगोचर: । पुनर्भावोडपि विख्यातो नास्ति किंचिदिहाचलम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ, ਇੱਥੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਨੰਤ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜਗਤ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਮਾਪ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਪੁਨਰਜਨਮ ਵੀ ਨਾਸਵੰਤਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਨਿਸਕਰਸ਼ ਇਹ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਜਾਂ ਸਥਾਈ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 7
न चापि मन्यसे राजन्नेष दोष: प्रसड्भत: । उद्योगादेव धर्मज्ञा: कालेनैव गमिष्यथ
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਰਾਜ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਸਕਤੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਇਹ ਨਾ ਸਮਝੀਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਹੈਂ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੂੰ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ—ਮੋਖਸ਼—ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕੇਂਗਾ।
Verse 8
नेशेडयं सततं देही नृपते पुण्यपापयो: । तत एव समुत्थेन तमसा रुध्यतेडपि च
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ, ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ (ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ) ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਸੰਸਕਾਰ-ਰੂਪੀ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਢੱਕੀ ਤੇ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਪਰਦੇ ਹੇਠ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੀ ਹੈ।
Verse 9
यथाजञ्जनमयो वायु: पुनर्मान:शिलं रज: । अनुप्रविश्य तद्वर्णो दृश्यते रज्जयन् दिश:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ—ਜਿਵੇਂ ਅੰਜਨ ਵਰਗੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹਵਾ ਮਾਨਹਸ਼ਿਲਾ (ਰੀਅਲਗਰ) ਦੀ ਲਾਲ-ਪੀਲੀ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਲਦਿਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੰਗਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਵਰਣ-ਰਹਿਤ ਆਤਮਾ ਤਾਮਸ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਰੰਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ-ਉਹ “ਵਰਣ” ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਹ-ਧਰਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 10
तथा कर्मफलैदेंही र|ज्जितस्तमसा55वृत: । विवर्णों वर्णमश्रित्य देहेषु परिवर्तते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਕਰਮ-ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਰੰਜਿਤ ਅਤੇ ਤਮਸ (ਅਗਿਆਨ) ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਆਪ ਤਾਂ ਵਰਣ-ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕਿਸੇ ਇਕ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ “ਵਰਣ” ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 11
ज्ञानेन हि यदा जन्तुरज्ञानप्रभवं तम: । व्यपोहति तदा ब्रह्म प्रकाशति सनातनम्,जब जीव तत्त्वज्ञानद्वारा अज्ञानजनित अन्धकारको दूर कर देता है, तब उसके हृदयमें सनातन ब्रह्म प्रकाशित हो जाता है
ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
अयत्नसाध्यं मुनयो वदन्ति ये चापि मुक्तास्त उपासितव्या: । त्वया च लोकेन च सामरेण तस्मान्नमस्यामि महर्षिसड्घान्
ਮੁਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ-ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਾਧਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਵੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਲੋਕ, ਜੋ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰੋ; ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 13
अस्मिन्नर्थे पुरा गीतं शृणुष्वैकमना नृप । यथा दैत्येन वृत्रेण भ्रष्टैश्व्॒येण चेष्टितम्
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਉਪਾਖਿਆਨ ਹੈ—ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਐਸ਼ਵਰਯ ਤੋਂ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ ਦੈਤ੍ਯ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 14
निर्जितेनासहायेन हृतराज्येन भारत । अशोचता शत्रुमध्ये बुद्धिमास्थाय केवलाम्
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਪਰਾਜਿਤ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ, ਅਨਾਸਕਤ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ।
Verse 15
भ्रष्टैश्वर्य पुरा वृत्रमुशना वाक्यमब्रवीत् | काचित् पराजितस्याद्य न व्यथा ते5स्ति दानव
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਐਸ਼ਵਰਯ ਤੋਂ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਉਸ਼ਨਾ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ) ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਦਾਨਵ! ਪਰਾਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?”
Verse 16
वृत्र बवाच सत्येन तपसा चैव विदित्वासंशयं हाहम् । न शोचामि न हृष्यामि भूतानामागतिं गतिम्
ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹ ਨਿਯਮ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਸੰਦੇਹ ਦੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਨਿਯਤੀ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਨਾ ਦੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਹರ್ಷ।
Verse 17
कालसंचोदिता जीवा मज्जन्ति नरकेडवशा: । परितुष्टानि सर्वाणि दिव्यान्याहुर्मनीषिण:
ਕਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਕਰਕੇ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ— ਇਹ ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ।
Verse 18
क्षपयित्वा तु तं कालं गणितं कालचोदिता: । सावशेषेण कालेन सम्भवन्ति पुन: पुन:
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੇ ਗਿਣਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸਮਾਂ ਭੋਗ ਕੇ ਖਤਮ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ— ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਕਰਮਾਂ ਸਮੇਤ— ਉਹ ਜੀਵ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 19
तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकमेव च । निर्गच्छन्त्यवशा जीवा: कामबन्धनबन्धना:,कामनाओंके बन्धनमें बँधकर विवश हुए कितने ही जीव सहस्रों बार तिर्यक्योनि तथा नरकमें पड़कर पुनः वहाँसे निकलते हैं
ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜੇ ਬੇਬਸ ਜੀਵ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀਆਂ ਅਤੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਥੋਂ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਚੱਕਰ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
एवं संसरमाणानि जीवान्यहमदृष्टवान् । यथा कर्म तथा लाभ इति शास्त्रनिदर्शनम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਜੀਵ ਮੈਂ ਆਪ ਵੇਖੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਨਿਦਰਸ਼ਨ ਇਹੀ ਹੈ— ਜਿਹਾ ਕਰਮ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਲਾਭ (ਫਲ)।
Verse 21
इस प्रकार मैंने सभी जीवोंको जन्म-मरणके चक््करमें पड़ा हुआ देखा है। शास्त्रका भी ऐसा सिद्धान्त है कि जैसा कर्म होता है, वैसा ही फल मिलता है ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇਹੀ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹਾ ਕਰਮ, ਤਿਹਾ ਫਲ। ਪ੍ਰਾਣੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ-ਅਪਿਆਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਰਕ, ਤਿਰਯਗ੍ਯੋਨੀ, ਮਨੁੱਖਯੋਨੀ ਜਾਂ ਦੇਵਯੋਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 22
कृतान्तविधिसंयुक्त: सर्वो लोक: प्रपद्यते । गतं गच्छन्ति चाध्वानं सर्वभूतानि सर्वदा,समस्त जीव जगत्-विधाताके विधानसे ही परिचालित हो सुख-दुःख पाता है और समस्त प्राणी सदा चले हुए मार्गपर ही चलते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ (ਕਾਲ-ਨਿਯਤੀ) ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਹੀ ਤੁਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।
Verse 23
कालसंख्यानसंख्यातं सृष्टिस्थितिपरायणम् । त॑ भाषमाणं भगवानुशना प्रत्यभाषत । धीमान् दुष्टप्रलापांस्त्वं तात कस्मात् प्रभाषसे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਕਾਲ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਮਾਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਉਸ਼ਨਾ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਪੁੱਤਰ! ਤੂੰ ਤਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਇਹ ਦੂਸ਼ਿਤ, ਉਲਟੇ ਅਤੇ ਨਿਰਰਥਕ ਬੋਲ ਕਿਉਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ?”
Verse 24
वृत्र बवाच प्रत्यक्षमेतद् भवतस्तथान्येषां मनीषिणाम् । मया यज्जयलुब्धेन पुरा तप्तं महत् तप:
ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਇਹ ਗੱਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੱਤ ਦੇ ਲੋਭ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 25
गन्धानादाय भूतानां रसांश्न विविधानपि । अवर्ध त्रीन् समाक्रम्य लोकान् वै स्वेन तेजसा
ਮੈਂ ਬਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਵਾਲੀ ਸੁਗੰਧ, ਰਸ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਵਸਤੂਆਂ ਛੀਨ ਲਈਆਂ ਸਨ।
Verse 26
ज्वालामालापरिक्षिप्तो वैहायसचरस्तथा । अजेय: सर्वभूतानामासं नित्यमपेतभी:
ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਜੇਯ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 27
ऐश्वर्य तपसा प्राप्तं भ्रष्ट तच्च स्वकर्मभि: । धृतिमास्थाय भगवन् न शोचामि ततस्त्वहम्
ਹੇ ਭਗਵਨ! ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਜੋ ਐਸ਼ਵਰਯ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ; ਤਾਂ ਵੀ ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 28
युयुत्सुना महेन्द्रेण पुंसा सार्थ महात्मना । ततो मे भगवान् दृष्टो हरिनारायण: प्रभु:
ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ, ਤਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਆਏ ਸਰਵਪ੍ਰਭੂ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਵੀ ਮੈਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।
Verse 29
वैकुण्ठ: पुरुषो5नन्त: शुक्लो विष्णु: सनातन: । मुञज्जकेशो हरिश्मश्रु: सर्वभूतपितामह:,वे भगवान् वैकुण्ठ, पुरुष, अनन्त, शुक्ल, विष्णु, सनातन, मुंजकेश, हरिश्मश्रु तथा सम्पूर्ण भूतोंके पितामह हैं
ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਵੈਕੁੰਠ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਅਨੰਤ; ਸ਼ੁਕਲ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸਨਾਤਨ; ਮੁੰਜ-ਘਾਹ ਵਰਗੇ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੇ, ਪਿੰਗਲ ਰੰਗ ਦੀ ਦਾਢੀ ਵਾਲੇ—ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਹਨ।
Verse 30
नूनं तु तस्य तपस: सावशेषमिहास्ति वै । यदहं प्रष्टमिच्छामि भगवन् कर्मण: फलम्,भगवन्! अवश्य ही मेरी उस तपस्याका कोई अंश अब भी शेष रह गया है, अतः मैं उस कर्मफलके विषयमें प्रश्न करना चाहता हूँ
ਹੇ ਭਗਵਨ! ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਅਜੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਬਾਕੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ—ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਟੱਲ ਨਤੀਜੇ—ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 31
ऐश्वर्य वै महद् ब्रह्म वर्णे कस्मिन् प्रतिष्तितम् । निवर्तते चापि पुन: कथमैश्चर्यमुत्तमम्,अणिमा आदि ऐश्वर्य और महद् ब्रह्म किस वर्णमें प्रतिष्ठित हैं? तथा वह उत्तम ऐश्वर्य कैसे नष्ट हो जाता है?
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਮਹਾਨ ਐਸ਼ਵਰਯ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸ ਵਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ? ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ— ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਦ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਸ ਵਰਣ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਤੁੱਲ ਐਸ਼ਵਰਯ ਕਿਵੇਂ ਖੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
Verse 32
कस्माद् भूतानि जीवन्ति प्रवर्तन्ते तथा पुनः । किं वा फल परं प्राप्प जीवस्तिष्ठति शाश्वत:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੀਵ ਕਿਹੜੇ ਆਸਰੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ? ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਕਰਮ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਪਰਮ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
Verse 33
केन वा कर्मणा शक््यमथ ज्ञानेन केन वा । तदवाप्तुं फलं विप्र तन्मे व्याख्यातुमहसि,विप्रवर! किस कर्म अथवा ज्ञानसे उस फलको प्राप्त किया जा सकता है? यह मुझे बतानेकी कृपा करें
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਵਰ! ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਿਹੜੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।
Verse 34
इतीदमुक्त: स मुनिस्तदानीं प्रत्याह यत् तच्छुणु राजसिंह । मयोच्यमान पुरुषर्षभ त्व- मनन्यचित्त: सह सोदरीयै:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਰਾਜਸਿੰਹ! ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸੁਣ। ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਜੋ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਮਨ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਣ।
Verse 279
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि वृत्रगीतासु एकोनाशीत्यधिकद्धिशततमो<5 ध्याय:
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਮੋક્ષਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਗੀਤਾ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੰਦਰ, ਦੋ ਸੌ ਉਨਾਸੀਵਾਂ (279ਵਾਂ) ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how power should be answered by power: a grievance (Kubera’s loss) prompts punitive escalation (Śiva’s pursuit), while the narrative tests whether enforcement should be absolute or moderated by compassion and relational status (Umā’s protective argument).
The chapter’s didactic implication is that extraordinary capacities—whether yogic or sovereign—require governance by restraint, mediation, and grace; conflict resolution is portrayed as ethically superior when it prevents disproportionate harm and restores equilibrium.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the closure is archival and confirmatory—Bhīṣma states that he has narrated the Bhārgava’s account as requested—functioning as a textual seal rather than a merit-promising epilogue.