Adhyaya 277
मोक्षधर्मः — स्नेहपाशच्छेदः (Mokṣa-dharma: Cutting the Bonds of Attachment)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Mokṣa-dharma-anushāsana) — Detachment within Householder Life
Yudhiṣṭhira asks how a king ‘like us’ may roam the earth as one liberated, and by which enduring qualities one is freed from the noose of attachment (saṅgapāśa). Bhīṣma replies by introducing an ancient dialogue: Sagara questions the sage Ariṣṭanemi (Tārkṣya), seeking the highest good and a method to avoid grief and agitation. The response asserts that mokṣa-sukha is the highest happiness, yet people fail to recognize it due to fixation on children, livestock, wealth, and grain. Attachment is described as an illness resistant to cure when the mind is restless and deluded by affection. Ariṣṭanemi then enumerates practical disciplines: recognize children as grown and capable; relinquish clinging even to an aged, beloved spouse at the proper time; live ‘as freed’ whether one has offspring or not; experience sense-objects without delusion; remain even-minded in gains obtained by reasonable means. The chapter expands into contemplations that sever possessiveness: beings arise and meet pleasure, pain, and death through their own karma; one cannot ultimately secure kin from mortality; after death one does not know their condition. Liberation is repeatedly defined by victory over hunger, thirst, anger, greed, and delusion; by non-negligence amid temptations (gambling, drink, sexual desire, hunting); by insight into impermanence—disease, aging, bodily impurities, and the departure of great kings and sages. Equanimity toward comfort and hardship, profit and loss, victory and defeat, and a sober appraisal of the body and world culminate in Bhīṣma’s directive: if one’s resolve for mokṣa is steady, one may practice liberation even within household life and kingship, and thus rule with mokṣa-born virtues.
Chapter Arc: Yudhishthira, still seeking a path beyond grief and kingship’s burdens, asks Bhishma what marks the true renunciate—his nature (svabhava), conduct (acharana), and dharma. → Bhishma turns to an ancient exemplum—Harita’s teaching—tightening the standard: the seeker of moksha must be light in food, sense-controlled, and unshaken by the world’s provocations. The chapter presses practical tests: how to bear insult, how to meet anger, how to live with little, and how to remain steady amid gain and loss. → The ethical summit is the renunciate’s inner immovability: equal in praise and blame, unmoved by request or opposition, neither elated by gain nor crushed by loss—standing as a ‘madhyastha’ (witness-like) in all dualities. → Bhishma seals the portrait of the parivrajaka: one who gives fearlessness to all beings, leaves home without harming, and by moksha-dharma attains the supreme, stable state beyond prakriti’s turbulence.
Shlokas
Verse 1
ऑपन-आक्राता छा ् : आ अष्टस प्तरत्याधिकद्विशततमो< ध्याय: हारीत मुनिके द्वारा प्रतिपादित संन्यासीके स्वभाव
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਪਿਤਾਮਹ! ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮ ਧਾਮ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਭਾਉ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਆਚਰਨ, ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 2
भीष्म उवाच मोक्षधर्मेषु निरतो लघ्वाहारो जितेन्द्रिय: । प्राप्रोति परमं स्थान यत् परं प्रकृतेर्धुवम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜਨ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਮਿਤਾਹਾਰੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
(अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । हारीतेन पुरा गीतं त॑ निबोध युधिछिर ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹਾਰੀਤ ਮੁਨੀ ਨੇ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਗਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਸੁਣ। ਮੋਖਸ਼-ਇੱਛੁਕ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰੇ; ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖੇ; ਮੁਨੀ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵੇ; ਅਤੇ ਭੋਗ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਣ ਤਾਂ ਵੀ ਆਕਾਂਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਿਰਪੇਖ ਹੋ ਕੇ ਪਰਿਵ੍ਰਾਜਕ ਵਾਂਗ ਵਿਚਰੇ।
Verse 4
न चक्षुषा न मनसा न वाचा दूषयेदपि । न प्रत्यक्ष परोक्षं वा दूषणं व्याहरेत् क्वचित्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਾ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਮਨ ਨਾਲ, ਨਾ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵੇਖੇ, ਸੋਚੇ ਜਾਂ ਕਹੇ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾ ਉਚਾਰੇ।
Verse 5
न हिंस्यात् सर्वभूतानि मैत्रायणगतकश्चरेत् । नेदं जीवितमासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित्
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਏ; ਸਭ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰ-ਭਾਵ ਰੱਖ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰੇ। ਇਹ ਛਣਭੰਗੁਰ ਜੀਵਨ ਪਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵੈਰ ਨਾ ਬਣਾਏ।
Verse 6
अतिवादांस्तितिक्षेत नाभिमन्येत कंचन । क्रोध्यमान: प्रियं ब्रूयादाक्रुष्ट: कुशलं वदेत्
ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲ ਵੀ ਸਹਿ ਲਏ; ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਰੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਗੁੱਸਾ ਚੜ੍ਹੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲੇ; ਜੇ ਕੋਈ ਗਾਲ ਕੱਢੇ ਤਾਂ ਵੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਖੈਰ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਬੋਲ ਕਹੇ।
Verse 7
यदि कोई अपने प्रति अमर्यादित बात कहे--निन्दा या कटुवचन सुनाये तो उसके उन वचनोंको चुपचाप सह ले। किसीके प्रति अहंकार या घमंड न प्रकट करे। कोई क्रोध करे तो भी उससे प्रिय वचन ही बोले। यदि कोई गाली दे तो भी उसके प्रति हितकर वचन ही मुँहसे निकाले ।।
ਜੇ ਕੋਈ ਅਮਰਿਆਦਿਤ ਗੱਲ ਕਹੇ—ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ ਜਾਂ ਕੌੜੇ ਬੋਲ ਸੁਣਾਏ—ਤਾਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸਹਿ ਲਏ; ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾ ਵਿਖਾਏ। ਕੋਈ ਗੁੱਸਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਹੀ ਬੋਲੇ; ਕੋਈ ਗਾਲ ਕੱਢੇ ਤਾਂ ਵੀ ਹਿਤਕਰ ਬੋਲ ਹੀ ਕਹੇ। ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾਹੀਂ-ਖੱਬੀਂ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਚੱਕਰ ਨਾ ਲਾਏ; ਬਿਨਾ ਲੋੜ ਭਿੱਖ ਮੰਗਣ ਨਾ ਫਿਰੇ; ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਜਾਂ ਗੁਪਤ ਮਿਲਣੀਆਂ ਨਾਲ ਨਾ ਚਲੇ।
Verse 8
गाँव या जनसमुदायमें दायें-बायें न करे--किसीकी पक्ष-विपक्ष न करे तथा भिक्षावृत्तिको छोड़कर किसीके यहाँ पहलेसे निमन्त्रित होकर भोजनके लिये न जाय ।।
ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਦਾਹੀਂ-ਖੱਬੀਂ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪੱਖ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਕਰੇ। ਲੋੜ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਭਿੱਖ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਵੇ; ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸੱਦੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਨਾ ਜਾਏ। ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਖਾਏ; ਮੂੰਹੋਂ ਕੋਈ ਅਪ੍ਰਿਯ ਜਾਂ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਨਾ ਕੱਢੇ। ਮਿੱਠਾ ਸੁਭਾਉ ਰੱਖੇ, ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਨਾ ਬਣੇ; ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਸ਼ੇਖ਼ੀ ਨਾ ਮਾਰੇ।
Verse 9
कोई अपने ऊपर धूल या कीचड़ फेंके तो मुमुक्षु पुरुष उससे आत्मरक्षामात्र करे। बदलेमें स्वयं भी वैसा ही न करे और न मुहसे कोई अप्रिय वचन ही निकाले। सर्वदा मृदुताका बर्ताव करे। किसीके प्रति कठोरता न करे। निश्चिन्त रहे और बहुत बढ़-बढ़कर बातें न बनाये ।।
ਜੇ ਕੋਈ ਧੂੜ ਜਾਂ ਕੀਚੜ ਸੁੱਟੇ, ਤਾਂ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਇੱਛੁਕ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ; ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮੂੰਹੋਂ ਕੋਈ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬੋਲ ਨਾ ਕੱਢੇ। ਸਦਾ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਉ ਨਾਲ ਵਰਤੇ, ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਨਾ ਬੋਲੇ। ਅਤੇ ਭਿੱਖ ਮੰਗਣ ਵਾਲਾ ਮুনি ਭਿੱਖ ਲਈ ਤਦ ਹੀ ਜਾਵੇ—ਜਦੋਂ ਰਸੋਈ ਦਾ ਧੂੰਆ ਥਮ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਨਾਜ-ਮਸਾਲਾ ਕੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਮੂਸਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਦੀ ਅੱਗ ਠੰਡੀ ਪੈ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਘਰ ਦੇ ਲੋਕ ਖਾਣਾ ਖਾ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਰੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ।
Verse 10
प्राणयात्रिकमात्र: स्यान्मात्रालाभेष्वनादृत: | अलाभे न विहन्येत लाभश्नैनं न हर्षयेत्
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਣ-ਨਿਰਵਾਹ ਜਿਤਨਾ ਹੀ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੱਲ ਉਦਾਸੀਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਿੱਖ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਮਨ ਉਦਾਸ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਨਾ ਜਾਵੇ—ਲਾਭ-ਅਲਾਭ ਵਿੱਚ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖੇ।
Verse 11
लाभं॑ साधारण नेच्छेन्न भुज्जीताभिपूजित: । अभिपूजितलाभ हि जुगुप्सेतेव तादूश:
ਸਧਾਰਣ (ਲੌਕਿਕ) ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਰ-ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਭੋਜਨ ਨਾ ਸਵੀਕਾਰੇ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤੀ-ਕਾਮੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਤਿਅਧਿਕ ਸਨਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਲਾਭ ਨੂੰ ਮਾਨੋ ਅਸ਼ੁੱਧ ਸਮਝ ਕੇ ਤਿਆਗਯੋਗ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 12
न चाजन्नदोषान् निन्देत न गुणानभिपूजयेत् । शय्यासने विविक्ते च नित्यमेवाभिपूजयेत्
ਭਿੱਖ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਅੰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦੱਸ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਗਿਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰੇ। ਸੌਣ ਅਤੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਸਦਾ ਇਕਾਂਤ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਿਯ ਜਾਣੇ।
Verse 13
शून्यागारं वृक्षमूलमरण्यम थवा गुहाम् । अज्ञातचर्या गत्वान्यां ततो<न्यत्रैव संविशेत्
ਸੁੰਨਾ ਘਰ, ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਏ। ਅਣਜਾਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਅਲੱਖ ਰਹਿ ਕੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸੇ, ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਰਹੇ।
Verse 14
अनुरोधविरोधाभ्यां सम: स्यादचलो ध्रुव: । सुकृतं दुष्कृतं चोभे नानुरुध्येत कर्मणा
ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਨਾਲ ਡੋਲ੍ਹੇ ਨਾ; ਸਦਾ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖੇ, ਅਚਲ ਤੇ ਸਥਿਰਚਿੱਤ ਬਣੇ। ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਨਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੇ, ਨਾ ਪਾਪੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰੇ—ਅੰਦਰਲੀ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ।
Verse 15
नित्यतृप्तः सुसंतुष्ट: प्रसन्नवदनेन्द्रिय: । विभीर्जप्यपरो मौनी वैराग्यं समुपाश्रित:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੇ; ਚਿਹਰਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰੱਖੇ। ਡਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇਵੇ। ਓੰਕਾਰ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਧੁਨੀ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਵਾਣੀ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਮੌਨ ਰਹੇ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੇ।
Verse 16
अभ्यस्तं भौतिकं पश्यन् भूतानामागतिं गतिम् । निःस्पृह: समदर्शी च पक््वापक्वेन वर्तयन् । आत्मना य: प्रशान्तात्मा लघ्वाहारो जितेन्द्रिय:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਜੋ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਭੌਤਿਕ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਮਨ-ਗਮਨ—ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਸਪ੍ਰਿਹ ਅਤੇ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਕਾ-ਕੱਚਾ ਜੋ ਵੀ ਮਿਲੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
भौतिक देह, इन्द्रिय आदि सभी वस्तुएँ नष्ट होनेवाली हैं और प्राणियोंक आवागमन-- जन्म और मरण--बारंबार होते रहते हैं। यह सब देख और सोचकर जो सर्वत्र निःस्पृह तथा समदर्शी हो गया है, पके (रोटी, भात आदि) और कच्चे (फल, मूल आदि) से जीवन-निर्वाह करता है, आत्मलाभके लिये जो शान्तचित्त हो गया है तथा जो मिताहारी और जितेन्द्रिय है, वही वास्तवमें संन्न्यासी कहलाने योग्य है ।। वाचो वेगं मनस: क्रोधवेगं हिंसावेगमुदरोपस्थवेगम् । एतान् वेगान् विषहेद् वै तपस्वी निन्दा चास्य हृदयं नोपहन्यात्,संन्यासी तपस्वी होकर वाणी, मन, क्रोध, हिंसा, उदर और उपस्थ--इनके वेगोंको सहता हुआ इन्हें वशमें रखे। दूसरोंद्वारा की हुई निन््दा उसके हृदयमें कोई विकार न उत्पन्न करे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਸਿਖਿਆ ਦਿੱਤੀ— ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਦੇਹ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਵਾਗਮਨ—ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ—ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਨਿਸ਼ਸਪ੍ਰਿਹ ਅਤੇ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਪੱਕਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੱਚਾ—ਜੋ ਮਿਲੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਤਮ-ਲਾਭ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤਚਿੱਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਿਤਾਹਾਰੀ ਤੇ ਜਿਤਇੰਦ੍ਰੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਨਿਆਸੀ ਕਹਾਉਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਐਸਾ ਸਨਿਆਸੀ-ਤਪਸਵੀ ਵਾਣੀ, ਮਨ, ਕ੍ਰੋਧ, ਹਿੰਸਾ, ਪੇਟ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੇਗਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿ ਕੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ; ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਨਾ ਘਾਇਲ ਕਰੇ, ਨਾ ਅੰਦਰਲੀ ਠਹਿਰਾਵ ਨੂੰ ਡੋਲਾਏ।
Verse 18
मध्यस्थ एव तिष्ठेत प्रशंसानिन्दयो: सम: । एतत् पवित्र परमं परिव्राजक आश्रमे,प्रशंसा और निन्दा-दोनोंमें समान भाव रखकर उदासीन ही रहना चाहिये। संन्यासाश्रममें इस प्रकारका आचरण परम पवित्र माना गया है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੱਧਸਥ, ਨਿਰਲਿਪਤ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵ੍ਰਾਜਕ (ਸਨਿਆਸ) ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮਤੁਲਤਾ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 19
महात्मा सर्वतो दान्त: सर्वत्रवानपाश्रित: । अपूर्वचारक: सौम्यो अनिकेत: समाहित:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਸੱਚਾ ਸਨਿਆਸੀ ਮਹਾਤਮਾ ਹੋਵੇ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦਾਂਤ (ਜਿਤਇੰਦ੍ਰੀ) ਹੋਵੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਅਸੰਗ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਸੌਮ੍ਯ, ਠਿਕਾਣੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਾਹਿਤ (ਏਕਾਗ੍ਰ) ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਭਟਕੇ—ਤਾਂ ਜੋ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਖੇਪ ਨਾ ਜਾਗਣ।
Verse 20
वानप्रस्थगृहस्थाभ्यां न संसृज्येत कहिचित् । अज्ञातलिप्सं लिप्सेत न चैनं हर्ष आविशेत्
ਵਾਨਪ੍ਰਸਥਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਘਨਿਸ਼ਠ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜੋ ਅਯਾਚਿਤ ਮਿਲੇ, ਉਸੇ ਦੀ ਹੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਵਸਤੂ ਮਿਲ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਮਨ ‘ਤੇ ਹਰਖ ਦਾ ਆਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਛਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 21
विजानतां मोक्ष एष श्रम: स्यादविजानताम् । मोक्षयानमिदं कृत्स्नं विदुषां हारितो5ब्रवीत्
ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਮੁਕਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਕੇਵਲ ਮਿਹਨਤ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਰੀਤ ਮੁਨੀ ਨੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਇਸ ਸਮੂਹ ਧਰਮਮਾਰਗ ਨੂੰ ‘ਮੋਖ਼ਸ਼-ਯਾਨ’—ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵਾਹਨ—ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 22
अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा य: प्रव्रजेद् गृहात् । लोकास्तेजोमयास्तस्य तथा55नन्त्याय कल्पते
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਭਯ-ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਆ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤেজੋਮਯ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਅਨੰਤ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 277
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें पिता और पुत्रका संवादविषयक दो सौ सतहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਦੋ ਸੌ ਸਤੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 278
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि हारीतगीतायां अष्टसप्तत्यधिकद्धिशततमो<5 ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਹਾਰੀਤਗੀਤਾ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਅਠੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The tension is between relational duty (to spouse, children, dependents, and polity) and the desire for inner freedom: how to act responsibly without being bound by possessiveness, fear, or grief.
A mukta is characterized by non-attachment and steadiness: restraint over hunger/thirst and the triad of anger–greed–delusion, non-negligence amid temptations, equanimity in gain/loss and comfort/hardship, and insight into impermanence and bodily limitation.
Rather than a formal phalaśruti, it ends with a normative directive: having heard this instruction, one should ‘move about as liberated’ and, if one’s resolve for mokṣa is unwavering, practice liberation even within gārhasthya while performing one’s protective duties.