Adhyaya 257
अहिंसा-प्रधान धर्मविचारः (Ahiṃsā as the Superior Dharma: Practical and Scriptural Reasoning)
Upa-parva: Mokṣa-dharma / Anuśāsana on Ahiṃsā (contextual unit within Śānti-parva)
Bhīṣma introduces an ancient illustrative account (purātana itihāsa) said to be sung by King Vicakhnu for compassion toward subjects. The discourse condemns unregulated and skeptical persons who publicly normalize harm, and it asserts a normative rule attributed to Manu: ahiṃsā should govern all actions. The chapter critiques harm justified outside proper Vedic boundaries and attributes certain consumptive practices (meat, intoxicants, and related foods) to desire, delusion, and greed rather than to Vedic ordinance. It then re-centers yajña on purified, non-harmful offerings—flowers and sweet preparations—and frames devotion as oriented toward Viṣṇu as recognized by brāhmaṇas in sacrificial contexts. Yudhiṣṭhira raises a pragmatic objection: if one avoids injury, bodily survival and the management of adversity appear difficult. Bhīṣma answers with an applied standard: conduct action so the body does not deteriorate or fall under death’s control, and practice dharma according to one’s capacity—indicating a calibrated ethic that preserves life while restraining harm.
Chapter Arc: नारद मुनि उस आद्य प्रसंग का द्वार खोलते हैं जहाँ स्वयं ब्रह्मा की सृष्टि में ‘मृत्यु’ का प्राकट्य होता है—और नवजात शक्ति अपने ही कर्म से भयभीत दिखती है। → मृत्यु प्रजापति से प्रश्न करती है कि उसे स्त्री-रूप देकर रौद्र कर्म (प्राणियों का संहार) क्यों सौंपा जा रहा है। वह अधर्म से डरती है, करुणाजनित आँसुओं और पीड़ितों की दुहाई देती है, और धर्मानुकूल आज्ञा की याचना करती है। → पितामह (ब्रह्मा/प्रजापति) स्पष्ट आदेश देते हैं—‘तुम्हें प्रजासंहार-हेतु ही संकल्पित किया गया है; जाओ, समस्त प्रजाओं का संहार करो, विचार मत करो।’ → मृत्यु तपस्या, विनय और लोकहित की भावना के साथ अपने कर्तव्य को धर्म-व्यवस्था के अंग के रूप में स्वीकार करने की दिशा में बढ़ती है; वह प्रजाहितकामना से स्थिर-सी होकर तीर्थ/पर्वत-शिखरों (हिमालय, गंगा-तट, मेरु) की ओर जाती है और पितामह को संतुष्ट करने का यत्न करती है—कर्म को क्रूरता नहीं, नियमन मानकर।
Shlokas
Verse 1
अपन क्रात बछ। अकाल अष्टपज्चाशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: मृत्युकी घोर तपस्या और प्रजापतिकी आज्ञासे उसका प्राणियोंके संहारका कार्य स्वीकार करना नारद उवाच विनीय दुःखमबला सा5<त्मनैवायतेक्षणा । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा लतेवावर्जिता तदा
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜਨ! ਤਦੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਉਹ ਕੋਮਲ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ, ਝੁਕੀ ਹੋਈ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਨਿਮਰ ਹੋਈ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਬੋਲੀ।
Verse 2
त्वया सृष्टा कथं नारी मादृशी वदतां वर । रौद्रकर्माभिजायेत सर्वप्राणिभयड्करी
ਵਕਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ! ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਵਰਗੀ ਇਸਤਰੀ ਕਿਉਂ ਰਚੀ? ਮੇਰੇ ਵਰਗੀ ਕੋਮਲ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਰੌਦ੍ਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਭਯੰਕਰ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ?
Verse 3
बिभेम्यहमधर्मस्य धर्म्यमादिश कर्म मे । त्वं मां भीतामवेक्षस्व शिवेनेक्षस्व चक्षुषा
ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਮੈਂ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿਓ। ਡਰੀ ਹੋਈ ਇਸ ਅਬਲਾ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਤੱਕੋ।
Verse 4
बालान् वृद्धान् वयस्थांश्व न हरेयमनागस: । प्राणिन: प्राणिनामीश नमस्ते<स्तु प्रसीद मे
ਹੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ! ਮੈਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬੱਚਿਆਂ, ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗੀ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ।
Verse 5
प्रियान् पुत्रान् वयस्यांश्व भ्रातृन् नर पितृनपि । अपध्यास्यन्ति यद्येवं मृतास्तेषां बिभेम्पहम्
ਜੇ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ, ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਣ ਲੱਗ ਪਵਾਂ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਕ-ਸਬੰਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੈਰ-ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਗੇ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰਦੀ ਹਾਂ।
Verse 6
कृपणाश्रुपरिक्लेदो दहेन्मां शाश्वती: समा: । तेभ्यो5हं बलवद् भीता शरणं त्वामुपागता
ਦੁੱਖੀ-ਨਿਰਾਸ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਨਮੀ—ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਭਿੱਜਾ ਦੇਵੇਗੀ—ਮੈਨੂੰ ਅਨੰਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਸਾੜਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਉਸ ਨਤੀਜੇ ਤੋਂ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਡਰੀ ਹੋਈ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਈ ਹਾਂ।
Verse 7
यमस्य भवने देव पात्यन्ते पापकर्मिण: । प्रसादये त्वां वरद प्रसाद कुरु मे प्रभो
ਹੇ ਦੇਵ! ਯਮ ਦੇ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਪਾਪਕਰਮੀ ਡਿੱਗਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਵਰਦ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗਦੀ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ।
Verse 8
“वरदायक प्रभो! देव! सुना है कि पापाचारी प्राणी यमराजके लोकमें गिराये जाते हैं, अतः आपसे प्रसन्न होनेके लिये प्रार्थना करती हूँ, आप मुझपर कृपा कीजिये ।।
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਵਰਦਾਤਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਦੇਵ! ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਾਪੀ ਜੀਵ ਯਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ— ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ। ਹੇ ਲੋਕ-ਪਿਤਾਮਹ, ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਇਕ ਇੱਛਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਲਈ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਜਾ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 9
पितामह उवाच मृत्यो संकल्पिता मे त्वं प्रजासंहारहेतुना । गच्छ संहर सर्वस्त्विं प्रजा मा च विचारय
ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਮ੍ਰਿਤਿਉ! ਪ੍ਰਜਾ-ਸੰਹਾਰ ਦੇ ਹੀ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਰਚਿਆ ਹੈ। ਜਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਹਿਚਕ ਨਾ ਕਰ।
Verse 10
एतदेवमवश्यं हि भविता नैतदन्यथा । क्रियतामनवद्याड्रि यथोक्त मद्गबब्योडउनघे
ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਉਂ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ! ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕਰ; ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ।
Verse 11
एवमुक्ता महाबाहो मृत्यु: परपुरंजय । न व्याजहार तस्थौ च प्रह्मा भगवदुन्मुखी
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਪੁਰੰਜਯ ਰਾਜਨ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲ ਸਕੀ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਖੜੀ ਰਹੀ।
Verse 12
पुनः पुनरथोक्ता सा गतसच्त्वेव भामिनी । तूष्णीमासीत् ततो देवो देवानामीश्चरेश्वर:
ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਹੌਸਲਾ ਗੁਆ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇ, ਚੁੱਪ ਰਹੀ। ਤਦ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਉਹ ਦੇਵ ਵੀ ਮੌਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 13
प्रससाद किल ब्रह्मा स्वयमेवात्मना55त्मनि । स्मयमानश्न लोकेशो लोकान् सर्वनवैक्षत
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ। ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾਂਦਿਆਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤਾ।
Verse 14
उनके बारंबार कहनेपर वह मानिनी नारी निष्प्राण-सी होकर मौन रह गयी। “हाँ या 'ना' कुछ भी न बोल सकी। तदनन्तर देवताओंके भी देवता और ईश्वरोंके भी ईश्वर लोकनाथ ब्रह्माजी स्वयं ही अपने मनमें बड़े प्रसन्न हुए और मुसकराते हुए समस्त लोकोंकी ओर देखने लगे ।।
ਅਪਰਾਜਿਤ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕੁੜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ।
Verse 15
अपस्ृत्याप्रतिश्रुत्य प्रजासंहरणं तदा । त्वरमाणेव राजेन्द्र मृत्युर्थेनुकम भ्यगात्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਸੰਹਾਰ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮੌਤ ਉੱਥੋਂ ਹਟ ਗਈ ਅਤੇ ਬੜੀ ਤੁਰੰਤ ਧੇਨੂਕ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ।
Verse 16
सा तत्र परमं देवी तपो5चरद् दुश्चरम् । समा होकपदे तस्थौ दश पद्मानि पजच च
ਉੱਥੇ ਉਸ ਪਰਮ ਦੇਵੀ ਨੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇੱਕ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਦਸ ਵਰ੍ਹੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹੇ ਅਡੋਲ ਖੜੀ ਰਹੀ।
Verse 17
वहाँ मृत्युदेवीने अत्यन्त दुष्कर और उत्तम तपस्या की। वह पंद्रह पद्म वर्षोतक एक पैरपर खड़ी रही ।। तां तथा कुर्वतीं तत्र तप: परमदुश्चरम् । पुनरेव महातेजा ब्रह्मा वचनमब्रवीत्
ਉਹ ਉੱਥੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪ ਕਰਦੀ ਰਹੀ; ਤਦ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨਾਲ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 18
इस प्रकार वहाँ अत्यन्त दुष्कर तपस्या करती हुई मृत्युसे महातेजस्वी ब्रह्माजीने पुनः जाकर इस प्रकार कहा-- ।। कुरुष्व मे वचो मृत्यो तदनादृत्य सत्वरा । तथैवैकपदे तात पुनरन्यानि सप्त सा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਕੋਲ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਮੁੜ ਆਏ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੋਲੇ— “ਹੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ, ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰ। ਉਸ ਦੀ ਅਵਗਿਆ ਕਰਕੇ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਨਾ ਕਰ। ਪਿਆਰੇ ਤਾਤ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕੋ ਪਦ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਸੱਤ ਪਦਾਂ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕੀਤਾ।”
Verse 19
भूय: पद्मायुतं तात मृगैः सह चचार सा
ਫਿਰ, ਤਾਤ, ਉਹ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਚਰਦੀ ਰਹੀ।
Verse 20
पुनरेव ततो राजन मौनमातिष्ठदुत्तमम्
ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਮ ਮੌਨ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 21
ततो जगाम सा कन्या कौशिकीं नृपसत्तम
ਤਦ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸੱਤਮ, ਉਹ ਕੁੜੀ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਕੋਲ ਗਈ।
Verse 22
ततो ययौ महाभागा गड्जां मेरे च केवलम्
ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਭਾਗਾ ਕੇਵਲ ਗਡ੍ਜਾ ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਹੀ ਗਈ।
Verse 23
ततो हिमवतो मूर्थ्नि यत्र देवा: समीजिरे
ਤਦੋਂ, ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਹਿਮਵਤ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ—ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਉਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁਆਰੀ ਕੇਵਲ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਬਲ ਉੱਤੇ ਨਿਖਰਵ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਅਡੋਲ ਖੜੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 24
तत्राड्ुछ्ठेन राजेन्द्र निखर्वमपरं ततः । तस्थौ पितामहं चैव तोषयामास यत्नत:
ਉਥੇ ਹੀ, ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕੇਵਲ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਬਲ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਨਿਖਰਵ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਅਡੋਲ ਖੜੀ ਰਹੀ। ਐਸੇ ਕਠੋਰ ਤੇ ਅਟੱਲ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 25
ततस्तामब्रवीत् तत्र लोकानां प्रभवाप्यय: । किमिदं वर्तते पुत्रि क्रियतां मम तद् वच:
ਤਦੋਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਕਾਰਣ ਭੂਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਓਥੇ ਹੀ ਉਸ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਧੀਏ, ਤੂੰ ਇਹ ਕੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ।”
Verse 26
ततोअब्रवीत् पुनर्मुत्युर्भगवन्तं पितामहम् । न हरेयं प्रजा देव पुनश्चाहं प्रसादये
ਤਦੋਂ ਮੌਤ ਨੇ ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਦੇਵ! ਮੈਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਮੁੜ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦੀ ਹਾਂ।”
Verse 27
तामधर्मभयादू भीतां पुनरेव प्रयाचतीम् । तदाब्रवीद् देवदेवो निगृहोदं वचस्तत:,अधर्मके भयसे डरकर पुनः कृपाकी भीख माँगती हुई मृत्युको रोककर देवाधिदेव ब्रह्माने उससे यह बात कही--
ਅਧਰਮ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਡਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤਦ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 28
अधर्मो नास्ति ते मृत्यो संयच्छेमा: प्रजा: शुभे | मया हाक्त मृषा भद्रे भविता नेह किंचन
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ! ਤੈਨੂੰ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ। ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ। ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ! ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦ ਕਦੇ ਝੂਠੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।”
Verse 29
धर्म: सनातनश्च त्वामिहैवानुप्रवेक्ष्यति । अहं च विबुधाश्रैव त्वद्धिते निरता: सदा,“सनातन धर्म यहीं तुम्हारे भीतर प्रवेश करेगा। मैं तथा ये सम्पूर्ण देवता सदा तुम्हारे हितमें लगे रहेंगे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਇੱਥੇ ਹੀ, ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇਗਾ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਾਂਗੇ।”
Verse 30
इममन्यं च ते काम॑ ददानि मनसेप्सितम् । न त्वां दोषेण यास्यन्ति व्याधिसम्पीडिता: प्रजा:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਨ-ਇੱਛਤ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਪ੍ਰਜਾ ਵੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਧਰੇਗੀ।”
Verse 31
पुरुषेषु स्वरूपेण पुरुषस्त्वं भविष्यसि । स्त्रीषु स्त्रीरूपिणी चैव तृतीयेषु नपुंसकम्
“ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਤੂੰ ਪੁਰਸ਼-ਰੂਪ ਹੋਵੇਂਗੀ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਰੂਪ ਧਾਰੇਂਗੀ, ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਲਿੰਗ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਨਪੁੰਸਕ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗੀ।”
Verse 32
सैवमुक्ता महाराज कृताज्जलिरुवाच ह । पुनरेव महात्मानं नेति देवेशमव्ययम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਮਹਾਰਾਜ! ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਿਹਾ— ‘ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੀ।’”
Verse 33
तामब्रवीत् तदा देवी मृत्यो संहर मानवान् । अधर्मस्ते न भविता तथा ध्यास्याम्यहं शुभे
ਤਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ; ਤੈਨੂੰ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ। ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਦਾ ਮੰਗਲ-ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਰਹਾਂਗਾ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਦੇਵਾਂਗਾ।”
Verse 34
यानश्रुबिन्दूनू पतितानपश्यं ये पाणिभ्यां धारितास्ते पुरस्तात् । ते व्याधयो मानवान् घोररूपा: प्राप्त काले कालयिष्यन्ति मृत्यो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ, ਤੇਰੇ ਜੋ ਅੰਸੂਆਂ ਦੇ ਬੂੰਦ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਿੱਗਦੇ ਵੇਖੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਧਾਰ ਲਏ ਸਨ—ਉਹੀ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੋਗ ਬਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦੇਣਗੇ।”
Verse 35
सर्वेषां त्वं प्राणिनामन्तकाले कामक्रोधौ सहितौ योजयेथा: । एवं धर्मस्त्वामुपैष्यत्यमेयो न चाधर्म लप्स्यसे तुल्यवृत्ति:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਤੂੰ ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਾਰ ਧਰਮ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਵੇਗਾ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੀ ਚਿੱਤ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਸਮ ਹੈ, ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।”
Verse 36
एवं धर्म पालयिष्यस्यथो त्वं न चात्मानं मज्जयिष्यस्यधर्मे तस्मात् काम॑ रोचयाभ्यागतं त्वं संयोज्याथो संहरस्वेह जन्तून्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੇਂਗੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁਬੋਵੇਂਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਅਧਿਕਾਰ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ; ਅਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਥੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ।”
Verse 37
सा वै तदा मृत्युसंज्ञापदेशा भीता शापाद् बाढमित्यब्रवीत् तम् । अथो प्राणान् प्राणिनामन्तकाले कामक्रोधौ प्राप्य निर्मोह्म हन्ति
ਤਦੋਂ ‘ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਨਿਯੁਕਤ ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲੀ— “ਬਾਢੰ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।” ਫਿਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਉਹ ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਉਕਸਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 38
मृत्योर्ये ते व्याधय श्चाश्रुपाता मनुष्याणां रुज्यते यैः शरीरम् | सर्वेषां वै प्राणिनां प्राणनान्ते तस्माच्छोक॑ मा कृथा बुद्धय बुद्धया
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੌਤ ਦੇ ਆਉਣ ਵੇਲੇ ਜੋ ਅੰਸੂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਿੱਗੇ ਸਨ, ਉਹੀ ਜ਼ੁਕਾਮ-ਤਾਪ ਆਦਿ ਰੋਗ ਬਣ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੀ ਨਿਯਤ ਆਯੁ-ਸਾਂਸ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਮੌਤ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ; ਸਾਫ਼ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ।
Verse 39
सर्वे देवा: प्राणिनां प्राणनान्ते गत्वा वृत्ता: संनिवृत्तास्तथैव । एवं सर्वे मानवा: प्राणनान्ते गत्वा वृत्ता देववद् राजसिंह
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵ ਅੱਗੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਯੁ-ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹਟ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਸਿੰਹ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ—ਕੋਈ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਰਕਗਾਮੀ ਰਾਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਕਰਮ-ਬਲ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਰਤ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਾਗਣ ਤੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 40
वायुर्भीमो भीमनादो महौजा: स सर्वेषां प्राणिनां प्राणभूत: । नानावृत्ति्देहिनां देहभेदे तस्माद् वायुर्देवदेवो विशिष्ट:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭਿਆਨਕ ਗੱਜਣ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਨ ਬਲ ਵਾਲਾ, ਭੀਮ-ਸਰੂਪ ਵਾਯੂ ਹੀ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ। ਜਦ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਦੇਹ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਅਨੇਕ ਗਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਾਣ-ਰੂਪ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਵਾਯੂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 41
सर्वे देवा मर्त्यसंज्ञाविशिष्टा: सर्वे मर्त्या देवसंज्ञाविशिष्टा: । तस्मात् पुत्र मा शुचो राजसिंह पुत्र: स्वर्ग प्राप्प ते मोदते ह
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਕਿਸੇ ਨ ਕਿਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਮਰਤ੍ਯ’ ਦੀ ਸੰਜ्ञਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਰਤ੍ਯ ਕਿਸੇ ਨ ਕਿਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਦੇਵ’ ਦੀ ਸੰਜ्ञਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਰਾਜਸਿੰਹ। ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਹ ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈ।
Verse 42
सभी देवता पुण्य क्षय होनेपर इस लोकमें आकर मरणथधर्मा नामसे विभूषित होते हैं और सभी मरणथधर्मा मनुष्य पुण्यके प्रभावसे मृत्युके पश्चात् देवसंज्ञासे संयुक्त होते हैं। अतः राजसिंह! तुम अपने पुत्रके लिये शोक न करो। तुम्हारा पुत्र स्वर्गलोकमें जाकर आनन्द भोग रहा है ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵਤੇ ਜਦ ਆਪਣਾ ਪੁੰਨ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ‘ਮਰਤ੍ਯਧਰਮੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਰਤ੍ਯ ਮਨੁੱਖ ਪੁੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਦੇਵ’ ਦੀ ਸੰਜ्ञਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਸਿੰਹ, ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ; ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾ ਲਈ ਮੌਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਉਹੀ ਅੰਸੂ-ਬਿੰਦੂ ਸਮਾਂ ਪੱਕਾ ਹੋਣ ਤੇ ਰੋਗ ਬਣ ਕੇ ਇਸ ਲੋਕ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 186
तस्थौ पद्मानि षट् चैव पज्च द्वे चैव मानद । “मृत्यो! तुम मेरी आज्ञाका पालन करो।” दूसरोंको मान देनेवाले तात! उनके इस कथनका आदर न करके मृत्युने तुरंत ही दूसरे बीस पद्म वर्षोतक पुनः एक पैरपर खड़ी हो तपस्या आरम्भ कर दी
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ! ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ।” ਪਰ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਨੇ ਉਹ ਬਚਨ ਮਾਣਿਆ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਫਿਰ ਇੱਕ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀਹ ਪਦਮ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ।
Verse 193
द्वे चायुते नरश्रेष्ठ वाय्वाहारा महामते । तात! महामते! नरश्रेष्ठ फिर वह दस हजार पद्म वर्षोतक मृगोंके साथ विचरती रही। इसके बाद बीस हजार वर्षोंतक उसने केवल वायुका आहार किया
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ! ਉਹ ਦੋ ਅਯੁਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੇਵਲ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਹਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਪਦਮ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਵਿਚਰਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 203
अप्सु वर्षसहस्त्राणि सप्त चैकं च पार्थिव । राजन! तदनन्तर उसने उत्तम मौन-व्रत धारण कर लिया। पृथ्वीपते! फिर उसने जलमें आठ हजार वर्षोंतक रहकर तपस्या की
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ! ਉਹ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਮ ਮੌਨ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਹੇ ਧਰਤੀਪਤੀ, ਜਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 216
तत्र वायुजलाहारा चचार नियम पुन: । नृपश्रेष्ठ तदनन्तर वह कन्या कौशिकी नदीके तटपर गयी। वहाँ वायु और जलका आहार करके उसने पुनः कठोर नियमोंका पालन किया
ਉੱਥੇ ਉਹ ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਜਲ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਫਿਰ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਫਿਰ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਕਨਿਆ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਈ; ਉੱਥੇ ਵੀ ਵਾਯੂ-ਜਲ ਆਹਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਘੋਰ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 226
तस्थौ दार्विव निश्चेष्टा प्रजानां हितकाम्यया । तत्पश्चात् वह महाभागा ब्रह्मकन्या गंगाजीके किनारे और केवल मेरुपर्वतपर गयी। वहाँ प्रजावर्गके हितकी इच्छासे वह काठकी भाँति निश्चेष्ट खड़ी रही
ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਚਲ ਖੜੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਭਾਗਾ ਬ੍ਰਹਮਕਨਿਆ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੀ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਜੀਵ-ਸਮੂਹ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਉਹ ਕਾਠ ਵਾਂਗ ਅਚਲ ਖੜੀ ਰਹੀ।
Verse 257
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वरें गृत्यु और प्रजापतिका संवादविषयक दो सौ सत्तावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੋਕ੍ਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਦੋ ਸੌ ਸਤਾਵਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਉਪਸੰਹਾਰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਵਿਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਸੰਵਾਦ-ਪ੍ਰਕਰਣ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
Verse 258
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि मृत्युप्रजापतिसंवादे अष्टपञ्चाशदधिकद्वधिशततमो< ध्याय:
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖ੍ਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ–ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੋ ਸੌ ਅਠਾਵਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to uphold strict ahiṃsā while still sustaining the body and meeting life’s challenges—i.e., how non-injury can function as an actionable norm rather than an abstract ideal.
Ahiṃsā is presented as the superior dharma, but it must be implemented with pramāṇa-guided discernment and practical calibration: one should act so the body remains capable of dharmic conduct, while rejecting practices driven primarily by desire and confusion.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-commentary is functional—positioning the chapter as an ethical standard-setting passage within Bhīṣma’s instruction, grounding ahiṃsā as both a doctrinal priority and a practicable discipline.