Adhyaya 251
धर्मलक्षण-प्रश्नः (Marks and Sources of Dharma) | Chapter 251: Inquiry into the Definition of Dharma
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (Instruction on Royal Dharma)
Yudhiṣṭhira opens with a diagnostic question: people are uncertain about dharma—what it is, where it originates, and whether its value pertains to this world, the next, or both. Bhīṣma replies with a classificatory definition of dharma’s markers: sadācāra (established good conduct), smṛti (remembered tradition), and Veda; poets also include artha (pragmatic welfare/expediency) as a fourth indicator in practical reasoning. Dharma’s regulation is framed as enabling lokayātrā (the functioning of communal life) and yielding well-being in both domains (iha and para). The discourse then illustrates moral psychology through contrasts: the wrongdoer, lacking refined dharma, persists in wrongdoing and lives in pervasive suspicion; the disciplined person moves openly and without fear, not perceiving hidden fault in others. Truth (satya) is elevated as a social foundation—everything is upheld by it—and even those otherwise harsh must coordinate through truth and non-betrayal to avoid collapse. Norms such as non-appropriation of others’ wealth, generosity, and a reciprocity principle (do not do to others what you would not accept) are presented as enduring dharmas, though the powerful may dismiss them until vulnerability makes their necessity evident. The chapter closes by reiterating dharma’s subtlety, its orientation to social cohesion, and a caution against non-straightforwardness (anārjava).
Chapter Arc: व्यास शुकदेव के अनुप्रश्न के उत्तर में देह-रहस्य का द्वार खोलते हैं—मोक्षजिज्ञासु को पहले ‘शरीर’ में ही पञ्चमहाभूतों के कार्य-गुण पहचानने होंगे। → व्यास क्रमशः पञ्चभूतों (आकाश, वायु, तेज, आप, पृथ्वी) को इन्द्रियों और उनके विषय-गुणों से जोड़ते हैं—आकाश से श्रोत्र/शब्द, तेज से चक्षु/रूप, आप से जिह्वा/रस, पृथ्वी से घ्राण/गन्ध; और देह के स्थूल अवयव (अस्थि, दन्त, नख, केश, रोम, त्वचा आदि) को पृथ्वी-धातु की संघात-रचना बताते हैं। → सूक्ष्म से स्थूल तक एक ही सूत्र में देह का मानचित्र बनता है—पञ्चभूत-संघात की ‘संतति’ में मन को नवम और बुद्धि को दशम तत्त्व-रूप में प्रतिष्ठित कर, व्यास संकेत करते हैं कि इन्द्रिय-विषय-गुणों का बन्धन मन-बुद्धि के माध्यम से ही अनुभव बनता है। → अध्याय देह को ‘भूत-गुण-इन्द्रिय’ के संयोजन के रूप में स्पष्ट कर देता है—जो जानता है कि कौन-सा गुण किस भूत का है और कौन-सी इन्द्रिय किस तत्त्व से बनी है, वह देह-आसक्ति से ऊपर उठने की तैयारी करता है। → अगले अध्याय में यही विवेचन आगे बढ़कर मन-बुद्धि/भाव-अभाव/काल आदि के व्यापक तात्त्विक सम्बन्धों की ओर ले जाने का संकेत देता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन- मा बछ। -्स:ॉ् द्विपज्चाशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: शरीरमें पञ्चभूतोंके कार्य और गुणोंकी पहचान व्यास उवाच दन्द्वानि मोक्षजिज्ञासुरर्थधर्मावनुछित: । वक्त्रा गुणवता शिष्य: श्राव्य: पूर्वमिदं महत्
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁੱਤਰ! ਜੋ ਅਰਥ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਕੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਦਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਗੁਣਵਾਨ ਵਕਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਅਧਿਆਤਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਜ਼ਰੂਰ ਸੁਣਾਵੇ।
Verse 2
आकाशं मारुतो ज्योतिराप: पृथ्वी च पञ्चमी । भावाभावौ च कालश्च सर्वभूतेषु पजचसु
ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਤੇਜ, ਜਲ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਪૃਥਵੀ; ਅਤੇ ਭਾਵ, ਅਭਾਵ ਤੇ ਕਾਲ—ਇਹ ਸਭ ਪੰਜਭੌਤਿਕ ਦੇਹ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 3
अन्तरात्मकमाकाशं तन्मयं श्रोत्रमिन्द्रियम् तस्य शब्दं गुणं विद्यान्मूर्तिशास्त्रविधानवित्
ਆਕਾਸ਼ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਾਂਗ ਸਭ ਥਾਂ ਅਵਕਾਸ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣੇਂਦ੍ਰਿਯ ਆਕਾਸ਼ਮਯ ਹੈ। ਦੇਹ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਗੁਣ ਜਾਣੇ।
Verse 4
चरणं मारुतात्मेति प्राणापानौ च तन््मयौ | स्पर्शन॑ चेन्द्रियं विद्यात् तथा स्पर्श च तन््मयम्
ਚਲਣਾ-ਫਿਰਣਾ ਵਾਯੂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਵੀ ਉਸੇ ਵਾਯੂ-ਤੱਤਵਮਯ ਹਨ। ਸਪਰਸ਼ੇਂਦ੍ਰਿਯ (ਚਮੜੀ) ਅਤੇ ‘ਸਪਰਸ਼’ ਨਾਮਕ ਗੁਣ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਯੂਮਯ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 5
ताप: पाक: प्रकाशश्न ज्योतिश्नक्षुश्न॒ पजचमम् । तस्य रूपं गुणं विद्यात् ताम्रगौरासितात्मकम्
ਵਿਆਸ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਤਾਪ, ਪਾਕ (ਪਕਾਉਣਾ/ਪਰਿਪਾਕ), ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜੋਤਿ (ਦੀਪਤੀ) ਅਤੇ ਨੇਤ੍ਰ-ਇੰਦ੍ਰੀ—ਇਹ ਸਭ ਤੇਜ (ਅਗਨਿ-ਤੱਤ) ਦੇ ਕਾਰਜ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ-ਗੁਣ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗਾ, ਗੌਰ/ਉਜਲਾ ਅਤੇ ਅਸਿਤ/ਸ਼ਿਆਮ ਆਦਿ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਉਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 6
प्रक्लेद: क्षुद्रता स्नेह इत्यपामुपदिश्यते । असृड्मज्जा च यच्चान्यत् स्निग्धं विद्यात् तदात्मकम्
ਵਿਆਸ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਕਲੇਦਨ (ਭਿਗੋ ਕੇ ਨਰਮ/ਗਲਾ ਦੇਣਾ), ਸੁਖ਼ਮਤਾ ਅਤੇ ਸਨਿਗਧਤਾ—ਇਹ ਜਲ ਦੇ ਧਰਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਲਹੂ, ਮੱਜਾ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਚਿਕਣੇ ਪਦਾਰਥ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਲਮਯ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 7
रसन॑ चेन्द्रियं जिह्दा रसश्चापां गुणो मतः । संघात: पार्थिवो धातुरस्थिदन््तनखानि च
ਵਿਆਸ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਰਸਨੇੰਦ੍ਰੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਜੀਭ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਰਸ’ ਨੂੰ ਜਲ ਦਾ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੰਘਣਾਪਣ/ਕਠੋਰਤਾ ਧਰਤੀ-ਤੱਤ ਦਾ ਕਾਰਜ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਹੱਡੀਆਂ, ਦੰਦ ਅਤੇ ਨਖ ਆਦਿ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 8
श्मश्रु रोम च केशाश्व शिरा स्नायु च चर्म च । इन्द्रियं प्राणसंज्ञातं नासिकेत्यभिसंज्ञिता
ਵਿਆਸ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਦਾੜ੍ਹੀ, ਰੋਮ ਅਤੇ ਕੇਸ਼; ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ, ਸਨਾਯੂ ਅਤੇ ਚਮੜੀ; ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਾਣ’ ਨਾਮਕ ਇੰਦ੍ਰੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਾਸਿਕਾ ਨਾਲ ਅਭਿਸੰਜ्ञਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 9
उत्तरेषु गुणा: सन्ति सर्वसत्त्वेषु चोत्तरा:
ਵਿਆਸ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਉੱਤਰਵਰਤੀ (ਵਧੇਰੇ ਵਿਕਸਿਤ) ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵਵਰਤੀ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਸੱਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਿਛਲੇ ਗੁਣ ਅਗਲੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
पज्चानां भूतसंघानां संततिं मुनयो विदु: । मनो नवममेषां तु बुद्धिस्तु दशमी स्मृता
ਮੁਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੌਵਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦਸਵਾਂ ਤੱਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 11
एकादशस्त्वनन्तात्मा स सर्व: पर उच्यते | व्यवसायात्तमिका बुद्धिर्मनो व्याकरणात्मकम् | कर्मानुमानादू विज्ञेय: स जीव: क्षेत्रसंज़्क:
ਗਿਆਰਵਾਂ ਤੱਤ ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਨੂੰ ਸਰਵਰੂਪ ਅਤੇ ਪਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਨਿਸ਼ਚਯ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਿਆਂ ਸੰਦੇਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਰਮ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਤੋਂ—ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਮ ਲਈ ਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ—‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’ ਨਾਮਕ ਉਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 12
एशभि: कालात्मकैभरविर्य: सर्वे: सर्वमन्वितम् । पश्यत्यकलुषं कर्म स मोहं नानुवर्तते,जो मनुष्य सारे जगत्को इन समस्त कालात्मक भावोंसे सम्पन्न देखता और निष्पाप कर्म करता है, वह कभी मोहमें नहीं पड़ता है
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕਾਲਾਤਮਕ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੁਸ਼ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 86
गन्धश्षेवेन्द्रियार्थोडयं विज्ञेयः पृथिवीमय: । इसी प्रकार दाढ़ी-मूँछ
ਗੰਧ—ਇੰਦ੍ਰੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ—ਪ੍ਰਿਥਵੀਮਯ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਢੀ-ਮੂੰਛ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੋਏਂ, ਕੇਸ, ਨਾੜੀਆਂ, ਸਨਾਯੂ ਅਤੇ ਚਮੜੀ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹਨ। ਨਾਸਿਕਾ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਾਣੇੰਦ੍ਰੀ ਵੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ‘ਗੰਧ’ ਨਾਮਕ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਪਾਰਥਿਵ ਗੁਣ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 251
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें शुकदेवका अनुप्रश्नविषयक दी सौ इक्यावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਗੋਕ੍ਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੇ ਅਨੁਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਦੋ ਸੌ ਇਕਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 252
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकानुप्रश्ने द्विपज्चाशदधिकद्धिशततमो<5 ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਅਨੁਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਦੋ ਸੌ ਬਾਵਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ॥
Frequently Asked Questions
He seeks a stable definition of dharma—its source and scope—because ordinary people are uncertain whether dharma serves worldly welfare, otherworldly welfare, or both, which affects how a ruler judges right action.
Dharma is recognized through authoritative tradition (Veda, smṛti), lived ethical custom (sadācāra), and pragmatic welfare (artha), and it functions to sustain communal life; truthfulness and non-appropriation are central stabilizers of society.
No explicit phalaśruti formula appears; instead the chapter offers functional outcomes: dharma yields security and well-being ‘here and hereafter,’ while wrongdoing produces fear, social instability, and self-defeating suspicion.