Adhyaya 250
मृत्योर्ब्रह्मणा नियोजनम् — The Commissioning of Mṛtyu by Brahmā
Upa-parva: Mṛtyu–Brahmā Saṃvāda (Discourse on Death’s Office and Dharma)
Nārada narrates a dialogue in which Mṛtyu, depicted as a frightened, compassionate maiden, questions why she has been created to perform a fearful function that terrifies all beings (1–8). She petitions Brahmā for a dharmic alternative, fearing the moral consequence of taking the lives of the innocent—children, elders, and the blameless—and fearing the grief of survivors (3–7). Brahmā responds that she has been appointed for prajā-saṃhāra (the cessation of embodied beings) and must execute the mandate without hesitation (9–10). Mṛtyu remains silent and withdraws into severe austerities (tapas), undertaking prolonged disciplines across sacred locales and conditions (11–23). Brahmā confronts her persistence; Mṛtyu again requests exemption from “taking” beings (24–26). Brahmā reassures her that adharma will not attach to her office: sanātana-dharma will enter and accompany her action, and she will receive an adaptive form across genders and categories of beings (27–30). Finally, Brahmā instructs her to perform her function at the appointed time, and explains that the tears she shed—held back and falling—become diseases that afflict humans when time is ripe (32–33). Mṛtyu is to bind beings with kāma and krodha at life’s end, ensuring an orderly transition without personal culpability (34–36). The chapter concludes by normalizing mortality within cosmic administration and advising restraint in grief through understanding (37–41).
Chapter Arc: व्यास शुकदेव के प्रश्न-प्रवाह को मोक्षधर्म की धार में उतारते हैं: ‘ब्राह्मण’ का नाम केवल वेद-पाठ या यज्ञ-वैभव से नहीं, भीतर की शुद्धि से सिद्ध होता है। → कथन क्रमशः बाह्य आडंबरों का खंडन करता है—सम्पूर्ण वेदाध्ययन, गुरु-सेवा, ब्रह्मचर्य, बड़े यज्ञ और दक्षिणाएँ भी ‘विधान’ और अंतःकरण-परिवर्तन के बिना ब्राह्मणत्व नहीं देते। फिर कसौटी और कठोर होती जाती है: समस्त प्राणियों को ‘ज्ञातिवत्’ मानकर करुणा, कामनाओं के बीच अचल समुद्र-सा स्थैर्य, और इन्द्रिय-द्वारों का निग्रह। → निर्णायक वाक्य-धुरी यह बनती है: जब मन-वाणी-कर्म से किसी भी प्राणी के प्रति पापभाव नहीं उठता, तभी ब्रह्म-सम्पत्ति घटित होती है; और जो कामनाओं के प्रवेश पर भी समुद्र की तरह अचल रहता है, वही शान्ति पाता है—‘न कामकामः’। → अध्याय आत्मरत ब्राह्मण की छवि पर ठहरता है—इन्द्रियों के द्वारों को सुरक्षित कर, भीतर विचार में स्थित, करुणा और अहिंसा से परिपूर्ण। ऐसा साधक ‘परम कारण’ ब्रह्म को पाकर कार्यरूप प्रकृति का अतिक्रमण करता है; परम पद प्राप्त होने पर पुनरावर्तन नहीं रहता।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज बछ। अकाल एकपज्चाशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: ब्रह्मवेत्ता ब्राह्मणके लक्षण और परब्रह्माकी प्राप्तिका उपाय व्यास उवाच गन्धान् रसान् नानुरुन्ध्यात् सुखं वा नालंकारांश्षाप्तुयात् तस्य तस्य । मानं च कीर्ति च यशश्च नेच्छेत् स वै प्रचार: पश्यतो ब्राह्मणस्य
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਸੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਗੰਧਾਂ ਤੇ ਸਵਾਦਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਦੌੜੇ, ਨਾ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਸੁਖਾਂ ਵੱਲ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੇ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਮਾਣ, ਕੀਰਤੀ, ਯਸ਼ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵੀ ਨਾ ਰੱਖੇ। ਇਹੀ ਸਪਸ਼ਟਦਰਸ਼ੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਯੋਗ ਆਚਾਰ ਹੈ।
Verse 2
सर्वान् वेदानधीयीत शुदश्रूषुर्ब्रह्मचर्यवान् । ऋचो यजूंसि सामानि न तेन न स वै द्विज:
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹ ਲਵੇ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਵਰਤ ਨਿਭਾਏ, ਅਤੇ ਰਿਗ-ਯਜੁਰ-ਸਾਮ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਤਾਂ ਵੀ ਕੇਵਲ ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਪੂਰੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਦ੍ਵਿਜ’ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ।
Verse 3
ज्ञातिवत् सर्वभूतानां सर्ववित् सर्ववेदवित् । नाकामो ग्रियते जातु न तेन न च वै द्विज:
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੁਟੰਬ ਵਾਂਗ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਣਨਯੋਗ ਤੱਤ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ; ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ।
Verse 4
इष्टीक्ष विविधा: प्राप्य क्रतूंश्वैवाप्तदक्षिणान् । प्राप्रोति नैव ब्राह्म॒ण्यमविधानात् कथंचन
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਅਨੇਕਾਂ ਇਸ਼ਟੀਆਂ ਕਰ ਲਵੇ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਯੱਗ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਵੇ—ਅਰਥਾਤ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 5
यदा चायं न बिभेति यदा चास्मान्न बिभ्यति | यदा नेच्छति न देष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ ਅਤੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼—ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम् । कर्मणा मनसा वाचा ब्रद्म सम्पद्यते तदा
ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਪ੍ਰਤੀ ਪਾਪ-ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
कामबन्धनमेवैकं॑ नान्यदस्तीह बन्धनम् । कामबन्धनमुक्तो हि ब्रह्मुभूयाय कल्पते
ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਹੀ ਬੰਧਨ ਹੈ—ਕਾਮਨਾ; ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
कामतो मुच्यमानस्तु धूम्राभ्रादिव चन्द्रमा: । विरजा: कालमाकांक्षन् धीरो धैर्येण वर्तते
ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਰਜੋਗੁਣ ਦੀ ਧੂੜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਕੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमाप: प्रविशन्ति यद्धत् । तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकाम:
ਜਿਵੇਂ ਅਨੇਕਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਭਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਚਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡੋਲ੍ਹਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਭੋਗ-ਵਿਸ਼ੇ ਜਿਸ ਸਥਿਤਪ੍ਰਜ੍ਞ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਲੋਭੀ ਨਹੀਂ।
Verse 10
स कामकान्तो न तु कामकामः: स वै कामात् स्वर्गमुपैति देही
ਭੋਗ ਹੀ ਉਸ ਸਥਿਤਪ੍ਰਜ੍ਞ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਹੋ ਕੇ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
वेदस्योपनिषत् सत्यं सत्यस्योपनिषद् दम: । दमस्योपनिषद् दानं दानस्योपनिषत् तपः,वेदका सार है सत्य वचन, सत्यका सार है इन्द्रियोंका संयम, संयमका सार है दान और दानका सार है तपस्या
ਵੇਦ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਰ ਸੱਚ ਹੈ; ਸੱਚ ਦਾ ਸਾਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਯਮ ਹੈ। ਸੰਯਮ ਦਾ ਸਾਰ ਦਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦਾ ਸਾਰ ਤਪੱਸਿਆ ਹੈ।
Verse 12
तपसोपनिषत त्यागस्त्यागस्योपनिषत् सुखम् । सुखस्योपनिषत् स्वर्ग: स्वर्गस्योपनिषच्छम:,तपस्याका सार है त्याग, त्यागका सार है सुख, सुखका सार है स्वर्ग और स्वर्गका सार है शान्ति
ਤਪ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਰ ਤਿਆਗ ਹੈ; ਤਿਆਗ ਦਾ ਸਾਰ ਸੁਖ ਹੈ। ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਰ ਸਵਰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦਾ ਸਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ (ਸ਼ਮ) ਹੈ।
Verse 13
क्लेदनं शोकमनसो: संतापं तृष्णया सह | सत्त्वमिच्छसि संतोषाच्छान्तिलक्षणमुत्तमम्
ਜੇ ਤੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਲੱਛਣ ਵਾਲੀ ਉੱਤਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਸੰਤੋਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਨੂੰ ਅਪਣਾ। ਸੱਤਵ, ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਜਨਿਤ ਤਾਪ ਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਕਾ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਚੌਲਾਂ ਨੂੰ ਗਲਾ ਕੇ ਨਰਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
विशोको निर्मम: शान्त: प्रसन्नात्मा विमत्सर: | षड्भिल॑क्षणवानेतै: समग्र: पुनरेष्यति
ਜੋ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ, ਮਮਤਾ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ, ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ (ਸੰਤੋਖੀ) ਹੈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਸਮਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
षड्भि: सत्त्वगुणोपेतै: प्राज्नैरधिगतं त्रिभि: | ये विदुः: प्रेत्य चात्मानमिहस्थं तं गुणं विदु:
ਜੋ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਸੱਤਵ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਤ੍ਯ, ਦਮ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਸ਼ਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ, ਮਨਨ, ਨਿਦਿਧਿਆਸਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇਸੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਰੂਪ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
अकृत्रिममसंहार्य प्राकृतं निरुपस्कृतम् अध्यात्मं सुकृतं प्राप्त: सुखमव्ययमश्लुते
ਵਿਆਸ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ‘ਸੁਕ੍ਰਿਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਸ ਅਧਿਆਤਮ-ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਅਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸੁਭਾਵ-ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਅਸਪਰਸ਼ ਹੈ—ਉਹ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਸੁਖ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 17
निष्प्रचारं मन: कृत्वा प्रतिष्ठाप्प च सर्वश: । यामयं लभते तुष्टिं सा न शक््या55त्मनोडन्यथा
ਮਨ ਨੂੰ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੋ ਤਸੱਲੀ ਤੇ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
Verse 18
येन तृप्यत्यभुञ्जानो येन तृप्यत्यवित्तवान् | येनास्नेहो बल॑ धत्ते यस्तं वेद स वेदवित्
ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਿਨਾ ਖਾਧੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਨ-ਹੀਣ ਵੀ ਪੂਰੇ ਸੰਤੋਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਘਿਉ ਆਦਿ ਸਨਿਗਧ ਭੋਜਨ ਬਿਨਾ ਵੀ ਬਲ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਹੈ।
Verse 19
संगुप्तान्यात्मनो द्वाराण्यपिधाय विचिन्तयन् । यो ह्यास्ते ब्राह्मण:शिष्ट: स आत्मरतिरुच्यते
ਜੋ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਨਿੱਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ‘ਆਤਮ-ਰਤੀ’ (ਆਤਮਾਰਾਮ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
समाहित परे तत्त्वे क्षीणकाममवस्थितम् । सर्वत: सुखमन्वेति वपुश्चान्द्रमसं यथा
ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ ਪਰਮ ਤੱਤ੍ਵ-ਸਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸੁਖ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
अविशेषाणि भूतानि गुणांश्व जहतो मुने: । सुखेनापोहाते दुःखं भास्करेण तमो यथा
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮੁਨੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵ ਭੇਦ-ਰਹਿਤ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸੁਖੇ ਹੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
जो सामान्यतः सम्पूर्ण भूतों और भौतिक गुणोंका त्याग कर देता है, उस मुनिका दुःख उसी प्रकार सुखपूर्वक अनायास नष्ट हो जाता है, जैसे सूर्योदयसे अन्धकार ।।
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮੁਨੀ ਆਮ ਅਤੇ ਸਮਗ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਆਸਕਤੀ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਸੁਖੇ ਹੀ ਬਿਨਾ ਜਤਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹਨੇਰਾ ਲਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਬੇੜੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਵੇਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸੰਗ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਘੇਰਦੇ।
Verse 23
स यदा सर्वतो मुक्त: सम: पर्यवतिष्ठते । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च॒ शरीरस्थो5तिवर्तते
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
कारणं परमं प्राप्प अतिक्रान्तस्य कार्यताम् । पुनरावर्तनं नास्ति सम्प्राप्तस्थ परं पदम्
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਰਮ ਕਾਰਣ-ਸਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਜੋ ਕਾਰਯ-ਰੂਪ (ਪਰਿਣਾਮਮਈ) ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਪਰਮ ਥਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 250
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें शुकदेवका अनुप्रश्नविषयक दो सौ पचासवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੇ ਅਨੁਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਦੋ ਸੌ ਪੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ, ਵਿਆਸ-ਉਕਤ, ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 251
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकानुप्रश्ने एकपज्चाशदधिकद्विशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਅਨੁਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਦੋ ਸੌ ਇਕਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Mṛtyu fears that ending lives—especially of the innocent and vulnerable—constitutes adharma, and seeks an alternative duty that would not make her the cause of universal fear and grief.
The chapter frames death as a dharmically regulated function when aligned with cosmic appointment and proper time, shifting moral evaluation from surface harm to the intentionless execution of an ordained role.
Rather than a formal phalaśruti, the closing instruction functions as a meta-guideline: understanding the ordered nature of mortality and its causes is presented as a basis for moderating grief and cultivating discriminative insight.