Shloka 31
सूक्ष्मभूत-भूतात्मविज्ञानम्
Knowing the subtle principle and the bhūtātman through yoga
भूमावसक्तं दिवि चाप्रमेयं हिरण्मयं यो5ण्डजमण्डमध्ये | पतत्त्रिणं पक्षिणमन्तरिक्षे यो वेद भोग्यात्मनि रश्मिदीप्त:
bhūmāvasaktaṃ divi cāprameyaṃ hiraṇmayaṃ yo ’ṇḍajamaṇḍamadhye | patattriṇaṃ pakṣiṇamantarikṣe yo veda bhogyātmani raśmidīptaḥ ||
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਉਸ ਤੇਜਸਵੀ, ਸੁਵਰਨਮਯ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਆਕਾਸ਼-ਸਮ ਅਪਾਰ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਦੇਹ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਾਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜਵਲੰਤ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches vairāgya (non-attachment) grounded in ātma-jñāna: the Self can be present in embodied life and the world yet remain untouched. Realizing the luminous inner Self—symbolized as a golden bird moving in the inner sky—one becomes ‘raśmi-dīpta’, radiant with the light of knowledge.
In Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vyāsa describes the indwelling Self through a symbolic image (golden, winged, moving in the inner space). The focus is contemplative teaching rather than external action: it directs the listener to recognize the Self within the body and cosmos and thereby transcend bondage.