Shloka 11
महाभूत–इन्द्रिय–मनस्–बुद्धि–अन्तरात्मा विवेकः | Discrimination of Elements, Senses, Mind, Intellect, and Inner Self
भूमौ विपरिवर्तन्ते तिष्ठन्ति प्रपदैरपि । स्थानासनैवरवर्तयन्ति सवनेष्वभिषिज्चते
bhūmau viparivartante tiṣṭhanti prapadair api | sthānāsanair eva vartayanti savaneṣv abhiṣiñcate |
ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਮਹਾਤਮਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋਟ-ਪੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਅੱਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਲ ‘ਤੇ ਵੀ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਹੀ ਥਾਂ ਟਿਕ ਕੇ ਆਸਨ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਸਨਾਨ ਤੇ ਸੰਧਿਆ-ਵੰਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
That disciplined austerity—enduring hardship, regulating posture and conduct, and maintaining daily ritual observances—supports purification and steadiness, aligning one’s life with dharma in the forest-dweller stage.
Vyāsa is describing the practices of a mahātmā vānaprasthin: rolling on the ground, standing on the forefeet, remaining in fixed standing/sitting postures, and bathing at the three daily ritual times.