Adhyaya 244
महाभूत–इन्द्रिय–मनस्–बुद्धि–अन्तरात्मा विवेकः | Discrimination of Elements, Senses, Mind, Intellect, and Inner Self
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Element–Sense–Mind Schema Unit
Vyāsa outlines a structured ontology for a liberation-seeking student: the five elements—ākāśa, vāyu, tejas, āpas, pṛthvī—are presented along with paired attributes and functional correlates in embodied life. Each element is linked to a corresponding sensory faculty and its object-quality: ākāśa with hearing and sound (śabda), vāyu with touch and tactile contact (sparśa), tejas with sight and form (rūpa), āpas with taste and flavor (rasa), and pṛthvī with smell and odor (gandha). The account also notes compositional continuity across the elements (later elements include qualities of earlier ones). The schema then ascends to manas as the ninth principle, buddhi as the tenth, and antarātman as the eleventh and superior principle. Buddhi is characterized as decisional/teleological (vyavasāyātmikā), while manas is described as classificatory/discursive (vyākaraṇātmakam). The embodied self (jīva) is inferred through action and its traces, described with the field/body idiom (kṣetra). The concluding claim is epistemic and ethical: the wise person who sees the entirety as constituted by these time-structured conditions does not follow delusion (moha).
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को गृहस्थ-धर्म के बाद की ‘उत्तम तृतीय वृत्ति’ का संकेत देकर वनप्रस्थ और संन्यास की महिमा का द्वार खोलते हैं—जीवन के उत्तरार्ध में धर्म का रूप कैसे बदलता है? → वह क्रमशः गृहस्थ-आसक्ति को ‘अवधूय’ कर वनप्रस्थ-आश्रम में प्रवेश की कठिन साधना बताते हैं: पुण्य-देश में निवास, अग्नि-परिचर्या, नियम, अल्पाहार, कन्द-मूल-फल-फूल पर जीवन, और विविध कठोर व्रत—जहाँ शरीर की मांग और आत्मा की मुक्ति-लालसा आमने-सामने खड़ी होती है। → ‘आत्मयज्ञ’ का उद्घोष: बाह्य यज्ञ की अग्नियों से आगे बढ़कर अपने भीतर ही यजन—प्राणों, इन्द्रियों और मन को यज्ञ-आहुति बनाकर आत्ममोक्षण की ओर बढ़ना; यही वनप्रस्थ-धर्म का शिखर-तत्त्व बनकर प्रकट होता है। → भीष्म वैखानस-गति, यायावर-परंपरा और प्राचीन ऋषियों के उदाहरणों से सिद्ध करते हैं कि इस मार्ग का पालन करने वाले—कठोर तप, संयम और सत्य-आचरण द्वारा—स्वर्ग/उच्च गति को प्राप्त होते हैं; वनप्रस्थ-धर्म लोक-आश्रयों का कल्याणकारी आधार है।
Shlokas
Verse 1
अफ्--कू- चतुश्नत्वारिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: वानप्रस्थ और संन्यास-आश्रमके धर्म और महिमाका वर्णन भीष्म उवाच प्रोक्ता गृहस्थवृत्तिस्ते विहिता या मनीषिभि: । तदनन्तरमुक्तं यत् तन्निबोध युधिषछ्िर,(व्यासेन कथितं पूर्व सुताय सुमहात्मने ।) भीष्मजी कहते हैं--बेटा युधिष्ठिर! मनीषी पुरुषोंद्वारा जिसका विधान एवं आचरण किया गया है, उस गृहस्थ वृत्तिका मैंने तुमसे वर्णन किया। तदनन्तर व्यासजीने अपने महात्मा पुत्र शुकदेवसे जो कुछ कहा था, वह सब बताता हूँ, सुनो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਚਰਿਤ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਜੋ ਵਿਆਸ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਰਾਜਨ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ।
Verse 2
क्रमशस्त्ववधूयैनां तृतीयां वृत्तिमुत्तमाम् । संयोगव्रतखिन्नानां वानप्रस्थाश्रमौकसाम्,वत्स! तुम्हारा कल्याण हो। गृहस्थकी इस उत्तम तृतीय वृत्तिकी भी उपेक्षा करके सहधर्मिणीके संयोगसे किये जानेवाले व्रत-नियमोंद्वारा जो खिन्न हो चुके हैं तथा वानप्रस्थ- आश्रमको जिन्होंने अपना आश्रय बना लिया है, सम्पूर्ण लोक और आश्रम जिनके अपने ही स्वरूप हैं, जो विचारपूर्वक व्रत और नियमोंमें प्रवृत्त हैं तथा पवित्र स्थानोंमें निवास करते हैं, ऐसे वनवासी मुनियोंका जो धर्म है, उसे बताता हूँ, सुनो
ਵਤਸ! ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਉੱਤਮ ‘ਤੀਜੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ’ (ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ) ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸਹਧਰਮਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤੇ ਵ੍ਰਤ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਖਿੰਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ—ਉਹਨਾਂ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਮੁਨੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ।
Verse 3
श्रूयतां पुत्र भद्रं ते सर्वलोकाश्रमात्मनाम् | प्रेक्षापूर्व प्रवृत्तानां पुण्यदेशनिवासिनाम्,वत्स! तुम्हारा कल्याण हो। गृहस्थकी इस उत्तम तृतीय वृत्तिकी भी उपेक्षा करके सहधर्मिणीके संयोगसे किये जानेवाले व्रत-नियमोंद्वारा जो खिन्न हो चुके हैं तथा वानप्रस्थ- आश्रमको जिन्होंने अपना आश्रय बना लिया है, सम्पूर्ण लोक और आश्रम जिनके अपने ही स्वरूप हैं, जो विचारपूर्वक व्रत और नियमोंमें प्रवृत्त हैं तथा पवित्र स्थानोंमें निवास करते हैं, ऐसे वनवासी मुनियोंका जो धर्म है, उसे बताता हूँ, सुनो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਰਤ-ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁੰਨ੍ਯ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਵਨਵਾਸੀ ਮੁਨੀਆਂ ਦਾ ਜੋ ਧਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਸੁਣ।
Verse 4
व्यास उवाच गृहस्थस्तु यदा पश्येद् वलीपलितमात्मन: । अपत्यस्यैव चापत्यं वनमेव तदा श्रयेत्,व्यासजी बोले--बेटा! गृहस्थ पुरुष जब अपने सिरके बाल सफेद दिखायी दें, शरीरमें झुर्रियाँ पड़ जायूँ और पुत्रको भी पुत्रकी प्राप्ति हो जाय तो अपनी आयुका तीसरा भाग व्यतीत करनेके लिये वनमें जाय और वानप्रस्थ-आश्रममें रहे। वह वानप्रस्थ-आश्रममें भी उन्हीं अग्नियोंका सेवन करे, जिनकी गृहस्थाश्रममें उपासना करता था। साथ ही वह प्रतिदिन देवाराधन भी करता रहे
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ! ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ—ਝੁਰੜੀਆਂ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲ—ਵੇਖੇ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੇ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ।
Verse 5
तृतीयमायुषो भागं वानप्रस्थाश्रमे वसेत् । तानेवाग्नीन् परिचरेद् यजमानो दिवौकस:,व्यासजी बोले--बेटा! गृहस्थ पुरुष जब अपने सिरके बाल सफेद दिखायी दें, शरीरमें झुर्रियाँ पड़ जायूँ और पुत्रको भी पुत्रकी प्राप्ति हो जाय तो अपनी आयुका तीसरा भाग व्यतीत करनेके लिये वनमें जाय और वानप्रस्थ-आश्रममें रहे। वह वानप्रस्थ-आश्रममें भी उन्हीं अग्नियोंका सेवन करे, जिनकी गृहस्थाश्रममें उपासना करता था। साथ ही वह प्रतिदिन देवाराधन भी करता रहे
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਯੁ ਦਾ ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਯਜਮਾਨ ਵਾਂਗ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਆਰਾਧਨਾ ਨਿੱਤ ਕਰਦਾ ਰਹੇ।
Verse 6
नियतो नियताहार: षष्ठ भुक्तो5प्रमत्तवान् | तदग्निहोत्रं ता गावो यज्ञाज़नि च सर्वश:,वानप्रस्थी पुरुष नियमके साथ रहे, नियमानुकूल भोजन करे। दिनके छठे भाग अर्थात् तीसरे पहरमें एक बार अन्न ग्रहण करे और प्रमादसे बचा रहे। गृहस्थाश्रमकी ही भाँति अन्निहोत्र, वैसी ही गो-सेवा तथा उसी प्रकार यज्ञके सम्पूर्ण अंगोंका सम्पादन करना वानप्रस्थका धर्म है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਮਨੁੱਖ ਨਿਯਮਬੱਧ ਰਹੇ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਆਹਾਰ ਕਰੇ। ਦਿਨ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਅਰਥਾਤ ਨਿਧਾਰਤ ਵੇਲੇ, ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਰਹੇ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਾਂਗ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਨਿਰਵਾਹ—ਇਹੀ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ।
Verse 7
अफालकुष् व्रीहियवं नीवारं विघसानि च । हवींषि सम्प्रयच्छेत मखेष्वत्रापि पजचसु,वनवासी मुनि बिना जोती हुई पृथ्वीसे पैदा हुआ धान, जौ, नीवार तथा विघस (अतिथियोंको देनेसे बचे हुए) अन्नसे जीवन-निर्वाह करे। वानप्रस्थमें भी पंचमहायज्ञोंमें हविष्य वितरण करे
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਨਵਾਸੀ ਮੁਨੀ ਬਿਨਾਂ ਜੋਤੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਗੇ ਚੌਲ ਤੇ ਜੌ, ਨੀਵਾਰ ਵਰਗੇ ਜੰਗਲੀ ਅਨਾਜ, ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚਿਆ ਅੰਨ (ਵਿਘਸ) ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਏ। ਅਤੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਚਮਹਾਯਜ੍ਞਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਿਸ਼ ਅਰਪਣ ਤੇ ਵੰਡ ਕਰੇ।
Verse 8
वानप्रस्थाश्रमेडप्येता श्वतस््रो वृत्तय: स्मृता: । सद्य:प्रक्षालका: केचित् केचिन्मासिकसंचया:,वानप्रस्थ-आश्रममें भी चार प्रकारकी वृत्तियाँ मानी गयी हैं। कोई उतने ही अन्नका संग्रह करते हैं कि तुरंत बना-खाकर बर्तनको धो-माँजकर साफ कर लें अर्थात् वे दूसरे दिनके लिये कुछ नहीं बचाते। कुछ दूसरे लोग वे हैं, जो एक महीनेके लिये अनाजका संग्रह करते हैं
ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਜੀਵਿਕਾ-ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ‘ਸਦ੍ਯਃ-ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਾਲਕ’ ਹਨ—ਉਹ ਉਨਾ ਹੀ ਅਨਾਜ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿੰਨਾ ਤੁਰੰਤ ਪਕਾ ਕੇ ਖਾ ਸਕਣ, ਬਰਤਨ ਤੁਰੰਤ ਧੋ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਚਾਉਂਦੇ। ਹੋਰ ਕੁਝ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਅਨਾਜ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
वार्षिक संचयं केचित् केचिद् द्वादशवार्षिकम् । कुर्वन्त्यतिथिपूजार्थ यज्ञतन्त्रार्थमेव वा,कोई वर्षभरके लिये और कोई बारह वर्षोंके लिये अन्नका संग्रह करते हैं। उनका यह संग्रह अतिथि-सेवा तथा यज्ञकर्मके लिये होता है
ਕੁਝ ਲੋਕ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ, ਤੇ ਕੁਝ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਅਨਾਜ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਇਕੱਠ ਲਾਲਚ ਲਈ ਨਹੀਂ—ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਯਜ्ञਕਰਮ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਧਰਮਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
अभ्रावकाशा वर्षासु हेमन्ते जलसंश्रया: । ग्रीष्मे च पजच तपस: शश्वच्च मितभोजना:,वे वर्षकि समय खुले आकाशके नीचे और सर्दीमें पानीके भीतर खड़े रहते हैं। जब गर्मी आती है, तब पंचाग्निसे शरीरको तपाते हैं और सदा स्वल्प भोजन करनेवाले होते हैं
ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿ ਕੇ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਗਰਮੀ ਆਉਣ ਤੇ ਪੰਚਾਗਨੀ-ਤਪ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਅਲਪਾਹਾਰੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
भूमौ विपरिवर्तन्ते तिष्ठन्ति प्रपदैरपि । स्थानासनैवरवर्तयन्ति सवनेष्वभिषिज्चते,वानप्रस्थी महात्मा जमीनपर लोट-पोट करते, पंजोंके बल खड़े होते, एक स्थानपर आसन लगाकर बैठते तथा तीनों काल स्नान और संध्या करते हैं
ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਮਹਾਤਮਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋਟ-ਪੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਅੱਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਲ ‘ਤੇ ਵੀ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਹੀ ਥਾਂ ਟਿਕ ਕੇ ਆਸਨ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਸਨਾਨ ਤੇ ਸੰਧਿਆ-ਵੰਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
दन्तोलूखलिका: केचिदश्मकुट्टास्तथा परे | शुक्लपक्षे पिबन्त्येके यवागूं क्वथितां सकृत्
ਕੁਝ ਲੋਕ ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਓਖਲੀ ਬਣਾ ਕੇ (ਚਬਾ ਕੇ) ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਬਲੀ ਹੋਈ ਯਵਾਗੂ (ਜੌ ਦੀ ਪਤਲੀ ਖੀਰ/ਗੰਜੀ) ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।
Verse 13
मूलैरेके फलैरेके पुष्पैरेके दृढव्रता:
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਕੁਝ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਵ੍ਰਤੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਖਾ ਕੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਫਲਾਂ ਉੱਤੇ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਫੁੱਲਾਂ ਉੱਤੇ।”
Verse 14
एताश्षान्याश्व विविधा दीक्षास्तेषां मनीषिणाम्,उन मनीषी पुरुषोंके लिये ये तथा और भी बहुत-से नाना प्रकारके नियम शास्त्रोंमें बताये गये हैं। चौथे संन्यास-आश्रममें विहित जो उपनिषद्-प्रतिपादित शाम, दम, उपरति, तितिक्षा और समाधानरूप धर्म है, वह सभी आश्रमोंके लिये साधारण माना गया है, उसका पालन सभी आश्रमवालोंको करना चाहिये; किंतु चौथे आश्रम संन्यासका जो विशेष धर्म है, वह वानप्रस्थ और गृहस्थसे भिन्न है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮਨੀਸ਼ੀ ਪੁਰਖਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਭਿੰਨ ਦীক্ষਾ-ਨਿਯਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਚੌਥੇ ਆਸ਼੍ਰਮ—ਸੰਨਿਆਸ—ਲਈ ਸ਼ਮ, ਦਮ, ਉਪਰਤੀ, ਤਿਤિક્ષਾ ਅਤੇ ਸਮਾਧਾਨ-ਰੂਪ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਣ ਸਭ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਲਈ ਸਾਧਾਰਣ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਆਸ਼੍ਰਮਵਾਸੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਚੌਥੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸੰਨਿਆਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਰਮ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅਤੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ।”
Verse 15
चतुर्थश्नौपनिषदो धर्म: साधारण: स्मृत: । वानप्रस्थाद् गृहस्थाच्च ततो<न्य: सम्प्रवर्तते,उन मनीषी पुरुषोंके लिये ये तथा और भी बहुत-से नाना प्रकारके नियम शास्त्रोंमें बताये गये हैं। चौथे संन्यास-आश्रममें विहित जो उपनिषद्-प्रतिपादित शाम, दम, उपरति, तितिक्षा और समाधानरूप धर्म है, वह सभी आश्रमोंके लिये साधारण माना गया है, उसका पालन सभी आश्रमवालोंको करना चाहिये; किंतु चौथे आश्रम संन्यासका जो विशेष धर्म है, वह वानप्रस्थ और गृहस्थसे भिन्न है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ, ਚੌਥੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਧਰਮ ‘ਸਾਧਾਰਣ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਇਹ ਸਭ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਚੌਥੇ ਆਸ਼੍ਰਮ—ਸੰਨਿਆਸ—ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਚਾਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅਤੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।”
Verse 16
अस्मिन्नेव युगे तात विप्रैः सर्वार्थदर्शिभि: । अगस्त्य: सप्त ऋषयो मधुच्छन्दो5घमर्षण:,तात! इस युगमें भी सर्वार्थदर्शी ब्राह्मणोंने इस वानप्रस्थ-धर्मका पालन एवं प्रसार किया। अगस्त्य, सप्तर्षिगण, मधुच्छन्द, अघमर्षण, सांकृति, सुदिवा, तण्डि, यथावास, अकृतश्रम, अहोवीर्य, काव्य (शुक्राचार्य), ताण्ड्य, मेधातिथि, बुध, शक्तिशाली कर्ण निर्वाक, शून्यपाल और कृतश्रम--इन सबने इस धर्मका पालन किया, जिससे ये सभी स्वर्गलोकको प्राप्त हुए
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤਾਤ! ਇਸੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਵਾਰਥ-ਦਰਸ਼ੀ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ-ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯ, ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀ, ਮਧੁੱਛੰਦ ਅਤੇ ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਹਨ।”
Verse 17
सांकृति: सुदिवा तण्डियथावासो5कृतश्रम: । अहोवीर्यस्तथा काव्यस्ताण्ड्यो मेधातिथिबुध:,तात! इस युगमें भी सर्वार्थदर्शी ब्राह्मणोंने इस वानप्रस्थ-धर्मका पालन एवं प्रसार किया। अगस्त्य, सप्तर्षिगण, मधुच्छन्द, अघमर्षण, सांकृति, सुदिवा, तण्डि, यथावास, अकृतश्रम, अहोवीर्य, काव्य (शुक्राचार्य), ताण्ड्य, मेधातिथि, बुध, शक्तिशाली कर्ण निर्वाक, शून्यपाल और कृतश्रम--इन सबने इस धर्मका पालन किया, जिससे ये सभी स्वर्गलोकको प्राप्त हुए
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਸਾਂਕ੍ਰਿਤੀ, ਸੁਦਿਵਾ, ਤੰਡਿ, ਯਥਾਵਾਸ, ਅਕ੍ਰਿਤਸ਼੍ਰਮ, ਅਹੋਵੀਰ੍ਯ, ਕਾਵ੍ਯ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ), ਤਾਂਡ੍ਯ, ਮੇਧਾਤਿਥਿ ਅਤੇ ਬੁਧ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ-ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ।”
Verse 18
बलवान् कर्णनिर्वाक: शून्यपाल: कृतश्रम: । एनं धर्म कृतवन्तस्तत:ः स्वर्गमुपागमन्,तात! इस युगमें भी सर्वार्थदर्शी ब्राह्मणोंने इस वानप्रस्थ-धर्मका पालन एवं प्रसार किया। अगस्त्य, सप्तर्षिगण, मधुच्छन्द, अघमर्षण, सांकृति, सुदिवा, तण्डि, यथावास, अकृतश्रम, अहोवीर्य, काव्य (शुक्राचार्य), ताण्ड्य, मेधातिथि, बुध, शक्तिशाली कर्ण निर्वाक, शून्यपाल और कृतश्रम--इन सबने इस धर्मका पालन किया, जिससे ये सभी स्वर्गलोकको प्राप्त हुए
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤਾਤ! ਬਲਵਾਨ ਕਰ্ণ-ਨਿਰਵਾਕ, ਸ਼ੂਨ੍ਯ-ਪਾਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ-ਸ਼੍ਰਮ—ਇਸ ਧਰਮ-ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।”
Verse 19
तात प्रत्यक्षधर्माणस्तथा यायावरा गणा: । ऋषीणामुग्रतपसां धर्मनैपुणदर्शिनाम्
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤਾਤ! ਯਾਯਾਵਰਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਵੀ ਸਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਉਗ੍ਰ ਤਪ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ, ਧਰਮ ਦੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਖਮਤਾ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ।”
Verse 20
अन्ये चापरिमेयाश्ष ब्राह्म॒णा वनमश्रिता: । वैखानसा वालखिल्या: सैकताक्ष तथा परे
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ—ਵੈਖਾਨਸ, ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਅਤੇ ਸੈਕਤਾਕ੍ਸ਼; ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ।”
Verse 21
तात! जिनकी तपस्या उग्र है, जिन्होंने धर्मकी निपुणताको देखा और अनुभव किया है, उन ऋषियोंके यायावर नामक गण भी वानप्रस्थी हैं, जिन्हें धर्मके फलका प्रत्यक्ष अनुभव है। वे तथा और भी असंख्य वनवासी ब्राह्मण, बालखिल्य और सैकत नामवाले दूसरे मुनि भी वैखानस (वानप्रस्थ) धर्मका पालन करनेवाले हैं ।। कर्मभिस्ते निरानन्दा धर्मनित्या जितेन्द्रिया: । गताः: प्रत्यक्षधर्माणस्ते सर्वे वनमाश्रिता:
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤਾਤ! ਨਿਯਤ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲੋਕਿਕ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਸਨ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਉਹ ਸਭ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।”
Verse 22
अनक्षत्रास्त्वनाधृष्या दृश्यन्ते ज्योतिषां गणा: । ये सब ब्राह्मण प्रायः उपवास आदि क्लेशदायक कर्म करनेके कारण लौकिक सुखसे रहित थे। सदा धर्ममें तत्पर रहते और इन्द्रियोंको वशमें रखते थे। उन्हें धर्मके फलका प्रत्यक्ष अनुभव था। वे सब-के-सब वानप्रस्थी थे। इस लोकसे जानेपर आकाशकमें वे नक्षत्र भिन्न, दुर्धर्ष ज्योतिर्मय तारोंके रूपमें दृष्टिगोचर होते हैं ।। जरया च परिथ्यूनो व्याधिना च प्रपीडित:
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਅਜੇਹੇ ਜਥੇ ਵੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਮ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ—ਅਦਮ੍ਯ ਚਮਕਦੇ ਪੁੰਜ। (ਕੁਝ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵੀ ਸਨ।)”
Verse 23
चतुर्थे चायुष: शेषे वानप्रस्थाश्रमं त्यजेत् । सद्यस्कारां निरूप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम्
ਜਦੋਂ ਆਯੁ ਦਾ ਚੌਥਾ ਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੁਰੰਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਇਸ਼ਟੀ-ਯੱਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ, ਫਿਰ ਸੰਨਿਆਸ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 24
इस प्रकार वानप्रस्थकी अवधि पूरी कर लेनेके बाद जब आयुका चौथा भाग शेष रह जाय, वृद्धावस्थासे शरीर दुर्बल हो जाय और रोग सताने लगें तो उस आश्रमका परित्याग कर दे (और संन्यास-आश्रम ग्रहण कर ले)। संन्यासकी दीक्षा लेते समय एक दिनमें पूरा होनेवाला यज्ञ करके अपना सर्वस्व दक्षिणामें दे डाले ।। आत्मयाजी सो<त्मरतिरात्मक्रीडात्मसंश्रय: । आत्मन्यग्नीन् समारोप्य त्यक्त्वा सर्वपरिग्रहान्,फिर आत्माका ही यजन, आत्मामें ही रत होकर आत्मामें ही क्रीडा करे। सब प्रकारसे आत्माका ही आश्रय ले। अग्निहोत्रकी अग्नियोंको आत्मामें ही आरोपित करके सम्पूर्ण संग्रह-परिग्रहको त्याग दे और तुरंत सम्पन्न किये जानेवाले ब्रह्मयज्ञ आदि यज्ञों तथा इष्टियोंका सदा ही मानसिक अनुष्ठान करता रहे। ऐसा तबतक करे, जबतक कि याज्ञिकोंके कर्ममय यज्ञसे हटकर आत्मयज्ञका अभ्यास न हो जाय
ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਕਰ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਆਯੁ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਰੋਗ ਸਤਾਉਣ ਲੱਗਣ, ਤਦ ਉਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰਨ ਕਰੇ। ਸੰਨਿਆਸ-ਦੀਖਿਆ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਯੱਗ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਰਬਸਵ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਜੋਂ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਉਹ ‘ਆਤਮਯਾਜੀ’ ਬਣੇ—ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਤ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ। ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਰੋਪਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਸਭ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਯੱਗ ਆਦਿ ਤੁਰੰਤ-ਸੰਪੰਨ ਯੱਗਾਂ ਤੇ ਇਸ਼ਟੀਆਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਰਹੇ—ਜਦ ਤੱਕ ਕਰਮਮਯ ਯੱਗ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਆਤਮਯੱਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 25
साद्यस्कांश्न॒ यजेद यज्ञानिष्टी श्वैवेह सर्वदा । यदैव याजिनां यज्ञादात्मनीज्या प्रवर्तते,फिर आत्माका ही यजन, आत्मामें ही रत होकर आत्मामें ही क्रीडा करे। सब प्रकारसे आत्माका ही आश्रय ले। अग्निहोत्रकी अग्नियोंको आत्मामें ही आरोपित करके सम्पूर्ण संग्रह-परिग्रहको त्याग दे और तुरंत सम्पन्न किये जानेवाले ब्रह्मयज्ञ आदि यज्ञों तथा इष्टियोंका सदा ही मानसिक अनुष्ठान करता रहे। ऐसा तबतक करे, जबतक कि याज्ञिकोंके कर्ममय यज्ञसे हटकर आत्मयज्ञका अभ्यास न हो जाय
ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਤੁਰੰਤ-ਸੰਪੰਨ ਯੱਗਾਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਇਸ਼ਟੀਆਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਰਹੇ—ਜਦ ਤੱਕ ਯਾਜਕਾਂ ਲਈ ਯੱਗ ਦੀ ਥਾਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਯਜਨ ਕਰੇ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰੇ; ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲਵੇ। ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਰੋਪਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਸਭ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਯੱਗ ਆਦਿ ਯੱਗਾਂ ਤੇ ਇਸ਼ਟੀਆਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਰਹੇ—ਜਦ ਤੱਕ ਕਰਮਮਯ ਯੱਗ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਆਤਮਯੱਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਸਥਿਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 26
त्रींश्वैवाग्नीन् यजेत् सम्यगात्मन्येवात्ममोक्षणात् | प्राणेभ्यो यजुष: पञ्च षट् प्राश्नीयादकुत्सयम्,आत्मयज्ञका स्वरूप इस प्रकार है, अपने भीतर ही तीनों अग्नियोंकी विधिपूर्वक स्थापना करके देहपात होनेतक प्राणाग्निहोत्रकी- विधिसे भलीभाँति यजन करता रहे। यजुर्वेदके *प्राणाय स्वाहा” आदि मन्त्रोंका उच्चारण करता हुआ पहले अन्नके पाँच-छ: ग्रास ग्रहण करे (फिर आचमनके पश्चात) शेष अन्नकी निन््दा न करते हुए मौनभावसे भोजन करे
ਆਤਮ-ਮੋਖ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮ੍ਯਕ ਯਜਨ ਕਰੇ। ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ‘ਪ੍ਰਾਣਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਗ੍ਰਾਸ ਲਵੇ; ਫਿਰ ਬਾਕੀ ਅੰਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮੌਨ ਰਹਿ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।
Verse 27
केशलोमनखान् वाप्य वानप्रस्थो मुनिस्तत: । आश्रमादाश्रमं पुण्यं पूतो गच्छति कर्मभि:,तदनन्तर वानप्रस्थ मुनि केश, लोम और नख कटाकर कर्मोंसे पवित्र हो वानप्रस्थ- आश्रमसे पुण्यमय संन्यास-आश्रममें प्रवेश करे
ਤਦਨੰਤਰ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਮੁਨੀ ਕੇਸ, ਲੋਮ ਅਤੇ ਨਖ ਕੱਟ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਕ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪੁੰਨਮਯ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ—ਅਰਥਾਤ ਸੰਨਿਆਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ—ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यः प्रव्रजेद् द्विज: । लोकास्तेजोमयास्तस्य प्रेत्य चानन्त्यमश्लुते,जो ब्राह्मण सम्पूर्ण प्राणियोंकों अभयदान देकर संन्यासी हो जाता है, वह मरनेके पश्चात् तेजोमय लोकमें जाता है और अन्तमें मोक्ष प्राप्त कर लेता है
ਜੋ ਦ੍ਵਿਜ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਭੈ-ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਰਿਵ੍ਰਾਜਕ ਸੰਨਿਆਸੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇਜੋਮਯ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ—ਮੁਕਤੀ—ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
सुशीलवृत्तो व्यपनीतकल्मषो न चेह नामुत्र च कर्तुमीहते । अरोषमोहो गतसंधिविग्रहो भवेदुदासीनवदात्मविन्नर:
ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ, ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ‘ਬਣਾਉਣ’ ਜਾਂ ‘ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ’ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸੰਧੀ-ਵਿਗ੍ਰਹ ਦੀਆਂ ਦਵੈਤਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ, ਆਤਮ-ਜਾਣੂ ਮਨੁੱਖ ਜਿਵੇਂ ਉਦਾਸੀਨ—ਥਿਰ, ਅਨਾਸਕਤ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
आत्मज्ञानी पुरुष सुशील, सदाचारी और पापरहित होता है। वह इहलोक और परलोकके लिये भी कोई कर्म करना नहीं चाहता। क्रोध, मोह, संधि और विग्रहका त्याग करके वह सब ओरसे उदासीन-सा रहता है ।। यमेषु चैवानुगतेषु न व्यथे स्वशास्त्रसूत्राहुतिमन्त्रविक्रम: । भवेद् यथेष्टागतिरात्मवेदिनि न संशयो धर्मपरे जितेन्द्रिये,जो अहिंसा आदि यमों और शौच-संतोष आदि नियमोंका पालन करनेमें कभी कष्टका अनुभव नहीं करता, संन्यास-आश्रमका विधान करनेवाले शास्त्रके सूत्रभूत वचनोंके अनुसार त्यागमयी अग्निमें अपने सर्वस्वकी आहुति दे देनेके लिये निरन्तर उत्साह दिखाता है, उसे इच्छानुसार गति [मुक्ति) प्राप्त होती है। ऐसे जितेन्द्रिय एवं धर्मपरायण आत्मज्ञानीकी मुक्तिके विषयमें तनिक भी संदेहके लिये स्थान नहीं है
ਆਤਮ-ਜਾਣੂ ਮਨੁੱਖ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ, ਸਦਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਇਸ ਲੋਕ ਲਈ ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਲਈ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ‘ਸਾਧਨ’ ਬਣਾਕੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ, ਮੋਹ, ਸੰਧੀ ਅਤੇ ਵਿਗ੍ਰਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਦਾਸੀਨ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਹਿੰਸਾ ਆਦਿ ਯਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸੂਤਰ-ਵਚਨਾਂ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਬਲ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਰਬਸਵ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਅਜਿਹਾ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰਿਯ, ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਆਤਮ-ਜਾਣੂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਿਤ ਗਤੀ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਵੀ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 31
ततः परं श्रेष्ठमतीव सदगुणै- रधिष्तितं त्रीनधिवृत्तिमुत्तमम् । चतुर्थमुक्तं परमाश्रमं शृणु प्रकीर्त्सममानं परमं परायणम्,जो वानप्रस्थ-आश्रमसे उत्कृष्ट तथा अपने सद्गुणोंके कारण अति ही श्रेष्ठ है, जो पूर्वोक्त तीनों आश्रमोंसे ऊपर है, जिसमें शम आदि गुणोंका अधिक विकास होता है, जो सबसे श्रेष्ठ और सबकी परम गति है, उस सर्वोत्तम चतुर्थ आश्रमका यद्यपि वर्णन किया गया है, तथापि पुनः विशेषरूपसे उसका प्रतिपादन करता हूँ; तुम ध्यान देकर सुनो
ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਦਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤਿ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਿਤ ਤਿੰਨਾਂ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ—ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਮ ਆਦਿ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਚੌਥੇ, ਪਰਮ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਤੱਥਾਪਿ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਪਰਮ ਸ਼ਰਨ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਲਕਸ਼ ਹੈ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 123
कृष्णपक्षे पिबन्त्यन्ये भुउ्जते वा यथागतम् । कोई दाँतोंसे ही ओखलीका काम लेते हैं, अर्थात् कच्चे अन्नको चबा-चबाकर खाते हैं। दूसरे लोग पत्थरपर कूटकर भोजन करते हैं और कोई-कोई शुक्लपक्ष या कृष्णपक्षमें एक बार जौका औटाया हुआ माँड़ पीकर रह जाते हैं अथवा समयानुसार जो कुछ मिल जाय वही खाकर जीवन-निर्वाह करते हैं
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲੋਕ ਕੇਵਲ ਪਾਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਮਿਲੇ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਸ਼ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਘੱਟ ਜਾਂ ਅਚਾਨਕ ਮਿਲੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਜ਼ਿੱਦ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਯਮ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਸਾਧਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 133
वर्तयन्ति यथान्यायं वैखानसगतिं श्रिता: । वानप्रस्थ-धर्मका आश्रय लेकर कोई कन्द-मूलसे और कोई-कोई दृढ़ व्रतका पालन करते हुए फूलोंसे ही धर्मानुकूल जीविका चलाते हैं
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਵੈਖਾਨਸ ਮਾਰਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ-ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕੋਈ ਕੰਦ-ਮੂਲਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਵਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਕੇਵਲ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਮ-ਅਨੁਕੂਲ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 244
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकानुप्रश्ने चतुश्नत्वारिंशदधिकद्विशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਅਨੁਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਦੋ ਸੌ ਚੁਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
How to anatomize experience so that identity is not mislocated in sensory reactions: the chapter provides a layered model (elements → senses → mind → intellect → inner self) to support discriminative knowledge and reduce delusion.
Understanding the element–sense structure and the higher ordering roles of manas and buddhi allows the listener to recognize conditioned processes as conditioned; this clarity supports non-entanglement in moha and aligns inquiry toward mokṣa.
Rather than a formal phalaśruti, it ends with a functional claim: the prājña who sees the whole as constituted by these time-structured factors remains unclouded and does not follow delusion, indicating the soteriological utility of the analysis.