Shloka 16
Adhyātma-krama: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman Hierarchy and Citta-Prasāda (आध्यात्मक्रमः)
उत्सीदन्ति स्वधर्माक्ष तत्राधर्मेण पीडिता: । गवां भूमेश्च ये चापामोषधीनां च ये रसा:,उस समय अधर्मसे पीड़ित हो सभी वर्णोके स्वधर्म नष्ट हो जाते हैं। गौ, जल, भूमि और ओषधियोंके रस भी नष्टप्राय हो जाते हैं
utsīdanti svadharmākṣa tatrādharmeṇa pīḍitāḥ | gavāṃ bhūmeś ca ye cāpāmoṣadhīnāṃ ca ye rasāḥ ||
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਅਕ੍ਸ਼! ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ (ਸ੍ਵਧਰਮ) ਢਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਸਰੇ—ਗਾਂ-ਧਨ, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਪੋਸ਼ਕ ਰਸ—ਵੀ ਘਟ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟਪ੍ਰਾਇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
Adharma does not remain a private moral failure; it erodes svadharma (right duty) across society and even weakens the life-supporting order of nature—cattle, land, water, and the nourishing potency of plants.
Vyāsa is instructing his listener (addressed as Akṣa), describing the consequences of a society dominated by adharma: social duties collapse and the natural world’s sustaining resources deteriorate.