Adhyaya 223
Adhyāya 223: Nāradasya Guṇa-kathana (Catalogue of Nārada’s Virtues)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on Kingly Duty) — Nārada-guṇa-prakīrtana episode
Yudhiṣṭhira opens with a general inquiry about the kind of person who becomes प्रियः सर्वस्य लोकस्य—universally dear and praised for virtue. Bhīṣma responds by presenting an embedded report: a dialogue involving Ugrasena, Nārada, and Vāsudeva (Kṛṣṇa). Ugrasena observes public admiration for Nārada and asks what qualities justify such esteem. Vāsudeva answers with a compact but extensive catalogue of virtues: absence of ego rooted in conduct, fidelity in speech, tapas (austere discipline), freedom from desire and greed, spiritual discernment, forbearance, self-control, straightforwardness, truthfulness, radiance and reputation grounded in intelligence and humility, purity, pleasant and non-envious speech, consistent beneficence, intolerance of others’ harm, learning from Veda and narrative tradition, patience and respectfulness, equanimity that avoids favoritism and hostility, diligence without deceit, freedom from anger and avarice, absence of conflict in aims of wealth/duty/pleasure, elimination of faults, firm devotion, compassion, detachment amid social contact, concise doubt (decisiveness), refusal to self-praise, skill in social relations without contempt, non-disparagement of traditions, non-exploitation of asceticism, disciplined time-use, attentiveness, modesty, trustworthiness with confidences, emotional steadiness amid gain/loss, and strategic awareness of time and polity. The chapter closes by asserting that such comprehensive virtue naturally produces universal affection and respect.
Chapter Arc: युधिष्ठिर का प्रश्न—जो राजा राजलक्ष्मी से गिर चुका हो और काल-दण्ड से पीसा गया हो, वह किस बुद्धि से पृथ्वी पर विचरे? भीष्म उत्तर के लिए इन्द्र–बलि संवाद का प्रसंग उठाते हैं। → इन्द्र, असुर-विजय के मद में, ब्रह्मा के पास जाकर बलि के विषय में पूछता है। ब्रह्मा चेताते हैं कि पूछे जाने पर असत्य नहीं बोलना चाहिए—अतः वे बलि का वृत्तान्त सुनाते हैं: वैभव, दान, विभाजन, छत्र-छाया, गन्धर्व-गान—और फिर उसी ऐश्वर्य का क्षय। इन्द्र के भीतर अहंकार और भय साथ-साथ बढ़ते हैं—आज जो बलि पर बीती, कल मुझ पर भी? → बलि (या ब्रह्मा के मुख से बलि का वचन) इन्द्र को कठोर दर्प-भंजन करता है—‘पुरन्दर! अशुद्ध बुद्धि से मेरे सामने आत्म-प्रशंसा कर रहे हो; जब मेरी जैसी स्थिति तुम्हारी होगी, तब यह वाणी नहीं निकल सकेगी।’ यह वाक्य इन्द्र के मद पर वज्र की तरह गिरता है। → संवाद का निष्कर्ष यह बनता है कि राजलक्ष्मी चंचला है; वैभव में आत्म-स्तुति और पर-तिरस्कार अज्ञान है। पतित राजा को चाहिए कि वह धैर्य, विनय, सत्य और धर्म-आचरण से जीवन चलाए—क्योंकि काल सबको समान करता है। → युधिष्ठिर के प्रश्न का व्यापक उत्तर अभी आगे खुलना शेष है—राजा के लिए पतन के बाद ‘जीवन-नीति’ और ‘मोक्ष-दृष्टि’ का पूर्ण विधान अगले अध्यायों में विस्तार पाएगा।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४५६३ श्लोक मिलाकर कुल ८२३ *लोक हैं) #िफमशा (0) आज अत +- त्रयोविशर्त्याधेकद्विशततमो< ध्याय: इन्द्र और बलिका संवाद--इन्द्रके आक्षेपयुक्त वचनोंका बलिके द्वारा कठोर प्रत्युत्तर युधिछिर उवाच यथा बुद्धया महीपालो भ्रष्टश्रीविचरेन्महीम् | कालदण्डविनिष्पिष्टस्तन्मे ब्रूहि पितामह
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾਮਹ! ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪਦਾ ਅਤੇ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਗਵਾ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਾਲ ਦੇ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸਹੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਭਟਕਦਾ ਹੈ?
Verse 2
युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! जो राजलक्ष्मीसे भ्रष्ट हो गया हो और कालके दण्डसे पिस गया हो, वह भूपाल किस बुद्धिसे इस पृथ्वीपर विचरे, यह मुझे बताइये ।। भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । वासवस्य च संवादं बलेवैंरोचनस्यथ च,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! इस विषयमें जानकार मनुष्य विरोचनकुमार बलि और इन्द्रके संवादरूप एक प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਅਰਥਾਤ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਅਤੇ ਵਿਰੋਚਨ-ਪੁੱਤਰ ਬਲੀ ਦਾ ਸੰਵਾਦ।
Verse 3
पितामहमुपागम्य प्रणिपत्य कृताउज्जलि: । सवनिवासुरान् जित्वा बलिं पप्रच्छ वासव:,एक समय इन्द्र समस्त असुरोंपर विजय पाकर पितामह ब्रह्माजीके पास गये और हाथ जोड़कर प्रणाम करके उन्होंने पूछा--“भगवन्! बलि कहाँ रहता है?”
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਸਵਨਿਵਾਸੀ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਸਮੇਤ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਭਗਵਨ! ਬਲੀ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ?”
Verse 4
यस्य सम ददतो वित्तं न कदाचन हीयते । तं॑ बलिं नाधिगच्छामि ब्रद्म॒ुन्नाचक्ष्व मे बलिम्,“ब्रह्मम! जिसके दान देते समय उसके धनका भण्डार कभी खाली नहीं होता था, उस राजा बलिको मैं ढूँढ़नेपर भी नहीं पा रहा हूँ। आप मुझे बलिका पता बताइये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਜੋ ਸਮਾਨ ਭਾਵ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਧਨ-ਭੰਡਾਰ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਉਸ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖੋਜ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਿਆ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੈਨੂੰ ਬਲੀ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਦੱਸੋ।”
Verse 5
स वायुर्वरुणश्वैव स रवि: स च चन्द्रमा: । सोअग्निस्तपति भूतानि जलं च स भवत्युत
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹੀ ਵਾਯੂ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਰੁਣ ਹੈ; ਉਹੀ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੰਦਰਮਾ। ਉਹੀ ਅੱਗ ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਜਲ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
स एव हाुस्तमयते स सम विद्योतते दिश:,“वही यथासमय आलस्य छोड़कर सम्पूर्ण दिशाओंमें प्रकाशित होता, वही अस्त होता और वही वर्षा करता था। ब्रह्मन! उस बलिको मैं ढूँढ़नेपर भी नहीं पा रहा हूँ। आप मुझे राजा बलिका पता बताइये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹੀ ਅਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਚਮਕ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਖਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਉਸ ਬਲੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖੋਜ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ; ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਦੱਸੋ।
Verse 7
स वर्षति सम वर्षाणि यथाकालमतन्द्रित: । तं बलिं नाधिगच्छामि ब्रद्य॒ुन्नाचक्ष्य मे बलिम्,“वही यथासमय आलस्य छोड़कर सम्पूर्ण दिशाओंमें प्रकाशित होता, वही अस्त होता और वही वर्षा करता था। ब्रह्मन! उस बलिको मैं ढूँढ़नेपर भी नहीं पा रहा हूँ। आप मुझे राजा बलिका पता बताइये
ਉਹ ਯਥਾ-ਸਮੇਂ ਆਲਸ ਛੱਡ ਕੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ, ਉਹੀ ਅਸਤ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਉਹੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੈਂ ਉਸ ਬਲੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਰਿਹਾ; ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਦਾ ਪਤਾ ਦੱਸੋ।
Verse 8
ब्रह्मोवाच नैतत् ते साधु मघवन् यदेनमनुपृच्छसि । पृष्टस्तु नानृतं ब्रूयात् तस्माद् वक्ष्यामि ते बलिम्,ब्रद्माजीने कहा--मघवन्! यह तुम्हारे लिये अच्छी बात नहीं है कि तुम मुझसे बलिका पता पूछ रहे हो। पूछनेपर झूठ नहीं बोलना चाहिये, इसलिये मैं तुमसे बलिका पता बता रहा हूँ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਘਵਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਢੰਗ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬਲੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 9
उष्टेषु यदि वा गोषु खरेष्वश्वेषु वा पुन: । वरिष्ठो भविता जन््तुः शून्यागारे शचीपते,शचीपते! किसी शून्य घरमें ऊँट, गौ, गर्दभ अथवा अश्वजातिके पशुओंमें जो श्रेष्ठ जीव उपलब्ध हो, उसे बलि समझो
ਹੇ ਸ਼ਚੀਪਤੇ! ਜੇ ਕਿਸੇ ਸੁੰਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਊਠ, ਗਾਂ, ਗਧੇ ਜਾਂ ਘੋੜੇ ਜਾਤ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੀਵ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਬਲੀ ਸਮਝੋ।
Verse 10
शक्र उवाच यदि सम बलिना ब्रह्मन् शून्यागारे समेयिवान् । हन्यामेनं न वा हन्यां तद् ब्रह्मुन्ननुशाधि माम्,इन्द्रने पूछा--ब्रह्मन! यदि किसी एकान्त गृहमें राजा बलिसे मेरी भेंट हो जाय तो मैं उन्हें मार डालूँ या न मारूँ, यह मुझे बतावें
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜੇ ਕਿਸੇ ਸੁੰਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਇਕੱਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂ ਜਾਂ ਨਾ ਮਾਰਾਂ? ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁਕਮ ਦਿਓ।
Verse 11
ब्रह्मोवाच मा सम शक्र बलिं हिंसीर्न बलिव॑ंधमहति । न्यायस्तु शक्र प्रष्टव्यस्त्वया वासव काम्यया,ब्रह्माजीने कहा--इन्द्र! तुम बलिका वध न करना, बलि वधके योग्य नहीं है। वासव! तुम उनसे इच्छानुसार न्यायोचित व्यवहारके विषयमें प्रश्न कर सकते हो
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ! ਬਲੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾ; ਬਲੀ ਵਧ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਵਾਸਵ! ਜੇ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਆਚਰਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛ ਸਕਦਾ ਹੈਂ।
Verse 12
भीष्म उवाच एवमुक्तो भगवता महेन्द्र: पृथिवीं तदा । चचारैरावतस्कन्धमधिरुहा[ू श्रिया वृत:,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! भगवान् ब्रह्माजीके इस प्रकार आदेश देनेपर देवराज इन्द्र ऐगावतवकी पीठपर सवार हो राजलक्ष्मीसे सुशोभित होते हुए पृथ्वीपर विचरने लगे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਤਦੋਂ ਐਰਾਵਤ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਰਾਜਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 13
ततो ददर्श स बलिं खरवेषेण संवृतम् । यथा<55ख्यातं भगवता शून्यागारकृतालयम्,तदनन्तर उन्होंने भगवान् ब्रह्माके बताये अनुसार एक शून्य घरमें निवास करनेवाले राजा बलिको देखा, जिन्होंने गर्दभके वेषमें अपने आपको छिपा रखा था
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਸੁੰਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਗਧੇ ਦੇ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 14
शक्र उवाच खरयोनिमनुप्राप्तस्तुषभक्षोडसि दानव । इयं ते योनिरधमा शोचस्याहो न शोचसि,इन्द्र बोले--दानव! तुम गदहेकी योनिमें पड़कर भूसी खा रहे हो। यह नीच योनि तुम्हें प्राप्त हुई है। इसके लिये तुम्हें शोक होता है या नहीं?
ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦਾਨਵ! ਤੂੰ ਗਧੇ ਦੀ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਭੂਸੀ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਇਹ ਨੀਚ ਜਨਮ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?
Verse 15
अदृष्टं बत पश्यामि द्विषतां वशमागतम् | श्रिया विहीन मित्रैश्व भ्रष्टवीर्यपराक्रमम्,आज तुम्हारी ऐसी अवस्था देख रहा हूँ, जो पहले कभी नहीं देखी गयी थी। तुम शत्रुओंके वशमें पड़ गये हो। राजलक्ष्मी तथा मित्रोंसे हीन हो गये हो तथा तुम्हारा बल- पराक्रम नष्ट हो गया है
ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਸੀ। ਤੂੰ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈਂ; ਰਾਜਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਬਲ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 16
यत् तद् यानसहसैस्त्वं ज्ञातिभि: परिवारित: । लोकान् प्रतापयन् सर्वान् यास्यस्मानवितर्कयन्,पहले तुम अपने सहस्रों वाहनों और सजातीय बन्धुओंसे घिरकर सब लोगोंको ताप देते और हम देवताओंको कुछ न समझते हुए यात्रा करते थे
ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਹਨਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੁਲ-ਬੰਧੂਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਲ ਤਪਾਉਂਦਾ, ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਫਿਰਦਾ ਸੀ।
Verse 17
त्वन्मुखाश्वैव दैतेया व्यतिष्ठंस्तव शासने । अकृष्टपच्या च मही तवैश्वर्ये बभूव ह
ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਗੂ ਮੰਨ ਕੇ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਹੇਠ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਠਹਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਤੇਰੇ ਐਸ਼ਵਰਜ ਹੇਠ ਧਰਤੀ ਬਿਨਾ ਜੋਤੇ ਹੀ ਫਲ ਦੇਂਦੀ ਸੀ—ਐਸੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੀ।
Verse 18
यदा53तिष्ठ: समुद्रस्य पूर्वकूले विलेलिहन्
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ (ਉਸ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ) ਚਾਟ ਰਿਹਾ ਸੀ…
Verse 19
यत् ते सहस्रसमिता ननुृतुर्देवयोषित:,कथमद्य तदा चैव मनस्ते दानवेश्वर । तुमने बहुत वर्षोतक राजलक्ष्मीसे सुशोभित हो विहारमें समय बिताया है। उस समय सुवर्णकी-सी कान्तिवाली सहस्रों देवांगनाएँ जो सब-की-सब पद्ममालाओंसे अलंकृत होती थीं, तुम्हारे सामने नृत्य किया करती थीं। दानवराज! उन दिनों तुम्हारे मनकी क्या अवस्था थी और अब कैसी है?
ਦਾਨਵੇਸ਼ਵਰ! ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵ-ਯੋਸ਼ਿਤਾਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੱਚਦੀਆਂ ਸਨ, ਤਦ ਤੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕੀ ਸੀ—ਅਤੇ ਅੱਜ ਕੀ ਹੈ?
Verse 20
बहूनि वर्षपूगानि विहारे दीप्यत: श्रिया । सर्वा: पुष्करमालिन्य: सर्वा: काउ्चनसप्रभा:
ਅਨੇਕਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਵਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਦਿੱਪਤ ਰਹੇ। ਉਹ ਸਭ ਕਮਲ-ਮਾਲਾਵਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ; ਉਹ ਸਭ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 21
छत्र॑ं तवासीत् सुमहत् सौवर्ण रत्नभूषितम्
ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਰਾਜ-ਛਤਰ ਸੀ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 22
यूपस्तवासीत् सुमहान् यजत: सर्वकाऊ्चन:,यज्ञ करते समय तुम्हारे यज्ञमण्डपका अत्यन्त विशाल मध्यवर्ती स्तम्भ पूरा-का-पूरा सोनेका बना होता था। जिस समय तुम निरन्तर दस-दस करोड़ गौओंका सहस्रों बार दान किया करते थे, दैत्यायाज! उस समय तुम्हारे मनमें कैसे विचार उठते रहे होंगे?
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਯੱਗ ਕਰਦੇ ਵੇਲੇ ਤੇਰਾ ਯੂਪ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਸੀ; ਤੇਰੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯੱਗ-ਮੰਡਪ ਦਾ ਮੱਧਲਾ ਸਤੰਭ ਯੱਗ ਸਮੇਂ ਸਾਰਾ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸੁਵਰਨਮਯ ਸੀ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਲਗਾਤਾਰ, ਮੁੜ ਮੁੜ, ਦਸ-ਦਸ ਕਰੋੜ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ—ਹੇ ਦੈਤ੍ਯਯਾਜ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਵਿਚਾਰ ਉੱਠਦੇ ਸਨ?
Verse 23
यत्रादद: सहस्राणि अयुतानां गवां दश । अनन्तरं सहस्रेण तदा55सीद् दैत्य का मति:,यज्ञ करते समय तुम्हारे यज्ञमण्डपका अत्यन्त विशाल मध्यवर्ती स्तम्भ पूरा-का-पूरा सोनेका बना होता था। जिस समय तुम निरन्तर दस-दस करोड़ गौओंका सहस्रों बार दान किया करते थे, दैत्यायाज! उस समय तुम्हारे मनमें कैसे विचार उठते रहे होंगे?
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ—ਹਰ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦਸ ਅਯੁਤ (ਲੱਖ) ਗਾਂਵਾਂ—ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਹੇ ਦੈਤ੍ਯ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੇਰੀ ਮਤਿ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਸੀ? ਐਸੇ ਮਹਾਦਾਨ ਵਾਲੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿਹੜੇ ਵਿਚਾਰ ਉੱਠਦੇ ਸਨ?
Verse 24
यदा च पृथिवीं सर्वा यजमानो<नुपर्यगा: । शम्याक्षेपेण विधिना तदा55सीत् किं तु ते हदि,जब तुमने शम्याक्षेपकी- विधिसे यज्ञ करते हुए सारी पृथ्वीकी परिक्रमा की थी, उस समय तुम्हारे हृदयमें कितना उत्साह रहा होगा?
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਯਜਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਸ਼ਮ੍ਯਾ-ਖੇਪ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਕਰਦਾ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸੀ? ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿੰਨਾ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਕਿੰਨੀ ਤਪਸ਼-ਤਾਕਤ ਸੀ?
Verse 25
न ते पश्यामि भज़ारं न च्छत्रं व्यजने न च | ब्रह्मदत्तां च ते मालां न पश्याम्यसुराधिप
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਭ੍ਰਿੰਗਾਰ (ਮੰਗਲ-ਪਾਤਰ/ਰਾਜ-ਪਾਤਰ) ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਛਤਰ, ਨਾ ਚੌਰ। ਅਤੇ ਹੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਉਹ ਮਾਲਾ ਵੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
Verse 26
असुरराज! अब तो मैं तुम्हारे पास न तो सोनेकी झारी, न छत्र और न चँवर ही देखता हूँ तथा ब्रह्माजीकी दी हुई वह दिव्य माला भी तुम्हारे गलेमें नहीं दिखायी देती है ।। (भीष्म उवाच ततः प्रहस्य स बलिवासवेन समीरितम् | निशम्य भावगम्भीरं सुरराजमथाब्रवीत् ।। भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! इन्द्रकी कही हुई वह भावगम्भीर वाणी सुनकर राजा बलि हँस पड़े और देवराजसे इस प्रकार बोले ।। बलिरुवाच अहो हि तव बालिश्यमिह देवगणाधिप । अयुक्तं देवराजस्य तव कष्टमिदं वच: ।।) बलिने कहा--देवेश्वर! यहाँ तुमने जो मूर्खता दिखायी है, वह मेरे लिये आश्चर्यजनक है। तुम देवताओंके राजा हो। इस तरह दूसरोंको कष्ट देनेवाली बात कहना तुम्हारे लिये योग्य नहीं है ।। न त्वं पश्यसि भुज़ारं न च्छत्रं व्यजने न च । ब्रद्मदत्तां च मे मालां न त्वं द्रक्ष्य्सि वासव,इन्द्र! इस समय तुम मेरी सोनेकी झारीको, मेरे छत्र और चँवरको तथा ब्रह्माजीकी दी हुई मेरी उस दिव्य मालाको भी नहीं देख सकोगे
ਹੇ ਅਸੁਰਰਾਜ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਨਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਭ੍ਰਿੰਗਾਰ (ਝਾਰੀ), ਨਾ ਛਤਰ, ਨਾ ਚੌਰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਲਾ ਵੀ ਤੇਰੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੰਦਰ ਦੀ ਭਾਵ-ਗੰਭੀਰ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਹੱਸ ਪਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵਰਾਜ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ। ਬਲੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵਗਣਾਧਿਪ! ਇੱਥੇ ਤੇਰੀ ਇਹ ਬਾਲਿਸ਼ਤਾ ਵਾਕਈ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਦੇਵਰਾਜ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਐਸੀ ਕਠੋਰ ਬਾਤ ਤੈਨੂੰ ਸੋਭਦੀ ਨਹੀਂ। ਇੰਦਰ! ਹੁਣ ਤੂੰ ਨਾ ਮੇਰਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਭ੍ਰਿੰਗਾਰ, ਨਾ ਮੇਰਾ ਛਤਰ, ਨਾ ਮੇਰੇ ਚੌਰ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਦੱਤ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਲਾ—ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇਂਗਾ।
Verse 27
गुहायां निहितानि त्वं मम रत्नानि पृच्छसि । यदा मे भविता कालस्तदा त्वं तानि द्रक्ष्यसि,तुम मेरे जिन रत्नोंके विषयमें पूछ रहे हो, वे सब गुफामें छिपा दिये गये हैं। जब मेरे लिये अच्छा समय आयेगा, तब तुम फिर उन्हें देखोगे
ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ; ਉਹ ਸਭ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾ ਕੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਸਮਾਂ ਆਵੇਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵੇਖੇਂਗਾ।
Verse 28
न त्वेतदनुरूपं ते यशसो वा कुलस्य च । समृद्धार्थोडसमृद्धार्थ यन्मां कत्थितुमिच्छसि,इस समय तुम समृद्धिशाली हो और मेरी समृद्धि छिन गयी है, ऐसी अवस्थामें जो तुम मेरे सामने अपनी प्रशंसाके गीत गाना चाहते हो, यह तुम्हारे कुल और यशके अनुरूप नहीं है
ਇਹ ਨਾ ਤੇਰੇ ਯਸ਼ ਨੂੰ ਸੋਭਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਤੇਰੇ ਕੁਲ ਨੂੰ—ਕਿ ਤੂੰ ਹੁਣ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਜੋ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਵਡਿਆਈ ਦੀ ਡੀਂਗ ਮਾਰੇਂ।
Verse 29
न हि दुःखेषु शोचन्ते न प्रह्ृष्यन्ति चर्थिषु । कृतप्रज्ञा ज्ञानतृप्ता: क्षान्ता: सन्तो मनीषिण:,जिसकी बुद्धि शुद्ध है तथा जो ज्ञानसे तृप्त हैं, वे क्षमाशील मनीषी सत्पुरुष दुःख पड़नेपर शोक नहीं करते और समृद्धि प्राप्त होनेपर हर्षसे फ़ूल नहीं उठते हैं
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹਨ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ ਵਾਲੇ ਸੰਤ-ਮਨੀਸ਼ੀ ਹਨ—ਉਹ ਦੁੱਖ ਆਉਣ ਤੇ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਇੱਛਿਤ ਲਾਭ ਮਿਲਣ ਤੇ ਅਤਿ ਉਲਾਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
Verse 30
त्वं तु प्राकृतया बुद्धया पुरन्दर विकत्थसे । यदाहमिव भावी स्यास्तदा नैव॑ वदिष्यसि
ਪਰ, ਹੇ ਪੁਰੰਦਰ! ਤੂੰ ਅਪੱਕੀ, ਸੰਸਾਰੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਡੀਂਗਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈਂ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਵਰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਵੇਂਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਐਸਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲੇਂਗਾ।
Verse 53
तं॑ बलिं नाधिगच्छामि ब्रद्याज्ञाचश्व मे बलिम् । “वह राजा बलि ही वायु बनकर चलता, वरुण बनकर वर्षा करता, सूर्य और चन्द्रमा बनकर प्रकाश करता, अग्नि बनकर समस्त प्राणियोंको ताप देता तथा जल बनकर सबकी प्यास बुझाता था, उसी राजा बलिको मैं कहीं नहीं पा रहा हूँ। ब्रह्म! आप मुझे बलिका पता बताइये
ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੈਨੂੰ ਬਲੀ ਦਾ ਪਤਾ ਦੱਸੋ। ਜੋ ਵਾਯੂ ਬਣ ਕੇ ਚਲਦਾ ਸੀ, ਵਰੁਣ ਬਣ ਕੇ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅੱਗ ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਪ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲ ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਬੁਝਾਂਦਾ ਸੀ—ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਮੈਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 173
इदं च ते5द्य व्यसनं शोचस्याहो न शोचसि । सब दैत्य तुम्हारा मुँह जोहते हुए तुम्हारे ही शासनमें रहते थे। तुम्हारे राज्यमें पृथ्वी बिना जोते-बोये ही अनाज पैदा करती थी। परंतु आज तुम्हारे ऊपर यह संकट आ पहुँचा है। इसके लिये तुम शोक करते हो या नहीं?
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਅੱਜ ਇਹ ਬਿਪਤਾ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਈ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਦੈਤ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ, ਤੇਰੇ ਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਬਿਨਾ ਜੋਤੇ-ਬੋਏ ਹੀ ਅਨਾਜ ਉਗਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ ਇਹ ਸੰਕਟ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗਿਆ ਹੈ—ਦੱਸ, ਤੂੰ ਇਸ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?”
Verse 186
ज्ञातीन् विभजतो वित्त तदा55सीत् ते मन: कथम् | जिस समय तुम समुद्रके पूर्वतटपर विविध भोगोंका आस्वादन करते हुए निवास करते थे और अपने भाई-बन्धुओंको धन बाँटते थे, उस समय तुम्हारे मनकी अवस्था कैसी रही होगी?
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਅਨੇਕ ਭੋਗ ਭੋਗਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ-ਬੰਧੂਆਂ ਵਿੱਚ ਧਨ ਵੰਡਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ? ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਤੇਰੀ ਅੰਦਰਲੀ ਭਾਵਨਾ ਕੀ ਸੀ?”
Verse 203
कथमद्य तदा चैव मनस्ते दानवेश्वर । तुमने बहुत वर्षोतक राजलक्ष्मीसे सुशोभित हो विहारमें समय बिताया है। उस समय सुवर्णकी-सी कान्तिवाली सहस्रों देवांगनाएँ जो सब-की-सब पद्ममालाओंसे अलंकृत होती थीं, तुम्हारे सामने नृत्य किया करती थीं। दानवराज! उन दिनों तुम्हारे मनकी क्या अवस्था थी और अब कैसी है?
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ! ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਮਨ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ? ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਰਾਜ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਹਾਰ-ਵਿਨੋਦ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀਆਂ, ਕਮਲ-ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵ-ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੱਚਦੀਆਂ ਸਨ। ਦਾਨਵ-ਰਾਜ! ਤਦ ਤੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਕੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਕੀ ਹੈ?”
Verse 216
ननृतुस्तत्र गन्धर्वा: घट सहस्राणि सप्तधा | एक समय था, जब कि तुम्हारे ऊपर सोनेका बना हुआ रत्नभूषित विशाल छत्र तना रहता था और छ: हजार गन्धर्व सप्त स्वरोंमें गीत गाते हुए तुम्हारे सम्मुख अपनी नृत्यकलाका प्रदर्शन करते थे
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਉੱਥੇ ਗੰਧਰਵ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ, ਸੱਤ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਨੱਚਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੁਵਰਨ ਛਤਰ ਤਾਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਗੰਧਰਵ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਗਾਂਦੇ ਹੋਏ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਕਲਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ।”
Verse 222
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें इन्द्र और प्रह्मादका संवादनामक दो सौ बाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਇੰਦਰ–ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਸੰਵਾਦ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਬਾਈਂਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 223
पुरन्दर! तुम अपनी अशुद्ध बुद्धिके कारण मेरे सामने आत्मप्रशंसा कर रहे हो। जब मेरी-जैसी स्थिति तुम्हारी भी हो जायगी, तब ऐसी बात नहीं बोल सकोगे ।। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि बलिवासवसंवादो नाम त्रयोविंशत्यधिकद्वधिशततमो<5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें बलि और इन्द्रका संवाद नामक दो सौ तेईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਹੇ ਪੁਰੰਦਰ! ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਅਜੇ ਮੈਲੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਵਰਗੀ ਹਾਲਤ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਆਵੇਗੀ, ਤਦ ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕੇਂਗਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਅਤੇ ਵਾਸਵ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਤੇਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is evaluative rather than tactical: by what objective criteria should society judge who is truly worthy of universal regard—status and acclaim, or demonstrable virtues such as restraint, truthfulness, and non-maleficence.
Public trust is treated as the byproduct of inner discipline: equanimity, controlled speech, freedom from envy and greed, and consistent beneficence generate stable esteem across contexts, making character a form of social authority.
There is no explicit phalaśruti formula; the meta-claim is implicit and causal: comprehensive virtue (sarva-guṇa-sampatti) naturally results in universal affection and honor, functioning as the chapter’s practical validation.