Adhyaya 214
Adhyāya 214: Tapas Redefined—Perpetual Discipline, Hospitality, and the Ethics of Eating (तपः-निरूपणम्, विघसाशी-अतिथिप्रिय-धर्मः)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on Kingship and Civic Ethics) — Tapas, Upavāsa, and Regulated Household Discipline
Yudhiṣṭhira initiates inquiry into vow-observant conduct and the logic of consuming ritual food, then pivots to a definitional problem: many people equate tapas with upavāsa (fasting), but what truly constitutes austerity? Bhīṣma replies by distinguishing socially admired fasting cycles (monthly/fortnightly) from higher austerity, arguing that self-harm or mere bodily affliction is not the criterion of tapas. He elevates tyāga (renunciatory giving) and sannati (humility/discipline) as superior austerity. The discourse then enumerates ideals phrased as “always” (sadā): perpetual fasting understood as regulated eating, continuous brahmacarya understood as sexual restraint within appropriate seasons, constant devotion, non-violence in diet (avoidance of needless meat), continuous purity through japa, and habitual charity. Yudhiṣṭhira requests operational definitions—how one becomes sadopavāsī, brahmacārī, vighasāśī, and atithipriya. Bhīṣma specifies: one is ‘always fasting’ by not eating between morning and evening meals; brahmacarya is maintained through regulated conjugal conduct and truthfulness; “amṛtāśī” is linked to eating only after servants and guests have eaten; and vighasāśī is defined as consuming the remainder after offerings to deities, ancestors, dependents, and guests. The chapter closes with outcome-statements: such persons attain expansive heavenly states and an elevated posthumous trajectory, presented as the social-ethical fruit of disciplined hospitality and restraint.
Chapter Arc: भीष्म शास्त्र-चक्षु से ‘उपाय’ बताने का वचन देते हैं—ब्रह्मचर्य और वैराग्य के सहारे तत्त्वज्ञान की ओर चलकर मुक्ति कैसे पाई जाए। → वह जीव-क्रम का मानचित्र खींचते हैं: समस्त प्राणियों में मनुष्य श्रेष्ठ, मनुष्यों में द्विज, और द्विजों में वे ब्राह्मण जो वेद-शास्त्र के मर्मज्ञ होकर तत्त्वार्थ में निश्चय रखते हैं—पर यह श्रेष्ठता तभी सार्थक है जब इन्द्रिय-मन के बन्धन को साधना से जीता जाए। → ब्रह्मचर्य को ‘ब्रह्म का रूप’ कहकर सर्वोच्च धर्म ठहराया जाता है; फिर परमपद का नकारात्मक-लक्षण (नेति-नेति) उद्घाटित होता है—वह पाँच प्राण, मन-बुद्धि और इन्द्रियों के संघात से परे, शब्द-स्पर्श आदि विषय-गुणों से रहित, इन्द्रिय-गम्य नहीं। → अभ्यास-बल से गुणों की साम्यावस्था (निर्विकल्प-समाधि) प्राप्त कर, केवल देह-रक्षा हेतु कर्म करते हुए, साधक अन्तकाल में प्राणों को साधकर मुक्त होता है; परिपक्व बुद्धि गुण-बन्धन के दुर्गम पथ को पार कर दोषों को देख-देखकर अमृत (मोक्ष) को प्राप्त करती है।
Shlokas
Verse 1
अत-४_-णकात चतुर्देशाधिकद्विशततमो< ध्याय: ब्रह्मचर्य तथा वैराग्यसे मुक्ति भीष्म उवाच अत्रोपायं प्रवक्ष्यामि यथावच्छास्त्रचक्षुषा । तत्त्वज्ञानाच्चरन् राजन प्राप्तुयात्परमां गतिम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਯਥਾਵਤ ਉਪਾਯ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਹਿਤ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
सर्वेषामेव भूतानां पुरुष: श्रेष्ठ उच्यते । पुरुषेभ्यो द्विजानाहुर्द्धिजेभ्यो मन्त्रदर्शिन:
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਿਜ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਦਰਸ਼ੀ (ਵੇਦ-ਜਾਣੂ) ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 3
सर्वभूतात्म भूतास्ते सर्वज्ञा: सर्वदर्शिन: । ब्राह्मणा वेदशास्त्रज्ञास्तत्त्वार्थगतनिश्चया:
ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨੀ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਰਵਦਰਸ਼ੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਰਥ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਸੱਚੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
नेत्रहीनो यथा होक: कृच्छाणि लभते<ध्वनि । ज्ञानहीनस्तथा लोके तस्माज्ज्ञानविदोडधिका:
ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਮਨੁੱਖ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਇਕੱਲਾ ਚਲਦਿਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨਹੀਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ—ਵਿਦਵਾਨ—ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 5
तांस्तानुपासते धर्मान् धर्मकामा यथागमम् । न त्वेषामर्थसामान्यमन्तरेण गुणानिमान्
ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਜ્ઞ ਆਦਿ ਕਾਮ੍ਯ ਧਰਮਕਰਮ ਨਿਯਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅੱਗੇ ਦੱਸੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਲਈ ਸਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਅਭੀਸ਼ਟ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੋਖ਼ਸ਼—ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 6
वाग्देहमनसां शौचं क्षमा सत्यं धृति: स्मृति: । सर्वधर्मेषु धर्मज्ञा ज्ञापयन्ति गुणान् शुभान्
ਬਾਣੀ, ਦੇਹ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਖ਼ਿਮਾ, ਸੱਚ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ-ਸ਼ਕਤੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮਜਾਣ ਪੁਰਖ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 7
यदिदं ब्रह्मणो रूप॑ ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम् परं तत् सर्वधर्मेभ्यस्तेन यान्ति परां गतिम्
ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਗੁਣ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੇ ਪਾਲਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 8
लिड्ञसंयोगहीनं यच्छब्दस्पर्शविवर्जितम् । श्रोत्रेण श्रवण चैव चक्षुषा चैव दर्शनम्
ਜੋ ਸਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਉਪਾਧੀਆਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ—ਤੱਥਾਪਿ ਉਸੇ ਕਰਕੇ ਕੰਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
वाक्सम्भाषाप्रवृत्तं यत् तन्मन:परिवर्जितम् | बुद्धया चाध्यवसीयीत ब्रह्म॒चर्यमकल्मषम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਆਚਰਨ ਕੇਵਲ ਬੋਲਚਾਲ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਲ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਨ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਸਮਝ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਕੇ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
वह परमपद पाँच प्राण, मन, बुद्धि और दसों इन्द्रियोंके संघातरूप शरीरके संयोगसे शून्य है, शब्द और स्पर्शसे रहित है। जो कानसे सुनता नहीं, आँखसे देखता नहीं और वाणीद्वारा कुछ बोलता नहीं है, तथा जो मनसे भी रहित है, वही वह परमपद या ब्रह्म है। मनुष्य बुद्धिके द्वारा उसका निश्चय करे और उसकी प्राप्तिके लिये निष्कलंक ब्रह्मचर्यव्रतका पालन करे ।। सम्यग्वृत्तित्रह्यलोकं प्राप्रुयान्म ध्यम: सुरान् । द्विजाग्म्रो जायते विद्वान् कन्यसीं वृत्तिमास्थित:,जो मनुष्य इस व्रतका अच्छी तरह पालन करता है, वह ब्रह्मलोक प्राप्त कर लेता है। मध्यम श्रेणीके ब्रह्मबचारीको देवताओंका लोक प्राप्त होता है और कनिष्ठ श्रेणीका विद्वान ब्रह्मचारी श्रेष्ठ ब्राह्मणके रूपमें जन्म लेता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣਾਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ-ਰੂਪ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਜੋ ਕੰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ, ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ, ਅਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਵੀ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ-ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੇ। ਜੋ ਇਸ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਯਕ ਆਚਰਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਮੱਧਮ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਨੀਵੀਂ ਪੱਧਰੀ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਦਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਮੁੜ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
सुदुष्करं ब्रह्मचर्यमुपायं तत्र मे शृणु । सम्प्रदीप्तमुदीर्ण च निगृह्लीयाद् द्विजो रज:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਪਾਲਣ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਉਪਾਅ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਰਜੋਗੁਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਭੜਕ ਕੇ ਉੱਭਰਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਰੋਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 12
योषितां न कथा क्षाव्या न निरीक्ष्या निरम्बरा: । कथज्वचिद् दर्शनादासां दुर्बलानां विशेद्रज:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਨਾ ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੰਗੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵੇਖੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਗਨ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਯਮ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਜੋਗੁਣ—ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ—ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
रागोत्पन्नश्चरेत् कृच्छों महार्ति: प्रविशेदप: । मग्न: स्वप्ने च मनसा त्रिर्जपेदघधमर्षणम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਜਾਂ ਕਾਮ-ਵਿਕਾਰ ਉੱਠ ਪਏ, ਤਾਂ ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਜੇ ਕਾਮ ਦੀ ਪੀੜਾ ਬਹੁਤ ਤੀਵਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਨਦੀ ਜਾਂ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀਰਯ-ਪਾਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਾ ਕੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਸੂਕਤ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 14
पाप्मानं निर्दहेदेवमन्तर्भूतरजोमयम् । ज्ञानयुक्तेन मनसा संततेन विचक्षण:,विवेकी पुरुषको इस प्रकार ज्ञानयुक्त एवं संयमशील मनके द्वारा अपने अन्तःकरणमें प्रकट हुए पापमय कामविकारको दग्ध कर देना चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਿਵੇਕੀ ਅਤੇ ਸੰਯਮੀ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਨਿਰੰਤਰ ਅਡੋਲ ਮਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਅੰਤਰਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਰਜੋਗੁਣ-ਜਨਿਤ ਪਾਪਮਈ ਕਾਮ-ਵਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇ। ਅਰਥਾਤ ਜਦੋਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰਾਗ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਉਭਰਨ, ਤਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਫ਼ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
कुणपामे ध्यसंयुक्तं यद्वदच्छिद्रबन्धनम् । तद्वद् देहगतं विद्यादात्मानं देहबन्धनम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਅਪਵਿੱਤਰ ਦੇਹ, ਮਾਨੋ ਲਾਸ਼ ਵਰਗਾ, ਅਟੁੱਟ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਕਸ ਕੇ ਬੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਆਤਮਾ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਦੇਹ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਇਉਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 16
वातपित्तकफाद् रक्त त्वड्मांसं स्नायुमस्थि च । मज्जां देहं शिराजालैस्तर्पयन्ति रसा नृणाम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ—ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਰਸ ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚੋਂ ਵਹਿ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ, ਰਕਤ, ਚਮੜੀ, ਮਾਸ, ਸਨਾਯੂ, ਹੱਡੀ, ਮੱਜਾ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਪੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਯਮਿਤ ਪੋਸ਼ਣ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਥਿਰਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।
Verse 17
दश विद्याद् धमन्यो<त्र पज्चेन्द्रियगुणावहा: । याभि: सूक्ष्मा: प्रतायन्ते धमन्यो5न्या: सहस्रश:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਸ ਮੁੱਖ ਧਮਨੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਉਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੁਖਮ ਧਮਨੀਆਂ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਇਕ ਸੁਵਿਧਾਬੱਧ ਕਾਰਜ-ਖੇਤਰ ਹੈ; ਦੇਹ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਮਝ ਨੈਤਿਕ ਆਤਮ-ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 18
एवमेता: शिरा नद्यो रसोदा देहसागरम् । तर्पयन्ति यथाकालमापगा इव सागरम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਸ ਵਹਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਹ ਨਾਡੀ-ਰੂਪੀ ਨਦੀਆਂ ਇਸ ਦੇਹ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 19
मध्ये च हृदयस्यैका शिरा तत्र मनोवहा । शुक्रे संकल्पजं नृणां सर्वगात्रै्विमुड्चति
ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ‘ਮਨੋਵਹਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕੋ ਨਾਡੀ ਹੈ—ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਵਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਾਮ-ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸ਼ੁਕਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਾਸ ਕਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 20
सर्वगात्रप्रतायिन्यस्तस्या हानुगता: शिरा: । नेत्रयो: प्रतिपद्यन्ते वहन्त्यस्तैजसं गुणम्
ਉਸ ਮਨੋਵਹਾ ਨਾਡੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੋਰ ਨਾਡੀਆਂ ਤੈਜਸ ਗੁਣ—ਅਰਥਾਤ ਗ੍ਰਹਣ ਤੇ ਬੋਧ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ—ਨੂੰ ਵਹਾਉਂਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 21
पयस्यन्तर्तितं सर्पिर्यद्वन्निर्मथ्यते खजै: । शुक्र निर्मथ्यते तद्धत् देहसंकल्पजै: खजै:
ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਘਿਉ ਮਥਾਣੀ ਨਾਲ ਮਥ ਕੇ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਹ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ‘ਮਥਿਆ’ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
स्वप्नेड5प्येवं यथा भ्येति मन:संकल्पजं रज: । शुक्रे संकल्पजं देहात् सृजत्यस्य मनोवहा
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸੰਸਰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਮਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਇਸਤਰੀ-ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਲਗਨ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨੋਵਹਾ ਨਾਡੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੰਕਲਪ-ਜਨਿਤ ਸ਼ੁਕਰ ਦਾ ਸ੍ਰਾਵ ਕਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 23
महर्षिर्भगवानन्रिवेंद तच्छुक्रसम्भवम् । त्रिबीजमिन्द्रदैवत्यं तस्मादिन्द्रियमुच्यते
ਭਗਵਾਨ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅਤ੍ਰਿ ਉਸ ਸ਼ੁਕਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਮਨੋਵਹਾ ਨਾਡੀ, ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਅੰਨ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਇਸ ਦੇ ਤ੍ਰਿਬੀਜ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਦੇਵ ਇੰਦਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਇੰਦ੍ਰਿਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
ये वै शुक्रगतिं विद्युर्भूतसंकरकारिकाम् । विरागा दग्धदोषास्ते नाप्नुयुर्देहसम्भवम्
ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੁਕਰ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕਰਤਾ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸ਼ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੁੜ ਦੇਹ-ਜਨਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ।
Verse 25
गुणानां साम्यमागम्य मनसैव मनोवहम् | देहकर्मा नुदन् प्राणानन्तकाले विमुच्यते
ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਮਈ ਗਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਜੋ ਦੇਹ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ—ਉਹ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
जो केवल शरीरकी रक्षाके लिये भोजन आदि कर्म करता है, वह अभ्यासके बलसे गुणोंकी साम्यावस्थारूप निर्विकल्प समाधि प्राप्त करके मनके द्वारा मनोवहा नाड़ीको संयममें रखते हुए अन्तकालनमें प्राणोंको सुषुम्णा मार्गसे ले जाकर संसार-बन्धनसे मुक्त हो जाता है ।।
ਜੋ ਕੇਵਲ ਦੇਹ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੀ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭੋਗ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ-ਰੂਪ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਸਮਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨਾਲ ਮਨੋਵਹਾ ਨਾਡੀ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਅੰਤਿਮ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦਾ ਮਨ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਰਜ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪਰਿਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
तस्मात् तदभिघाताय कर्म कुर्यादकल्मषम् | रजस्तमश्न हित्वेह यथेष्टां गतिमाप्रुयात्
ਇਸ ਲਈ ਉਸ (ਉਦੰਡ ਮਨ) ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਐਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਜੋਗੁਣ ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਿਤ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
तरुणाधिगतं ज्ञानं जरादुर्बलतां गतम् | विपक्वबुद्धि: कालेन आदत्ते मानसं बलम्
ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਗਿਆਨ ਅਕਸਰ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪਰਿਪੱਕ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਐਸਾ ਮਾਨਸਿਕ ਬਲ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਦੇ ਵੀ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 29
सुदुर्गमिव पन्थानमतीत्य गुणबन्धनम् । यथा पश्येत् तथा दोषानतीत्यामृतमश्लुते
ਪਰਿਪੱਕ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਰਾਹ ਵਾਂਗ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਦੋਸ਼ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਯ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 214
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि वार्ष्णेया ध्यात्मक थने चतुर्दशाधिकद्विशततमो<5 ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਵਾਰ্ষਣੇਯ (ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਸੰਬੰਧੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼-ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਦੋ ਸੌ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The chapter tests whether austerity is primarily bodily deprivation (fasting as hardship) or a moral discipline centered on restraint, humility, and responsibility toward others—especially through giving and hospitality.
Sadopavāsa is presented as regulated eating—avoiding food between set meals—while vighasāśī is defined as eating only what remains after honoring deities, ancestors, dependents, and guests.
Yes. The chapter attributes expansive heavenly attainments and an elevated posthumous course to those who consistently prioritize offerings, dependents, and guests before themselves and live with disciplined restraint.