Shloka 8
Vyaktāvyakta-Viveka and Nivṛtti as Paramā Gati
Manifest–Unmanifest Discrimination and the Supreme Path of Withdrawal
गुरुउ्वाच शृणु शिष्य महाप्राज्ञ ब्रह्मगुह्ममिदं परम् । अध्यात्मं सर्वविद्यानामागमानां च यद्धसु
guruḥ uvāca: śṛṇu śiṣya mahāprājña brahma-guhyam idaṁ param | adhyātmaṁ sarva-vidyānām āgamānāṁ ca yad dhruvam || atha yad-yad yadā bhāti kāla-yogād yugādiṣu | tat-tad utpadyate jñānaṁ loka-yātrā-vidhāna-jam ||
ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਵਤਸ, ਸੁਣ। ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ! ਤੂੰ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪਰਮ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹ ਰਾਜ਼ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਧਿਆਤਮ-ਤੱਤ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਆਗਮ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੋ ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਉਹ ਗਿਆਨ ਵੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਲੋਕ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਤੋਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਕ।”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse identifies adhyātma—knowledge of the inner Self—as the supreme, hidden essence of Brahman and as the stable core of all learning and scriptural traditions. It also teaches a cyclical view of history: as time turns and new ages begin, appropriate forms of knowledge re-manifest to sustain the world’s ongoing order (loka-yātrā).
A teacher addresses a highly intelligent disciple and begins an esoteric instruction. He frames the disciple’s question as touching the deepest Brahman-secret and then explains that knowledge appears in different ages according to the operation of time and the requirements of maintaining worldly life and order.