Adhyaya 207

Verse 1

ऑपन-आक्रात छा आर: 2 सप्ताधिकदद्विशततमो< ध्याय: श्रीकृष्णसे सम्पूर्ण भूतोंकी उत्पत्तिका तथा उनकी महिमाका कथन युधिषछ्िर उवाच पितामह महाप्राज्ञ पुण्डरीकाक्षमच्युतम्‌ । कर्तारमकृतं विष्णुं भूतानां प्रभवाप्ययम्‌

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਤਾਮਹ, ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ! ਪੁੰਡਰੀਕਾਕਸ਼ ਅਚ੍ਯੁਤ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਜੋ ਅਕ੍ਰਿਤ (ਨਿਤ੍ਯਸਿੱਧ) ਕਰਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ—ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।

Verse 2

नारायणं हृषीकेशं गोविन्दमपराजितम्‌ । तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ श्रोतुमिच्छामि केशवम्‌

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਯਥਾਰਥ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਕੇਸ਼ਵ—ਨਾਰਾਇਣ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਗੋਵਿੰਦ, ਅਪਰਾਜਿਤ—ਉਸ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 3

युधिष्ठिरने कहा--भरतश्रेष्ठ! महाप्राज्ञ पितामह! कमलनयन भगवान्‌ श्रीकृष्ण अपनी महिमासे कभी च्युत न होनेवाले

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮੈਂ ਜਮਦਗਨੀ-ਨੰਦਨ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵਿਆਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਹੈ।

Verse 4

असितो देवलस्तात वाल्मीकिश्न महातपा: । मार्कण्डेयश्व गोविन्दे कथयन्त्यद्भुतं महत्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁੱਤਰ! ਅਸਿਤ, ਦੇਵਲ, ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਅਤੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਗੋਵਿੰਦ ਬਾਰੇ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਬਾਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 5

केशवो भरतश्रेष्ठ भगवानीश्रवर: प्रभु: । पुरुष: सर्वमित्येव श्रूयते बहुधा विभु:

ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਭਗਵਾਨ ਕੇਸ਼ਵ ਹੀ ਸਭ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ‘ਪੁਰੁਸ਼ ਏਵੇਦੰ ਸਰਵਮ੍’ ਆਦਿ ਵਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਵਿਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਗਾਈ ਗਈ ਹੈ।

Verse 6

कि तु यानि विदुलोकि ब्राह्मणा: शार्ज्र्धन्वनि । माहात्म्यानि महाबाहो शृणु तानि युधिछिर

ਪਰੰਤੂ ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਜਿਹੜੇ ਮਹਾਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਸੁਣੋ।

Verse 7

यानि चारहुर्मनुष्येन्द्र ये पुराणविदो जना: । कर्माणि त्विह गोविन्दे कीर्तयिष्यामि तान्यहम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰੇਂਦ੍ਰ, ਹੇ ਮਨੁੱਖੇਂਦ੍ਰ! ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 8

महाभूतानि भूतात्मा महात्मा पुरुषोत्तम: । वायुज्योतिस्तथा चाप: खं च गां चान्वकल्पयत्‌,सम्पूर्ण भूतोंके आत्मा महात्मा पुरुषोत्तमने आकाश, वायु, अग्नि, जल और पृथ्वी-- इन पाँच महाभूतोंकी रचना की है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ, ਮਹਾਤਮਾ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੇ ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅੱਗ, ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਰਚੇ।

Verse 9

स सृष्ट्वा पृथिवीं चैव सर्वभूतेश्वर: प्रभु: । अप्स्वेव भवन चक्रे महात्मा पुरुषोत्तम:,सर्वभूतेश्वर, प्रभु, महात्मा पुरुषोत्तमने इस पृथ्वीकी सृष्टि करके जलमें ही अपना निवासस्थान बनाया

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਰਵਭੂਤੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਹਾਤਮਾ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੇ ਧਰਤੀ ਰਚ ਕੇ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਇਆ।

Verse 10

सर्वतेजोमयस्तस्मिन्‌ शयान: पुरुषोत्तम: । सोअग्रजं सर्वभूतानां संकर्षणमकल्पयत्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਸਰਵ-ਤੇਜੋਮਯ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅਗਰਜ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

Verse 11

आश्रयं सर्वभूतानां मनसेतीह शुश्रुम । उसमें शयन करते हुए सर्वतेजोमय पुरुषोत्तम श्रीकृष्णने मनसे ही सम्पूर्ण प्राणियोंके अग्रज तथा आश्रय संकर्षणको उत्पन्न किया, यह हमने सुना है ।।

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਸਰਵਤੇਜੋਮਯ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕੇਵਲ ਮਨ-ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅਗਰਜ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਸਵਰੂਪ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਉਹੀ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੂਤ ਤੇ ਭਵਿੱਖ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਬਾਹੁ ਮਹਾਤਮਾ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਕਮਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 12

ततस्तस्मिन्‌ महाबाहो प्रादुर्भूते महात्मनि । भास्करप्रतिमं दिव्यं नाभ्यां पच्मामजायत

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ! ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 13

स तत्र भगवान्‌ देव: पुष्करे भ्राजयन्‌ दिश: । ब्रह्मा समभवत्‌ तात सर्वभूतपितामह:,तात! उस कमलसे सम्पूर्ण दिशाओंको प्रकाशित करते हुए समस्त प्राणियोंके पितामह देवस्वरूप भगवान्‌ ब्रह्मा उत्पन्न हुए

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ! ਉਸ ਕਮਲ ਵਿਚੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦੇਵ-ਸਵਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਉਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾਮਹ ਹੈ।

Verse 14

तस्मिन्नपि महाबाहो प्रादुर्भूते महात्मनि । तमसा पूर्वजो जज्ञे मधुर्नाम महासुर:,उन महाबाहु महात्मा ब्रह्माजीकी भी उत्पत्ति हो जानेपर वहाँ तमोगुणसे मधुनामक महान्‌ असुर प्रकट हुआ, जो असुरोंका पूर्वज था

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ! ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਤਮਸ ਤੋਂ ‘ਮਧੁ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਮਹਾ ਅਸੁਰ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਪੂਰਵਜ ਬਣਿਆ।

Verse 15

तमुग्रमुग्रकर्माणमुग्रं कर्म समास्थितम्‌ । ब्रह्मणोपचितिं कुर्वन्‌ जघान पुरुषोत्तम:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਗਰ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਘੋਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਉਸ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 16

तस्य तात वधात्‌ सर्वे देवदानवमानवा: । मधुसूदनमित्याहुरऋषभं सर्वसात्वताम्‌,तात! उस मधुका वध करनेके कारण ही सम्पूर्ण देवता, दानव और मानव--इन सर्वसात्वतशिरोमणि श्रीकृष्णको मधुसूदन कहते हैं

ਪਿਆਰੇ ਤਾਤ! ਮਧੂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਸਾਰੇ—ਸਭ ਸਾਤ੍ਵਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਨੀ ਕੁਲ-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ‘ਮਧੂਸੂਦਨ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 17

ब्रह्मानुससूजे पुत्रान्‌ मानसान्‌ दक्षसप्तमान्‌ | मरीचिमत्र्यज्ञिरसं पुलस्यं पुलहं क्रतुम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕੇਵਲ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੱਤ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ ਸੱਤਵਾਂ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਛੇ—ਮਰੀਚੀ, ਅਤ੍ਰੀ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ—ਸਨ।

Verse 18

मरीचि: कश्यपं तात पुत्रमग्रजमग्रज: । मानसं जनयामास तैजसं ब्रह्मवित्तमम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਿਆਰੇ ਤਾਤ! ਅਗਰਜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੇਠੇ ਮਰੀਚੀ ਨੇ ਕੇਵਲ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵੇਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ।

Verse 19

अज्जुष्ठात्‌ ससूजे ब्रह्मा मरीचेरपि पूर्वजम्‌ । सो5भवद्‌ भरतश्रेष्ठ दक्षो नाम प्रजापति:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਰਚਿਆ; ਉਹ ਮਰੀਚੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪੂਰਵਜ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਦਕਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪਦ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 20

तस्य पूर्वमजायन्त दश तिस्रश्न भारत | प्रजापतेर्दुहितरस्तासां ज्येष्ठा भवद्‌ दिति:,भरतनन्दन! प्रजापति दक्षके पहले तेरह कन्याएँ उत्पन्न हुईं, जिनमें दिति सबसे बड़ी थी

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਾਰਤ! ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਤੇਰਾਂ ਧੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦਿਤੀ ਸੀ, ਹੇ ਭਰਤਨੰਦਨ।

Verse 21

सर्वधर्मविशेषज्ञ: पुण्यकीर्तिमहायशा: । मारीच: कश्यपस्तात सर्वासामभवत्‌ पति:,तात! सम्पूर्ण धर्मोंके विशेषज्ञ, पुण्यकीर्ति, महायशस्वी मरीचिनन्दन कश्यप उन सब कन्याओंके पति हुए

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਪੁੰਨ-ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਮਰੀਚਿਨੰਦਨ ਕਸ਼੍ਯਪ, ਹੇ ਤਾਤ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਪਤੀ ਬਣਿਆ।

Verse 22

उत्पाद्य तु महाभागस्तासामवरजा दश । ददौ धर्माय धर्मज्ञो दक्ष एव प्रजापति:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਮਹਾਭਾਗ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਤੋਂ ਛੋਟੀਆਂ ਹੋਰ ਦਸ ਧੀਆਂ ਜਣੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 23

धर्मस्य वसव: पुत्रा रुद्राश्नामिततेजस: । विश्वेदेवाश्ष॒ साध्याश्ष मरुत्वन्तक्ष भारत

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਵਸੂ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ, ਸਾਧ੍ਯ ਅਤੇ ਮਰੁਤ-ਗਣ ਵੀ (ਉਸੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ)।

Verse 24

भरतनन्दन! धर्मके वसु, अमित तेजस्वी रुद्र, विश्वेदेव, साध्य तथा मरुद्गण--ये बहुत- से पुत्र हुए ।।

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਰਤਨੰਦਨ! ਧਰਮ ਤੋਂ ਵਸੂ, ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ, ਸਾਧ੍ਯ ਅਤੇ ਮਰੁਤ-ਗਣ—ਇਹ ਬਹੁਤੇ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਤੋਂ ਛੋਟੀਆਂ ਹੋਰ ਸਤਾਈ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ; ਮਹਾਭਾਗ ਸੋਮ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦਾ ਪਤੀ ਬਣਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਗੰਧਰਵ, ਘੋੜੇ, ਪੰਛੀ, ਗਾਂਵਾਂ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਮੱਛੀਆਂ, ਉਦਭਿਜ੍ਜ ਅਤੇ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।

Verse 25

इतरास्तु व्यजायन्त गन्धर्वास्तुरगान्‌ द्विजान्‌ | गाश्च किंपुरुषान्मत्स्यानुद्धिज्जांश्व वनस्पतीन्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਧੀਆਂ ਤੋਂ ਗੰਧਰਵ, ਘੋੜੇ, ਪੰਛੀ, ਗਾਂਵਾਂ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਮੱਛੀਆਂ, ਉਦਭਿਜ੍ਜ ਅਤੇ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।

Verse 26

आदित्यानदितिर्ऊज्ञेि देवश्रेष्ठानू महाबलान्‌ | तेषां विष्णुर्वामनो5भूद्‌ गोविन्दश्वा भवत्‌ प्रभु:

ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮਹਾਬਲੀ ਆਦਿਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਪ ਵਾਮਨ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਗੋਵਿੰਦ ਹਨ।

Verse 27

तस्य विक्रमणाच्चापि देवानां श्रीर्व्यवर्धत । दानवाश्न पराभूता दैतेयी चासुरी प्रजा

ਉਸ ਦੇ ਵਿਕਰਮ ਨਾਲ—ਅਰਥਾਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤਿੰਨ ਪਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਮਾਪ ਲੈਣ ਕਾਰਨ—ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ ਵਧੀ। ਦਾਨਵ ਹਾਰ ਗਏ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਵੀ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋਈ।

Verse 28

विप्रचित्तिप्रधानांश्व दानवानसृजदू दनु: । दितिस्तु सर्वानसुरान्‌ महासत्त्वानजीजनत्‌

ਦਨੂ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ। ਪਰ ਦਿਤੀ ਸਭ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ—ਮਹਾਨ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ—ਜਨਨੀ ਬਣੀ।

Verse 29

अहोरात्रं च कालं॑ च यथर्तु मधुसूदन: । पूर्वाह्न चापराह्न॑ च सर्वमेवानुकल्पयत्‌,इन्हीं श्रीमधुसूदनने दिन-रात, ऋतुके अनुसार काल, पूर्वाह्न तथा अपराह्न आदि समस्त काल-विभागकी व्यवस्था की

ਸ਼੍ਰੀ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਕਾਲ-ਮਾਪ, ਪੂਰਵਾਹਨ ਅਤੇ ਅਪਰਾਹਨ—ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਗ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ।

Verse 30

प्रध्याय सो5सृजन्मेघांस्तथा स्थावरजड्मान्‌ | पृथिवीं सो$सृजद्‌ विश्वां सहितां भूरितेजसा

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਬੱਦਲ ਰਚੇ, ਅਤੇ ਅਚਲ ਤੇ ਚਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਭ ਪਦਾਰਥਾਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਸਮੂਚੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।

Verse 31

ततः कृष्णो महाभाग: पुनरेव युधिष्ठिर । ब्राह्मणानां शतं श्रेष्ठ मुखादेवासृजत्‌ प्रभु:,युधिष्ठिर! तदनन्तर महाभाग श्रीकृष्णने पुनः सैकड़ों श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको मुखसे ही उत्पन्न किया

ਤਦ ਮਹਾਭਾਗਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਹੀ ਸੌ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ।

Verse 32

बाहुभ्यां क्षत्रियशतं वैश्यानामूरुत: शतम्‌ । पद्धयां शूद्रशतं चैव केशवो भरतर्षभ

ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਤੋਂ ਸੌ ਖੱਤਰੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਤੋਂ ਸੌ ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸੌ ਸ਼ੂਦਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ।

Verse 33

स एवं चतुरो वर्णान्‌ समुत्पाद्य महातपा: । अध्यक्ष॑ सर्वभूतानां धातारमकरोत्‌ स्वयम्‌,इस प्रकार इन महातपस्वी श्रीहरिने चारों वर्णोको उत्पन्न करके स्वयं ही धाताको सम्पूर्ण भूतोंका अध्यक्ष बनाया

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਨੇ ਚਾਰੇ ਵਰਣ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ ਆਪ ਹੀ ਧਾਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਅਧ੍ਯਕਸ਼ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 34

वेदविद्याविधातारं ब्रह्माणममितद्युतिम्‌ । भूतमातृगणाध्यक्ष॑ विरूपाक्षं च सोडसृजत्‌

ਉਸ ਨੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਵਿਧਾਤਾ, ਅਸੀਮ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧ੍ਯਕਸ਼ ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼ (ਰੁਦ੍ਰ) ਨੂੰ ਵੀ ਰਚਿਆ।

Verse 35

शासितारं च पापानां 2३४8 | समवर्तिनम्‌ । असृजत्‌ सर्वभूतात्मा च धनेश्वरम्‌

ਸਰਵ-ਭੂਤਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਨੇ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਮਵਰਤੀ ਯਮਰਾਜ ਨੂੰ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਕੁਬੇਰ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 36

यादसामसृजन्नाथं वरुणं च जलेश्वरम्‌ । वासवं सर्वदेवानामध्यक्षमकरोत्‌ प्रभु:,इसी प्रकार उन्होंने जल-जन्तुओंके स्वामी जलेश्वर वरुणकी सृष्टि की। उन्हीं भगवानने इन्द्रको सम्पूर्ण देवताओंका अध्यक्ष बनाया

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜਲਚਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਅਤੇ ਜਲ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਰਚਿਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਸਕ ਨੇ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਧ੍ਯਕਸ਼ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 37

यावद्यावदभूच्छुद्धा देहं धारयितुं नृणाम्‌ । तावत्‌ तावदजीवंस्ते नासीद्‌ यमकृतं भयम्‌

ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦ ਤੱਕ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਸਮਰੱਥਾ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਉਹ ਜੀਊਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਯਮ-ਜਨਿਤ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਮੌਤ ਦਾ ਭੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਛਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 38

न चैषां मैथुनो धर्मो बभूव भरतर्षभ | संकल्पादेव चैतेषामपत्यमुपपद्यते,भरतश्रेष्ठ) पहलेके लोगोमें मैथुनधर्मकी प्रवृत्ति नहीं हुई थी। इन सबको संकल्पसे ही संतान पैदा होती थी

ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਥੁਨ-ਧਰਮ ਦੀ ਰੀਤ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੇਵਲ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

Verse 39

ततस्त्रेतायुगे काले संस्पर्शाज्जायते प्रजा । न हाभून्मैथुनो धर्मस्तेषामपि जनाधिप

ਫਿਰ ਜਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਸਪਰਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਲੱਗੀ; ਹੇ ਜਨਾਧਿਪ! ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਮੈਥੁਨ-ਧਰਮ ਦੀ ਰੀਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 40

द्वापरे मैथुनो धर्म: प्रजानामभवन्नूप । तथा कलियुगे राजन द्वन्ड्यमापेदिरे जना:,नरेश्वर! द्वापरयुगमें प्रजाके मनमें मैथुनधर्मका सूत्रपात हुआ। राजन! उसी तरह कलियुगमें भी लोग मैथुनधर्मको प्राप्त होने लगे

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਵਿੱਚ ਮੈਥੁਨ-ਧਰਮ ਪ੍ਰਵਰਤ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਏ—ਵਿਰੋਧੀ ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਖਿੱਚ-ਧੱਕ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਚਲਣ ਲੱਗਾ।

Verse 41

एष भूतपतिस्तात स्वध्यक्षश्न तथोच्यते । निरपेक्षांश्व कौन्तेय कीर्तयिष्यामि तच्छूुणु

ਭੀਸ਼ਮ ਬੋਲੇ—ਪੁੱਤਰ! ਉਹੀ ਭੂਤਪਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਅਧ੍ਯਕਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ! ਹੁਣ ਜੋ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਤੇ ਉਦਾਸੀਨ ਹੋ ਕੇ ਨਰਕ-ਲੋਕ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਸੁਣ।

Verse 42

दक्षिणापथजन्मान: सर्वे नरवरान्ध्रका: । गुहा: पुलिन्दा: शबराश्नूचुका मद्रकै: सह,नरेश्वर! दक्षिण भारतमें जन्म लेनेवाले सभी आन्ध्र, गुह, पुलिन्द, शबर, चूचुक और मद्रक-ये सब-के-सब म्लेच्छ हैं

ਭੀਸ਼ਮ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਦੱਖਣਾਪਥ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਆਂਧ੍ਰ, ਗੁਹ, ਪੁਲਿੰਦ, ਸ਼ਬਰ, ਸ਼ਨੂਚੁਕ ਅਤੇ ਮਦ੍ਰਕ—ਇਹ ਸਭ ਮਲੇਛ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 43

उत्तरापथजन्मान: कीर्तयिष्यामि तानपि | यौनकाम्बोजगान्धारा: किराता बर्बरै: सह

ਭੀਸ਼ਮ ਬੋਲੇ—ਉੱਤਰਾਪਥ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਯੌਨ, ਕਾਂਬੋਜ, ਗਾਂਧਾਰ ਅਤੇ ਕਿਰਾਤ, ਬਰਬਰਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 44

श्वपाकबलगृथ्राणां सधर्माणो नराधिप

ਭੀਸ਼ਮ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਸ਼ਵਪਾਕਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਅਤੇ ਗਿਦ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਦਾ ਵੀ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਧਰਮ (ਨਿਯਮ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 45

त्रेताप्रभत्ति वर्धन्ते ते जना भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! त्रेतासे वे लोग बढ़ने लगे थे। तदनन्तर त्रेता और द्वापरका महाघोर संध्याकाल उपस्थित होनेपर राजालोग एक दूसरेसे टक्कर लेकर युद्धमें आसक्त हुए

ਭੀਸ਼ਮ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਲੋਕ ਵਧਣ ਅਤੇ ਫੈਲਣ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 46

ततस्तस्मिन्‌ महाघोरे संध्याकाल उपस्थिते । राजान: समसज्जन्त समासाद्येतरेतरम्‌

ਫਿਰ, ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾ-ਭਿਆਨਕ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਵੇਲਾ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਟੱਕਰਾਏ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਗਏ।

Verse 47

(तप: स्वरूपो महादेव: कृष्णो देवकिनन्दन: । तस्य प्रसादाद्‌ दुःखस्य नाशं प्राप्स्यसि मानद ।।

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਨ! ਦੇਵਕੀ-ਨੰਦਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਦੁੱਖ ਨਸ਼ਟ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਕਰਤਾ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਵੀ ਉਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਨ। (ਫਿਰ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਰੱਖ ਕੇ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ—ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਨਿਰਮਲ, ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਮਹਾਤਮਾ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਕਾਰਣ-ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।)

Verse 48

नारदो5प्यथ कृष्णस्य परं मेने नराधिप । शाश्वतत्वं महाबाहो यथावद्‌ भरतर्षभ

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਨਾਰਦ ਨੇ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਨਿਆ। ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਹੇ ਭਰਤ-ਰਿਸ਼ਭ! ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਯਥਾਵਤ ਜਾਣਿਆ।

Verse 49

महाबाहु भरतश्रेष्ठ नरेश्वर! नारदजीने श्रीकृष्णके परम सनातन परमात्मभावको यथावत्‌्रूपसे जाना और माना है ।।

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਨਾਰਦ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪਰਮ, ਸਨਾਤਨ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਯਥਾਵਤ ਜਾਣ ਕੇ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇਹ ਸਤ੍ਯ-ਵਿਕ੍ਰਮੀ, ਕਮਲ-ਨੈਣ, ਮਹਾਬਾਹੁ ਕੇਸ਼ਵ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਸਮਝੋ।

Verse 206

इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें मनु और बृहस्पतिका संवादरूप दो सौ छठा अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਮਨੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਦੋ ਸੌ ਛੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 207

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि सर्वभूतोत्पत्तिक थने सप्ताधिकद्धिशततमो<ध्याय:

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਮੋક્ષਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸਰਵ-ਭੂਤ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੋ ਸੌ ਸੱਤਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 436

एते पापकृतस्तात चरन्ति पृथिवीमिमाम्‌ | तात! अब उत्तर भारतमें जन्म लेनेवाले म्लेच्छोंका वर्णन करूँगा; यौन, काम्बोज, गान्धार, किरात और बर्बर--ये सब-के-सब पापाचारी होकर इस सारी पृथ्वीपर विचरते रहते हैं

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਪਾਪੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਮਲੇੱਛਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਯਵਨ, ਕਾਂਬੋਜ, ਗਾਂਧਾਰ, ਕਿਰਾਤ ਅਤੇ ਬਰਬਰ; ਇਹ ਸਭ ਪਾਪਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 446

नैते कृतयुगे तात चरन्ति पृथिवीमिमाम्‌ । नरेश्वर! ये सब-के-सब चाण्डाल, कौए और गीधोंके समान आचार-विचारवाले हैं। ये सत्ययुगमें इस पृथ्वीपर नहीं विचरण करते हैं

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁੱਤਰ, ਕ੍ਰਿਤ (ਸਤਯ) ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੋਕ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਫਿਰਦੇ। ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਸਭ ਚੰਡਾਲਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰ-ਵਿਚਾਰ ਕਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਗਿਦ੍ਹਾਂ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਸਤਯ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਭਟਕਣ ਲਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

Verse 4636

एवमेष कुरुश्रेष्ठ प्रादुर्भूतो महात्मना । कुरुश्रेष्ठ) इस प्रकार महात्मा श्रीकृष्णने इस लोकको उत्पन्न किया है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਰਥਾਤ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਲੋਕ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।