Adhyaya 195
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः (Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature)
Upa-parva: Mokṣadharma (Liberation Teachings) — Elemental Cosmology and the Inner Witness (Contextual Unit for Adhyāya 195)
This chapter presents Manu’s compact metaphysical exposition. It begins with a cosmogonic sequence: from the imperishable (akṣara) arises space (kha), then wind (vāyu), fire/light (jyotis/tejas), water (jalam), and earth (jagatī), from which the manifest world proceeds. The discourse then contrasts beings that ‘return’ to elemental dissolution with those oriented to the ‘parama’ attainment, introducing a soteriological distinction grounded in cognition and practice. The ‘parama’ is described apophatically—neither hot nor cold, neither taste nor smell nor form—indicating a principle beyond sensory predicates. A functional psychology follows: skin, tongue, nose, ear, and eye grasp touch, taste, smell, sound, and form, yet the untrained do not grasp what is beyond. By withdrawing each sense from its object, one ‘sees’ one’s own nature. Causality is analyzed via kāraṇa and upāya: that by which actions are initiated and accomplished is termed the cause/means; the supreme cause is portrayed as pervasive and efficacious. Karma and knowledge are linked: auspicious/inauspicious action conditions embodied experience. Multiple analogies (lamp and illumination; ministers reporting to a king; flames/winds/rays/waters moving; fire latent in wood revealed by friction; dream and subtle transition) illustrate how senses are partial, how subtle continuity proceeds via liṅga (subtle body), and how the witness ‘sees’ the senses though they do not see it. The chapter closes by mapping senses to elements (ear–space, nose–earth, form/vision–fire, taste/sweat–water, touch–wind), placing manas and buddhi as coordinators of sensory and moral life.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह भीष्म से पूछते हैं—शास्त्रों में ‘अध्यात्म’ नाम से जिस ज्ञान का विचार किया गया है, वह वास्तव में क्या है और कैसा है? → भीष्म अध्यात्म का विवेचन आरम्भ करते हैं: पंचमहाभूतों से देह-रचना, जीव का उस वैषम्य को न देख पाना, इन्द्रियों-मन-बुद्धि की देख-रेख, और त्रिगुण (सत्त्व-रज-तम) के प्रभाव से बुद्धि का सुख-दुःख-मोह में डोलना—इन सबके बीच आत्मतत्त्व की पहचान कठिन प्रतीत होती है। → त्रिगुणों के अधीन बुद्धि इन्द्रियों को प्रवृत्त करती है; पर जो पुरुष धर्म-अर्थ-काम (त्रिवर्ग) को ठीक-ठीक जानकर भी आसक्ति से रहित, मन से तत्त्व का अन्वेषण करता है, वही ‘तत्त्वदर्शी’ होकर उद्वेग से परे हो जाता है—यहीं अध्यात्म-ज्ञान का निर्णायक संकेत प्रकट होता है। → भीष्म निष्कर्ष देते हैं कि अध्यात्म-ज्ञान देह-इन्द्रिय-गुणों के खेल को पहचानकर, बुद्धि के सुख-दुःख-मोह से ऊपर उठते हुए आत्मस्वरूप की ओर स्थिर होना है; बाह्य आचरण (जैसे भोजन से पूर्व शुद्धि) भी मन की सजगता और संयम का सहचर है। → अगले अध्यायों में त्रिगुणों के सूक्ष्म भेद, बुद्धि-जीव-परमात्मा के सम्बन्ध और मोक्षमार्ग की अधिक विशद पद्धति का विस्तार होने का संकेत।
Shlokas
Verse 1
7-2 ड-ऑ का - तात्पर्य यह कि भोजनके लिये जाते समय तत्काल हाथ
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾਮਹ! ਇੱਥੇ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ‘ਅਧਿਆਤਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਿਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੱਤ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਧਿਆਤਮ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 2
युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! शास्त्रोंमें मनुष्यके लिये अध्यात्मके नामसे जिसका विचार किया जाता है, वह अध्यात्मज्ञान क्या है और कैसा है? यह मुझे बताइये ।।
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਤਾਮਹ! ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ‘ਅਧਿਆਤਮ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਿਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਧਿਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਹ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਸਮੂਹ ਵਿਸ਼ਵ ਕਿਸ ਤੋਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਮਝਾ ਸਕਦੇ ਹੋ।
Verse 3
भीष्म उवाच अध्यात्ममिति मां पार्थ यदेतदनुपृच्छसि । तद् व्याख्यास्यामि ते तात श्रेयस्करतमं सुखम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪਾਰਥ! ਤੂੰ ‘ਅਧਿਆਤਮ’ ਬਾਰੇ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ, ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 4
सृष्टिप्रलयसंयुक्तमाचार्य : परिदर्शितम् । यज्ज्ञात्वा पुरुषो लोके प्रीतिं सौख्यं च विन्दति । फललाभश्न तस्य स्यात् सर्वभूतहितं च तत्
ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਅਧਿਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਸੁਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਧਿਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ।
Verse 5
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्न॒ पठचमम् । महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ,पृथ्वी, वायु, आकाश, जल और अग्नि--ये पाँच महाभूत सम्पूर्ण प्राणियोंकी उत्पत्ति और प्रलयके स्थान हैं
ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼, ਜਲ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਅੱਗ—ਇਹ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਹਨ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ।
Verse 6
यतः: सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति पुनः पुनः । महाभूतानि भूतेभ्य: सागरस्योर्मयो यथा
ਜਿਸ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਾ ਕੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਠ ਕੇ ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮਹਾਭੂਤ ਵੀ ਜੀਵਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਬਾਰੰਬਾਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 7
प्रसार्य च यथाड्रनि कूर्म: संहरते पुन: । तहद् भूतानि भूतात्मा सृष्टानि हरते पुन:
ਜਿਵੇਂ ਕੱਛੂਆ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਫੈਲਾ ਕੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰਚੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
महाभूतानि पज्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् । अकरोत् तेषु वैषम्यं तत्तु जीवो न पश्यति
ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਤੱਤ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਵੱਧ, ਕਿਤੇ ਘੱਟ। ਇਹ ਸੁਖਮ ਵਿਸ਼ਮਤਾ ਆਮ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ।
Verse 9
शब्द: श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम् । वायो: स्पर्शस्तथा चेष्टा त्वक् चैव त्रितयं स्मृतम्
ਸ਼ਬਦ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਇੰਦ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਛਿਦਰ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਪਰਸ਼, ਚੇਸ਼ਟਾ (ਗਤੀ/ਕਿਰਿਆ) ਅਤੇ ਤਵਚਾ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 10
रूप॑ चक्षुस्तथा पाकस्त्रिविधं तेज उच्यते । रस: क्लेदश्न जिह्दा च त्रयो जलगुणा: स्मृता:
ਰੂਪ, ਨੇਤਰ ਅਤੇ ਪਾਕ (ਪਚਨ/ਪਰਿਪਾਕ)—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਤੇਜ ਦੇ ਕਾਰਜ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਰਸ, ਕਲੇਦ (ਨਮੀ) ਅਤੇ ਜੀਭ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਜਲ ਦੇ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 11
घ्रेयं प्राणं शरीरं च एते भूमिगुणास्त्रय: । महाभूतानि पज्चैव षष्ठं च मन उच्यते
ਘ੍ਰੇਯ (ਗੰਧ), ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਸਰੀਰ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣ (ਕਾਰਜ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਹਨ ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਮਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 12
इन्द्रियाणि मनश्लैव विज्ञानान्यस्थ भारत । सप्तमी बुद्धिरित्याहु: क्षेत्रज्ञ: पुनरष्टम:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਭੇਦ—ਇਹ ਅੱਠ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੱਤਵੀਂ ਬੁੱਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਖੇਤਰਜ੍ਞ—ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨਹਾਰ, ਸਾਕਸ਼ੀ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ—ਮੁੜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 13
भरतनन्दन! श्रोत्र आदि पाँच इन्द्रियाँ और मन--ये जीवात्माको विषयोंका ज्ञान करानेवाले हैं। शरीरमें इन छः के अतिरिक्त सातवीं बुद्धि और आठवाँ क्षेत्रज्ञ है ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਰਤਨੰਦਨ! ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ—ਇਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੱਤਵੀਂ ਬੁੱਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਖੇਤਰਜ੍ਞ (ਆਤਮਾ) ਹੈ। ਅੱਖ ਵੇਖਣ ਲਈ ਹੈ; ਮਨ ਸੰਦੇਹ ਅਤੇ ਵਿਕਲਪ ਉਠਾਂਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
ऊर्ध्व पादतलाभ्यां यदर्वाक्चोर्ध्व॑ च पश्यति । एतेन सर्वमेवेदं विद्धयभिव्याप्तमन्तरम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤੱਕ ਜੋ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਚੇਤਨਾ ਉੱਪਰ-ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਵੇਖਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਉਹੀ ਅੰਤਰ-ਸਾਕਸ਼ੀ ਇਸ ਸਮੂਹ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
Verse 15
पुरुषैरिन्द्रियाणीह वेदितव्यानि कृत्स्नश: । तमो रजश्न सत्त्वं च तेडपि भावास्तदाश्रिता:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ (ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਗਾਂ) ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਤਮਸ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਸਤ੍ਤਵ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਗੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ।
Verse 16
एतां बुद्ध्वा नरो बुद्ध्या भूतानामागतिं गतिम् । समवेक्ष्य शनैश्वैव लभते शममुत्तमम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮ੍ਯਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ-ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
गुणैनेनीयते बुद्धिर्बुद्धेरेवेन्द्रियाण्पपि । मन:षष्ठानि सर्वाणि तदभावे कुतो गुणा:
ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁੱਧੀ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨ ਨੂੰ ਛੇਵਾਂ ਮੰਨ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ (ਨਿਯਾਮਕ ਬੁੱਧੀ) ਹੀ ਨਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਗੁਣ ਕਿੱਥੋਂ ਉੱਪਜਣ?
Verse 18
तम आदि गुण बुद्धिको बारंबार विषयोंकी ओर ले जाते हैं; तथा बुद्धिके साथ-साथ मनसहित पाँचों इन्द्रियोंकोी और उनकी समस्त वृत्तियोंको भी ले जाते हैं। उस बुद्धिके अभावमें गुण कैसे रह सकते हैं? ।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ—ਉਸੇ ਤੱਤ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ। ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੀ ਤੋਂ ਫਿਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
यह चराचर जगत् बुद्धिके उदय होनेपर ही उत्पन्न होता है और उसके लयके साथ ही लीन हो जाता है; इसलिये यह सारा प्रपंच बुद्धिमय ही है; अतएव श्रुतिने सबकी बुद्धिरूपताका ही निर्देश किया है ।।
ਜਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ (ਬੁੱਧੀ) ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚੱਖੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸੁਣਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸੁੰਘਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੀਭ ਨਾਲ ਰਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ।
Verse 20
त्वचा स्पर्शयते स्पर्श बुद्धिर्विक्रियतेड्सकृत् । येन प्रार्थयते किज्चित् तदा भवति तनमन:
ਚਮੜੀ ਦੇ ਦੁਆਰਾ (ਬੁੱਧੀ) ਸਪਰਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਾਧਨ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਮਨ ਉਸੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
अधिष्ठानानि बुद्धेर्हि पृथगर्थानि पञ्चधा । इन्द्रियाणीति यान्याहुस्तान्यदृश्योडधितिष्ठति
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਜੋ ਪੰਜ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹਨ, ਉਹੀ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਜੀਵਾਤਮਾ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਯੰਤਾ) ਹੈ।
Verse 22
पुरुषे तिष्ठती बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते । कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदनुशोचति
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਉਹ ਪ੍ਰੀਤਿ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 23
एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेष्ववस्थिता
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਹੀ ਭਾਵਾਤਮਕ ਬੁੱਧੀ ਜਦੋਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮੋਹ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਚੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਟਰੇਖਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्तते । सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਭਾਵਾਤਮਕ ਬੁੱਧੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਤਿਕ੍ਰਮ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਛਲਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਤਟ-ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਵੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
अतिभावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते । प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावमनुवर्तते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ, ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਬੁੱਧੀ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਉੱਠਦਿਆਂ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀਸ਼ੀਲ ਰਜੋਗੁਣ ਉਸੇ ਬੁੱਧੀ-ਭਾਵ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रवर्तयति सा तदा । ततः सत्त्वं तमोभाव: प्रीतियोगात् प्रवर्तते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਵੇਲੇ (ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ) ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਿੱਚ ਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤਿ ਉਪਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤ੍ਤਵਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਸਕਤੀ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਤਮੋਗੁਣੀ ਅਵਸਥਾ ਉਭਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 27
प्रीति: सत्त्वं रज: शोकस्तमो मोहस्तु ते त्रय: । ये ये च भावा लोके5स्मिन् सर्वेष्वेतेषु वै त्रिषु
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪ੍ਰੀਤਿ/ਹਰਖ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੋਕ ਰਜੋ-ਗੁਣ ਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੋਹ ਤਮੋ-ਗੁਣ ਦਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਨ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋ ਭਾਵ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸੱਚ ਨ ਸਮਝੋ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਲਈ ਸੱਤਵ ਦੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਵਧਾਓ।
Verse 28
इति बुद्धिगति: सर्वा व्याख्याता तव भारत | इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੈਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਗਤੀ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧੀਮਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 29
भारत! इस प्रकार मैंने तुम्हारे समक्ष बुद्धिकी सम्पूर्ण गतिका विशद विवेचन किया है। बुद्धिमान पुरुषको चाहिये कि वह अपनी सम्पूर्ण इन्द्रियोंको काबूमें रखे ।।
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ/ਵੇਦਨਾ ਵੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
Verse 30
सुखस्पर्श: सत्त्वगुणो दुःखस्पर्शो रजोगुण: । तमोगुणेन संयुक्ती भवतो5व्यावहारिकौ
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸੁਖ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਰਜੋ-ਗੁਣ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਤਮੋ-ਗੁਣ—ਅੰਧਕਾਰ ਤੇ ਮੋਹ—ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਹਾਰ ਲਈ ਯੋਗ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਤਦ ਮਨ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਠੀਕ ਵਿਵੇਕ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਾਣੋ ਕਿ ਗੁਣ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਤਮਸ ਦੀ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਕਰਤਵ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੋ।
Verse 31
तत्र यत् प्रीतिसंयुक्ते काये मनसि वा भवेत् | वर्तते सात्त्विको भाव इत्याचक्षीत तत् तथा,जब शरीर या मनमें किसी प्रकारसे भी प्रसन्नताका भाव हो, तब यह कहना चाहिये कि सात्विक भावका उदय हुआ है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿੱਥੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਉੱਠੇ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਤੇ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਸਾਤਵਿਕ ਭਾਵ ਦਾ ਉਦਯ ਹੋਇਆ ਹੈ’।
Verse 32
अथ यद् दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मन: । प्रवृत्त रज इत्येव तन्न संरभ्य चिन्तयेत्
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਅਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਉੱਠੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਜੋਗੁਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੁੱਖ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਸੋਚ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਨਾ ਮਥੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਚਿੰਤਾ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 33
अथ यन्मोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत् | अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਅਵਸਥਾ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾ ਅਸਪਸ਼ਟ ਰਹੇ, ਤਰਕ ਵੀ ਉਸ ਤੱਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਵੇ—ਤਾਂ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਜਾਣੋ ਕਿ ਤਮੋਗੁਣ ਦਾ ਪ੍ਰਾਬਲ੍ਯ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 34
प्रहर्ष: प्रीतिरानन्द: सुखं संशान्तचित्तता । कथंचिदभिवर्तन्त इत्येते साक््चिका गुणा:
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਹਰਸ਼, ਪ੍ਰੀਤਿ, ਆਨੰਦ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਠਹਿਰੀ ਹੋਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਪਜੇ—ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਗੁਣ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 35
अतुष्टि: परितापश्च शोको लोभस्तथाक्षमा | लिज्रानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभि:
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਹੀ ਅਸੰਤੋਖ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਪਸ਼, ਸ਼ੋਕ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਜੋਗੁਣ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 36
अवमानस्तथा मोह: प्रमाद: स्वप्रतन्द्रिता । कथंचिदभिवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणा:
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਅਪਮਾਨ, ਮੋਹ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਸੁਪਨੇ-ਨੀਂਦ ਦੀ ਜੜਤਾ ਅਤੇ ਆਲਸ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਮੋਗੁਣ ਦੇ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 37
दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् । मन: सुनियतं यस्य स सुखी प्रेत्य चेह च
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੂਰ ਤੱਕ ਦੌੜਦਾ, ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਭਟਕਦਾ, ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਉਹ ਮਨ ਜੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰੋਕ ਕੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 38
सत्त्वक्षेत्रज््योरेतदन्तरं पश्य सूक्ष्मयो: । सृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान्
ਸੱਤਵ (ਮਨ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਅਤੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ (ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨਹਾਰ)—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚਲਾ ਅੰਤਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੋ। ਇਕ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਕੋ ਆਤਮਾ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।
Verse 39
मशकोदुम्बरौ वापि सम्प्रयुक्तो यथा सदा । अन्योन्यमेतौ ख्यातां च सम्प्रयोगस्तथा तयो:
ਜਿਵੇਂ ਮੱਛਰ ਅਤੇ ਉਦੁੰਬਰ (ਗੂਲਰ) ਸਦਾ ਨੇੜੇ ਸੰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਭਿੰਨ ਹਨ—ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 40
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ सम्प्रयुक्तौ च सर्वदा । यथा मत्स्यो जलं॑ चैव सम्प्रयुक्तो तथैव तौ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਦਾ ਪਰਸਪਰ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੀਵਨ-ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵੀ ਹਨ।
Verse 41
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान् वेत्ति सर्वश: । परिद्रष्टा गुणानां तु संसृष्टान्मन्यते तथा
ਗੁਣ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਪਰ ਆਤਮਾ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਰਲਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 42
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थ कुरुते बुद्धिसप्तमै: । निर्विचेष्टेरजानद्धिः परमात्मा प्रदीपवत्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ; ਤਾਂ ਵੀ ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਸਮੇਤ ਸੱਤ ਉਪਕਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ ਦੀਵਾ ਘੜੇ ਦੇ ਛੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਫੈਲਾ ਕੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੜ੍ਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ-ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 43
सृजते हि गुणान् सच्चं क्षेत्रज्ञ: परिपश्यति । सम्प्रयोगस्तयोरेष सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुव:,बुद्धि गुणोंकी सृष्टि करती है और आत्मा साक्षी बनकर देखता रहता है। उन बुद्धि और आत्माका यह संयोग अनादि है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬੁੱਧੀ (ਸੱਤਵ) ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਆਤਮਾ ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸੰਯੋਗ ਧ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਅਨਾਦਿ ਹੈ।
Verse 44
आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कश्षन | सत्त्वं मनः संसृजते न गुणान् वै कदाचन
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੱਤਵ (ਬੁੱਧੀ) ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਲਈ ਵੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਹੀ ਸੱਤਵ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਘੜਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਪਰਕ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 45
रश्मीस्तेषां स मनसा यदा सम्यड्नियच्छति । तदा प्रकाशते<स्यात्मा घटे दीपो ज्वलन्निव
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ (ਰਸ਼ਮੀਆਂ) ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਜਲਦੇ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਉਠਦਾ ਹੈ।
Verse 46
त्यक्त्वा यः प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनि: । सर्वभूतात्मभूस्तस्मात् स गच्छेदुत्तमां गतिम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ (ਸੰਸਾਰਿਕ) ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਦਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਮਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 47
यथा वारिचर: पक्षी सलिलेन न लिप्यते । एवमेव कृतप्रज्ञो भूतेषु परिवर्तते,जैसे जलचर पक्षी जलसे लिप्त नहीं होता, उसी प्रकार विशुद्धबुद्धि ज्ञानी पुरुष निर्लिप्त रहकर ही सम्पूर्ण भूतोंमें विचरता है
ਜਿਵੇਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕ੍ਰਿਤਪ੍ਰਜ੍ਞ ਗਿਆਨੀ ਪੁਰਖ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਅਸੰਗ ਤੇ ਨਿਰਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 48
एवं स्वभावमेवैतत् स्वबुद्धया विहरेन्नर: । अशोचचन्नप्रहृष्यंश्व समो विगतमत्सर:
ਇਹ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੀ ਐਸਾ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਸ਼ੋਕ ਕਰੇ, ਨਾ ਹर्षਿਤ ਹੋਵੇ, ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਚਰੇ।
Verse 49
स्वभावयुकत्या युक्तस्तु स नित्यं सृजते गुणान् । ऊर्णनाभिर्य था सूत्र विज्ञेयास्तन्तुवद् गुणा:
ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਆਤਮਾ ਨਿੱਤ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਹੀ ਧਾਗਾ ਕੱਢ ਕੇ ਜਾਲ ਬੁਣਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਤੰਤੂਆਂ ਵਾਂਗ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 50
प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते निवृत्तिनोपलभ्यते । प्रत्यक्षेण परोक्षं तदनुमानेन सिध्यति
ਗੁਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ ਜਾਪਣ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ। ਜੋ ਪਰੋਖ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 51
एवमेके< ध्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे | उभयं सम्प्रधार्यतद् व्यवस्येत यथामति
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ‘ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ’ ਦਾ ਨਿਸਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੱਖਰਾ ਮਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੋਲ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 52
इतीमं॑ हृदयग्रन्थिं बुद्धिभेदमयं दृढम् । विमुच्य सुखमासीत न शोचेच्छिन्नसंशय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀ ਵੱਲੋਂ ਘੜਿਆ ਹੋਇਆ ਭੇਦ ਹੀ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਪੱਕੀ ਗੰਢ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਸੰਦੇਹ ਕੱਟ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਕਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 53
मलिनाः: प्राप्तुयु: शुद्धि यथा पूर्णा नदीं नरा: । अवगाहा सुविद्धांसो विद्धि ज्ञानमिदं तथा
ਜਿਵੇਂ ਮੈਲੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਗਿਆਨ-ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਮੈਲੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਜਾਣ।
Verse 54
महानद्या हि पारज्ञस्तप्यते न तदन्यथा । न तु तप्यति तत्त्वज्ञ: फले ज्ञाते तरत्युत
ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਦਾ ਘਾਟ ਜਾਣ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਨੌਕਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਤਪਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੱਤਵ-ਜਾਣੂ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗਿਆਨ ਆਪ ਹੀ ਪੁਲ ਹੈ।
Verse 55
एवं ये विदुराध्यात्मं केवल ज्ञानमुत्तमम्,जो मनुष्य बुद्धिसे जीवोंके इस आवागमनपर शनै:-शनै: विचार करके उस विशुद्ध एवं उत्तम आध्यात्मिक ज्ञानको प्राप्त कर लेता है, वह परम शान्ति पाता है
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ੁੱਧ, ਕੇਵਲ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 56
एतां बुद्ध्वा नर: सर्वा भूतानामागतिं गतिम् | अवेक्ष्य च शनैर्बुद्धया लभते शमनं तत:
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਮਲ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਸ਼ਮਨ—ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 57
त्रिवर्गो यस्य विदित: प्रेक्ष्य यश्चन विमुडचति । अन्विष्य मनसा युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुक:
ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਜਾਣੇ ਹੋਣ, ਜੋ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਦਾ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਕਰਕੇ ਯੋਗ-ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਵਸਤੂਆਂ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਲਾਲਸਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਹੈ।
Verse 58
न चात्मा शक््यते द्रष्टमिन्द्रियैश्न विभागश: । तत्र तत्र विसृष्टैश्न दुर्वार्यश्षाकृतात्मभि:
ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨ ਤਾਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਇਕ ਤੋਂ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇ ਵੱਲ ਅਟੱਲ ਤੌਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੌੜਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
Verse 59
एतद् बुद्ध्वा भवेद् बुद्धः किमन्यद् बुद्धलक्षणम् । विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिण:
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗਿਆਨੀ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਗਿਆਨ ਦਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਰ ਕੀ ਲੱਛਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਵੇਕੀ ਪੁਰਖ ਉਸ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 60
न भवति विदुषां ततो भयं यदविदुषां सुमहद् भयं भवेत् | न हि गतिरधिकास्ति कस्यचित् सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यताम्
ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਮਹਾਨ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਗਤੀ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਜਾਂ ਨੀਵੀਂ ਨਹੀਂ; ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਰਹਿਣ ਤੇ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਮਾਨ ਗਤੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਸ ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਤਾਰਤਮ੍ਯ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 61
य: करोत्यनभिसंधिपूर्वक॑ तच्च निर्णुदति यत्पुराकृतम् । नाप्रियं तदुभयं कुतः प्रियं तस्य तज्जनयतीह सर्वतः
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ—ਫਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ—ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਇਸ ਜਨਮ—ਦੋਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਅਪ੍ਰਿਯ ਫਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਪ੍ਰਿਯ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਤਾਪਣ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਫਲਾਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਰਮ ਹਰ ਥਾਂ ਬੰਧਨਕਾਰੀ ਨਤੀਜੇ ਦੇਣਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 62
लोकमातुरमसूयते जन- स्तस्य तज्जनयतीह सर्वत:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਦੁರ್ವਿਆਸਨਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਆਤੁਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਪੁਰਖ ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਨਿੰਦਣਯ ਕਰਮ ਹੀ ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੁਖੀ ਜਨ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅਨੇਕ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ—ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਆਦਿ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਜਨਮ ਵੱਲ ਧੱਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 63
लोक आतुरजनान् विराविण- स्तत्तदेव बहु पश्य शोचत: । तत्र पश्य कुशलानशोचतो ये विदुस्तदुभयं पदं सताम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਕਰਕੇ ਜੋ ਲੋਕ ਆਤੁਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੋ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਆਉਣ ‘ਤੇ, ਜਦੋਂ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਦਾ ਨਾਸ ਜਾਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘੋਰ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਕੁਸ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖੋ ਜੋ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ—ਜੋ ਸਾਰ-ਅਸਾਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹਨ ਅਤੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਦ, ਅਰਥਾਤ ਸਗੁਣ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਫਲ, ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਕਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਦੋਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਲਈ ਜੋ ਰਾਹ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਲੱਗੇ, ਉਸੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੋ।
Verse 193
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें भीष्म-युधिष्टिरसंवादके प्रयंगमें आचारविधिविषयक एक सौ तिरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮੋક્ષਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਭੀਸ਼ਮ-ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਆਚਾਰ-ਵਿਧੀ ਵਿਸ਼ਯਕ ਇੱਕ ਸੌ ਤਿਰਾਨਵੇਂ (193ਵੇਂ) ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।
Verse 194
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि अध्यात्मक थने चतुर्नवत्यधिकशततमो<ध्याय:
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਮੋક્ષਧਰਮਪਰਵ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੌ ਚੌਰਾਨਵੇਂ (194ਵੇਂ) ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।
Verse 293
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत । भारत! सत्त्व, रज और तम--ये तीन गुण सदा ही प्राणियोंमें स्थित रहते हैं और इनके कारण उन सब जीवोंमें सात्विकी, राजसी और तामसी--यह तीन प्रकारकी अनुभूति देखी जाती है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਅਨੁਭਵ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਸਾਤ্তਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ। ਹੇ ਭਰਤਵੰਸ਼ਜ! ਸੱਤਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਸਦਾ ਹੀ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਸਾਤ্তਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 2236
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते । जीवात्माके आश्रित रहकर बुद्धि (सुख
ਭੀਸ਼ਮ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੱਝਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਤਿੰਨ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਸੁਖ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਮੋਹ। ਕਦੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It is characterized as beyond sensory attributes (taste, smell, sound, form, touch) and beyond ordinary predicates (hot/cold, sharp/mild), functioning as the witnessing ground that apprehends the senses rather than being apprehended by them.
The chapter implies a method of withdrawing each sense from its object (rasa, gandha, śabda, sparśa, rūpa) so that cognition can stabilize and disclose one’s ‘svabhāva’ beyond sensory dependence.
Yes: by distinguishing elemental dissolution from ‘parama’ attainment, and by describing the subtle continuity (liṅga) alongside the witness, it frames cosmology as a support for liberation-oriented discrimination rather than as mere physical description.