Adhyaya 177
Adhyāya 177: Pañca-mahābhūta-vicāra and Vṛkṣa-jīva-lakṣaṇa (Five Elements Inquiry and the Status of Plant Life)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Mokṣadharma-parvan) — Discourse on Liberation and Ontology
Bharadvāja opens by asking how the cosmos can be said to be constituted by only five mahābhūtas when innumerable beings were created. Bhṛgu answers that the term “mahābhūta” applies because countless entities arise from these great constituents. The dialogue then maps embodiment to the five elements and their guṇas: space (ākāśa) with sound, wind (vāyu) with touch, fire/light (tejas) with form, water (āpas) with taste, and earth (pṛthivī) with smell. Bharadvāja challenges the thesis by citing trees as seemingly lacking heat, motion, and the full set of senses. Bhṛgu responds by arguing for element-presence and functional signs in plants: growth, flowering/fruiting, withering under cold/heat, damage from wind/fire/lightning, vine-directed movement, responsiveness to fragrances and fumigation, water uptake through roots (illustrated via the lotus-stalk analogy), and regeneration after cutting—taken as indicators of life (jīva) and non-absence of sentience. The chapter then provides a more technical physiological allocation of “fivefold” manifestations within animals: earth-aspects (skin, flesh, bone, marrow, sinew), fire-aspects (tejas, digestion/heat, eye, anger as a heat-like function), space-aspects (ear, nostril, mouth, heart, abdomen), water-aspects (phlegm, bile, sweat, fat, blood), and wind-aspects as the five vāyus (prāṇa, vyāna, apāna, samāna, udāna) governing respiration, circulation/expansion, downward motion, central balance, and upward breath/speech. It concludes with detailed enumerations of sensory qualities: ninefold earth-smell types, six tastes of water, twelve forms/colors for fire’s visible qualities, twelve touch-qualities for wind, and seven notes (svara) for space’s sound-quality, presenting a systematic ontology linking perception, physiology, and elemental theory.
Chapter Arc: युधिष्ठिर का प्रश्न उठता है—जब धनी और निर्धन दोनों अपने-अपने ढंग से ‘स्वतन्त्र’ होकर चलते हैं, तो फिर सुख-दुःख उन्हें किस नियम से, किस रूप में प्राप्त होता है? → भीष्म उत्तर को एक उपदेश-कथा में बाँधते हैं: पूर्वकाल में शम्पाक नामक ब्राह्मण, फटे वस्त्र, भूख और ‘कुदारा’ (कठोर/दुष्टा पत्नी) के क्लेश से पीड़ित होकर भी त्याग-मार्ग का आश्रय लेता है। बाह्य दरिद्रता और आन्तरिक वैराग्य के बीच संघर्ष उभरता है—कामनारहित होने पर भी यदि आत्म-कल्याण का साधन न किया जाए तो जीवन ‘धुर’ (भार) बन जाता है। → शम्पाक का निर्णायक प्रतिपादन: ‘आकिंचन्य’ ही लोक में सुख, पथ्य, शिव और निरामय है; और बुद्धि की तुला पर ‘राज्य’ बनाम ‘आकिंचन्य’ तौलने पर गुणों में दरिद्रता/असंगता राज्य से भी श्रेष्ठ ठहरती है। फिर सूत्र-वाक्य की तरह निष्कर्ष—‘नात्यक्त्वा सुखमाप्नोति… त्यक्त्वा सर्वः सुखी भव’—त्याग के बिना न सुख, न परम, न अभय। → भीष्म शम्पाक के वचन को हस्तिनापुर में कहे गए प्रमाण-उपदेश के रूप में स्थापित करते हैं और युधिष्ठिर के प्रश्न का उत्तर ‘स्वतन्त्रता’ नहीं, ‘आसक्ति’ को कारण बताकर देते हैं: संग्रह/ममता ही दुःख का द्वार है; त्याग/अकिंचनता ही सुख और निर्भयता का आधार।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६ शलोक मिलाकर कुल ४०३ श्लोक हैं) त्न्द्््ासस श्यु नाचज्ज्जभप्त्ज्स षट्सप्तरत्याधेकशततमो< ध्याय: त्यागकी महिमाके विषयमें शम्पाक ब्राह्णका उपदेश युधिछिर उवाच धनिनश्चाधना ये च वर्तयन्ते स्वतन्त्रिण: । सुखदुःखागमस्तेषां कः कथं वा पितामह
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾਮਹ! ਜੋ ਲੋਕ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਧਨੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਗਰੀਬ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਕਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?
Verse 2
युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! धनी और निर्धन दोनों स्वतन्त्रतापूर्वक व्यवहार करते हैं; फिर उन्हें किस रूपमें और कैसे सुख और दुःखकी प्राप्ति होती है? ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੁਕਤ ਸ਼ੰਪਾਕ ਨੇ ਗਾਇਆ ਸੀ।
Verse 3
अब्रवीन्मां पुरा वश्िद् ब्राह्मणस्त्यागमाश्रित: । क्लिश्यमान: कुदारेण कुचैलेन बुभुक्षया
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਕੁਪਤਨੀ, ਫਟੇ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ।
Verse 4
उत्पन्नमिह लोके वै जन्मप्र भूति मानवम् । विविधान्युपवर्तन्ते दु:खानि च सुखानि च
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ—ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ—ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 5
तयोरेकतरे मार्गे यदेनमभिसन्नयेत् । न सुखं प्राप्य संहृष्येन्नासुखं प्राप्प संज्वरेत्
ਜੇ ਵਿਧਾਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਰਾਹ ਤੇ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਖ ਪਾ ਕੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਪਾ ਕੇ ਸੜੇ ਨਾ।
Verse 6
न वै चरसि यच्छेय आत्मनो वा यदीशिषे । अकामात्मापि हि सदा धुरमुद्यम्य चैव ह
ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਕਾਮਨਾ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੂੰ ਸਦਾ ਰਾਜ ਦਾ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ—ਇਸੇ ਕਰਕੇ।
Verse 7
अकिंचन: परिपतन् सुखमास्वादयिष्यसि । अकिंचन: सुखं शेते समुत्तिषछति चैव ह
ਜੇ ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਕੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਾ ਰੱਖੇਂ, ਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਭਟਕਦਿਆਂ ਵੀ ਤੂੰ ਸੁਖ ਦਾ ਹੀ ਆਸਵਾਦ ਲਵੇਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਅਕਿੰਚਨ—ਜਿਸ ਕੋਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੌਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਗਦਾ ਹੈ।
Verse 8
आकिंचन्यं सुखं लोके पथ्यं शिवमनामयम् । अनमित्रपथो होष दुर्लभ: सुलभो मत:
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਾਕਿੰਚਨਤਾ ਹੀ ਸੁਖ ਹੈ; ਇਹੀ ਪਥ੍ਯ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਅਨਾਮਯ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਦਾ ਭੈ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਦੁਲੱਭ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੁਲੱਭ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 9
अकिंचनस्य शुद्धस्य उपपन्नस्य सर्वतः । अवेक्षमाणस्त्रीललॉकान् न तुल्यमिह लक्षये
ਮੈਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ ਜੋ ਨਿਰਧਨ (ਅਕਿੰਚਨ), ਅੰਦਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 10
आकिंचन्यं च राज्यं च तुलया समतोलयम् | अत्यरिच्यत दारिद्रयं राज्यादपि गुणाधिकम्
ਮੈਂ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਤਰਾਜੂ ਉੱਤੇ ਅਕਿੰਚਨਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਪਦ—ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਤੋਲਿਆ; ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰਾਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਅਕਿੰਚਨਤਾ ਦਾ ਪੱਲਾ ਭਾਰੀ ਨਿਕਲਿਆ।
Verse 11
आकिंचन्ये च राज्ये च विशेष: सुमहानयम् । नित्योद्धिग्नो हि धनवान् मृत्योरास्यगतो यथा
ਅਕਿੰਚਨਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਪਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰ ਹੈ ਕਿ ਧਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਘਬਰਾਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 12
नैवास्याग्निर्न चारिष्टो न मृत्युर्न च दस्यव: । प्रभवन्ति धनत्यागाद् विमुक्तस्य निराशिष:
ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਾ ਅੱਗ ਦਾ ਵੱਸ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਤੇ ਉਪਦ੍ਰਵ; ਨਾ ਮੌਤ ਉਸ ਦਾ ਕੁਝ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਚੋਰ-ਡਾਕੂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 13
त॑ वै सदा कामचरमनुपस्तीर्णशायिनम् । बाहूपधान शाम्यन्तं प्रशंसन्ति दिवौकस:
ਉਹ ਦੈਵੀ ਨਿਯਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਦਾ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ; ਬਿਨਾ ਬਿਸਤਰੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੌਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਤਕੀਆ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਵਰਗ ਦੇ ਵਾਸੀ ਦੇਵ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 14
धनवान् क्रोधलोभाभ्यामाविष्टो नष्टचेतन: । तिर्यगीक्ष: शुष्कमुख: पापको भ्रुकुटीमुख:
ਧਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਲੋਭ ਦੇ ਆਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਿਰਛੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭੌਂਹਾਂ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਮਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
निर्दशन्नधरोष्ठ॑ च क़ुद्धो दारुणभाषिता । कस्तमिच्छेत् परिद्रष्टं दातुमिच्छति चेन्महीम्
ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹੇਠਲਾ ਹੋਠ ਚੱਬਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਜੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਵੱਲ ਕੌਣ ਤੱਕਣਾ ਚਾਹੇਗਾ?
Verse 16
श्रिया हुभीक्ष्णं संवासो मोहयत्यविचक्षणम् । सा तस्य चित्त हरति शारदा भ्रमिवानिल:
ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਗਤ ਅਵਿਵੇਕੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਹਵਾ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਉਡਾ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਦੌਲਤ ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਹਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 17
अथैनं रूपमानश्न धनमानश्न् विन्दति । अभिजातोड<स्मि सिद्धो स्मि नास्मि केवलमानुष:
ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਧਨ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—‘ਮੈਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਿੱਧ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਕੋਈ ਸਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ।’
Verse 18
इत्येभि: कारणैस्तस्य त्रिभिक्षित्तं प्रमाद्यति । सम्प्रसक्तमना भोगान् विसृज्य पितृसंचितान् । परिक्षीण: परस्वानामादानं साधु मन्यते
ਰੂਪ, ਧਨ ਅਤੇ ਕੁਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਪ੍ਰਮਾਦ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਉਹ ਪਿਉ-ਦਾਦਿਆਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਉਡਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੰਗਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਲੈ ਲੈਣਾ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 19
तमतिक्रान्तमर्यादमाददानं ततस्ततः । प्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगमिवेषुभि:
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਰਯਾਦਾ ਲੰਘ ਕੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰੋਂ ਲੁੱਟ-ਖਸੋਟ ਕਰ ਧਨ ਹੜਪਦਾ ਹੈ, ਰਾਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਦੰਡ ਨਾਲ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਹਿਰਨ ਦੀ ਦੌੜ ਠਹਿਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
एवमेतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम् | विविधान्युपपद्यन्ते गात्रसंस्पर्शजान्यपि,“इस प्रकार मनको तप्त करनेवाले और शरीरके स्पर्शसे होनेवाले ये नाना प्रकारके दुःख मनुष्यको प्राप्त होते हैं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—ਕੁਝ ਮਨ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਹ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਣ ਵਾਲੇ।
Verse 21
तेषां परमदु:खानां बुद्धया भैषज्यमाचरेत् । लोकथर्ममवज्ञाय ध्रुवाणामध्रुवै: सह
ਉਹਨਾਂ ਪਰਮ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਦੁੱਖਾਂ ਲਈ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਯੋਗ ਉਪਚਾਰ (ਔਖਧ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਧ੍ਰੁਵ (ਅਨਿੱਤ) ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕਧਰਮ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਕੇ, ਧ੍ਰੁਵ (ਨਿਸ਼ਚਿਤ) ਦੁੱਖ-ਨਿਵਾਰਣ ਦੀ ਹੀ ਚਿਕਿਤ्सा ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 22
नात्यक्त्वा सुखमाप्रोति नात्यक्त्वा विन्दते परम् । नात्यक्त्वा चाभय: शेते त्यक्त्वा सर्व सुखी भव
ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਆਸਕਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਸੱਚੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕੋ।
Verse 23
इत्येतद्धास्तिनपुरे ब्राह्मणेनोपवर्णितम् । शम्पाकेन पुरा महां तस्मात् त्याग: परो मत:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੰਪਾਕ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸੀ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਤਿਆਗ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 176
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शम्पाकगीतायां षट्सप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਪਾਕ-ਗੀਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸੌ ਸਤੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
He questions how only five “elements” can account for innumerable created beings, and whether the claim of universal pañcabhūtika embodiment is coherent across all forms of life.
The chapter teaches a systematic correspondence between elements, sensory qualities, and bodily functions, using graded manifestation (rather than absolute absence) to explain diversity in living forms.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; its meta-function is classificatory and contemplative—supporting mokṣa-oriented analysis through elemental and sensory taxonomy.