Adhyaya 173
Prajñā as Pratiṣṭhā — Indra–Kāśyapa Saṃvāda (Śānti-parva 12.173)
Upa-parva: Dāna-dharma / Nīti-upadeśa Episode (Indra–Kāśyapa Saṃvāda)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma what constitutes a person’s true pratiṣṭhā: relatives, action, wealth, or intelligence. Bhīṣma answers that prajñā (discernment/wisdom) is the foundation of beings, the highest gain, and the path to the supreme good; he supports this by citing exemplars who achieved aims through prajñā even amid loss of power. He then introduces a ‘purātana itihāsa’—the Indra–Kāśyapa dialogue. A proud wealthy vaiśya injures the sage Kāśyapa with a chariot; the sage, distressed, contemplates abandoning life. Indra appears in jackal form and argues that human birth—especially learned Brahmin status—is rare and should not be discarded. Through comparisons with handless creatures and vulnerable births, Indra stresses gratitude for embodied agency and critiques the endless escalation of desire (wealth → kingdom → divinity → even Indrahood). He teaches that craving is not quenched by acquisition and recommends limiting sense-contacts (not tasting/seeing/touching what inflames desire), restraining the senses at the root, and accepting the mixed nature of pleasure and pain. Indra further urges Kāśyapa to uphold Vedic discipline: svādhyāya, ritual maintenance, truth, self-control, and giving, and not to abandon dharma due to social rumor. Indra discloses his own prior life as a skeptical, argumentative, Veda-critical logician whose conduct resulted in jackal birth, expressing aspiration to regain human birth through contentment and dharmic practice. Kāśyapa recognizes Indra, honors him, and returns to his āśrama with renewed orientation toward duty.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को एक भयावह उपाख्यान सुनाते हैं—‘कृतघ्न’ नामक गौतम, जो मित्रता का मुखौटा पहनकर विश्वासघात करता है, और जिसके पाप का दंड स्वयं राक्षस भी ‘अभक्ष्य’ कहकर ठुकरा देते हैं। → बकराज (बक-राज) मित्र पर अटूट विश्वास करके उसी के पास निश्चिन्त सोता है। कृतघ्न गौतम भीतर-ही-भीतर हत्या का निश्चय कर अवसर खोजता है; विश्वास और कपट एक ही शय्या पर आमने-सामने आ खड़े होते हैं। → कृतघ्न जलते हुए ‘अलात’ (दीप्त दण्ड/अग्निशलाका) से सोए हुए, विश्वास करने वाले मित्र की हत्या कर देता है—विश्वास का वध ही इस अध्याय का चरम है। → राजा विरूपाक्ष मंत्री-पुरोहितों सहित शोकाकुल होकर अपराधी के दंड का विधान करता है। राक्षसों को आदेश होता है कि वे इस पापी के मांस का उपयोग करें, पर राक्षस-समुदाय भी उसे खाने से इंकार करता है—‘पापकर्मा’ होने से वह अभक्ष्य ठहरता है। अंततः राक्षसराज उसे डाकुओं के हवाले कर देता है; राक्षस उसे खण्ड-खण्ड कर दस्युओं को सौंप देते हैं। → null
Shlokas
Verse 1
अपन क्रा _ अर: द्विसप्तत्याधेिकशततमो< ध्याय: कृतघ्न गौतमद्दारा मित्र राजधर्माका वध तथा राक्षसोंद्वारा उसकी हत्या और कृतघ्नके मांसको अभक्ष्य बताना भीष्म उवाच अथ तत्र महार्चिष्माननलो वातसारथि: । तस्याविदूरे रक्षार्थ खगेन्द्रेण कृतो5$भवत्,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! पक्षिराज राजधर्माने अपने मित्र गौतमकी रक्षाके लिये उससे थोड़ी दूरपर आग प्रज्वलित कर दी थी, जिससे हवाका सहारा पाकर बड़ी-बड़ी लपटें उठ रही थीं
Bhishma said: “O King, there the mighty-flamed Fire, with the Wind as its charioteer, came into being. The lord of birds kindled it not far away, for the protection of Gautama—so that, supported by the wind, great tongues of flame rose up.”
Verse 2
स चापि पाश्चे सुष्वाप विश्वस्तो बकराट् तदा | कृतघ्नस्तु स दुष्टात्मा तं जिघांसुरथाग्रत:,बकराजको भी मित्रपर विश्वास था; इसलिये उस समय उसके पास ही सो गया। इधर वह दुष्टात्मा कृतष्न उसका वध करनेकी इच्छासे उठा और विश्वासपूर्वक सोये हुए राजधर्माको सामनेसे जलती हुई लकड़ी लेकर उसके द्वारा मार डाला। उसे मारकर वह बहुत प्रसन्न हुआ, मित्रके वधसे जो पाप लगता है, उसकी ओर उसकी दृष्टि नहीं गयी
Bhishma said: Trusting him, the king of cranes lay down to sleep right beside him. But that wicked, ungrateful wretch rose with the intent to kill; and, coming from the front, he struck down the unsuspecting king with a burning piece of wood. Having slain him, he felt great delight, his mind not turning at all to the sin incurred by murdering a friend.
Verse 3
ततो<लातेन दीप्तेन विश्वस्तं निजघान तम् | निहत्य च मुदा युक्त: सोडनुबन्धं न दृष्टवान्,बकराजको भी मित्रपर विश्वास था; इसलिये उस समय उसके पास ही सो गया। इधर वह दुष्टात्मा कृतष्न उसका वध करनेकी इच्छासे उठा और विश्वासपूर्वक सोये हुए राजधर्माको सामनेसे जलती हुई लकड़ी लेकर उसके द्वारा मार डाला। उसे मारकर वह बहुत प्रसन्न हुआ, मित्रके वधसे जो पाप लगता है, उसकी ओर उसकी दृष्टि नहीं गयी
Then, taking a blazing firebrand, he struck down that man who lay trusting and unsuspecting. Having killed him, he became filled with joy, and he did not even consider the consequence—the sin that follows from murdering a friend who had placed his faith in him.
Verse 4
सतं विपक्षरोमाणं कृत्वाग्नावपचत् तदा । त॑ गृहीत्वा सुवर्ण च ययौ द्रुततरं द्विज:,उसने मरे हुए पक्षीके पंख और बाल नोचकर उसे आगमें पकाया और उसे साथमें ले सुवर्णका बोझ सिरपर उठाकर वह ब्राह्मण बड़ी तेजीके साथ वहाँसे चल दिया
Bhishma said: Having plucked off the feathers and hair of the dead bird, he then cooked it on the fire. Taking that cooked meat along with the gold, the Brahmin quickly departed from that place—his haste reflecting the pull of material gain and the moral tension between need, greed, and right conduct.
Verse 5
(ततो दाक्षायणीपुत्रं नागतं तं॑ तु भारत । विरूपाक्षश्निन्तयन् वै हृदयेन विदूयता ।।) भारत! उस दिन दक्षकन्याका पुत्र राजधर्मा अपने मित्र विरूपाक्षके यहाँ न जा सका; इससे विरूपाक्ष व्याकुल हृदयसे उसके लिये चिन्ता करने लगा ।। ततोअन्यस्मिन् गते चाद्लि विरूपाक्षो5ब्रवीत् सुतम् । नप्रेक्षे राजधर्माणमद्य पुत्र खगोत्तमम्,तदनन्तर दूसरा दिन भी व्यतीत हो जानेपर विरूपाक्षने अपने पुत्रसे कहा--“बेटा! मैं आज पक्षियोंमें श्रेष्ठ राजधर्माको नहीं देख रहा हूँ
ਤਦ, ਹੇ ਭਾਰਤ! ਦਾਖ਼ਸ਼ਾਯਣੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਧਰਮ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਉਠਿਆ; ਮਿੱਤਰਤਾ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਫ਼ਰਜ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 6
स पूर्वसंध्यां ब्रह्माणं वन्दितुं याति सर्वदा । मां वा दृष्टवा कदाचित् स न गच्छति गृहं खग:,वे पक्षिप्रवर प्रतिदिन प्रातःकाल ब्रह्माजीकी वन्दना करनेके लिये जाया करते थे और वहाँसे लौटनेपर मुझसे मिले बिना कभी अपने घर नहीं जाते थे
ਉਹ ਪੰਛੀ ਸਦਾ ਪ੍ਰਾਤਹ-ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੰਦਨਾ ਕਰਨ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉੱਥੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
Verse 7
उभे द्विरात्रिसंध्ये वै नाभ्यगात् स ममालयम् | तस्मान्न शुद्धवते भावो मम स ज्ञायतां सुह्ृत्,“आज दो संध्याएँ व्यतीत हो गयीं; किंतु वह मेरे घरपर नहीं पधारे, अतः मेरे मनमें संदेह पैदा हो गया है। तुम मेरे मित्रका पता लगाओ
ਦੋ ਰਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਲੰਘ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲਿਆਓ।
Verse 8
स्वाध्यायेन वियुक्तो हि ब्रह्म॒वर्चसवर्जित: । तद्व्र॒तस्तत्र मे शंका हन्यात् तं॑ स द्विजाधम:,“वह अधम ब्राह्मण गौतम स्वाध्यायरहित और ब्रह्मतेजसे शून्य था तथा हिंसक जान पड़ता था। उसीपर मेरा संदेह है। कहीं वह मेरे मित्रको मार न डाले
ਉਹ ਸਵਾਧਿਆਇ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਤੇਜ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਵੀ ਹਿੰਸਾ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੈ—ਕਿਤੇ ਉਹ ਨੀਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਾ ਦੇਵੇ।
Verse 9
दुराचारस्तु दुर्बुद्धिरिड्वितैलक्षितो मया । निष्कृपो दारुणाकारो दुष्टो दस्युरिवाधम:,“उसकी चेष्टाओंसे मैंने लक्षित किया तो वह मुझे दुर्बुद्धि एवं दुराचारी तथा दयाहीन प्रतीत होता था। वह आकारसे ही बड़ा भयानक और दुष्ट दस्युके समान अधम जान पड़ता था
ਉਸ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਤੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ—ਉਹ ਕੁਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਹੈ, ਦਇਆ ਤੋਂ ਖਾਲੀ। ਉਸ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵੀ ਕਠੋਰ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਹੈ; ਉਹ ਦੁਰਾਤਮਾ ਡਾਕੂ ਵਾਂਗ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ ਹੈ।
Verse 10
गौतम: स गततस्तत्र तेनोद्विग्न॑ मनो मम । पुत्र शीघ्रमितो गत्वा राजधर्मनिवेशनम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗੌਤਮ ਉੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ, ਇੱਥੋਂ ਤੁਰੰਤ ਚਲ ਕੇ ਉਸ ਥਾਂ ਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੈ।
Verse 11
स एवमुक्तस्त्वरितो रक्षोभि: सहितो ययौ
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ, ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 12
स रुदन्नगमत् पुत्रो राक्षसेन्द्रस्य धीमत:
ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 13
ततो<विदूरे जगृहुर्गौतम॑ राक्षसास्तदा
ਫਿਰ, ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੇ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ।
Verse 14
तमादायाथ रक्षांसि द्रुतं मेरुत्रजं ययु:
ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 15
राज्ञश्न दर्शयामासु: शरीरं राजधर्मण: । कृतघ्नं परुषं तं च गौतम॑ं पापकारिणम्
ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਹੀ ‘ਸ਼ਰੀਰ’—ਗੌਤਮ—ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ; ਜੋ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਸੀ, ਬੋਲਚਾਲ ਤੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਸੀ ਅਤੇ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 16
गौतमको लेकर वे राक्षस शीघ्र ही मेरुव्रजमें गये। वहाँ उन्होंने राजाको राजधर्माका मृत शरीर दिखाया और पापाचारी कृतघ्न गौतमको भी सामने खड़ा कर दिया ।। रुरोद राजा तं दृष्टवा सामात्य: सपुरोहितः । आर्तनादश्न सुमहानभूत् तस्य निवेशने
ਗੌਤਮਕ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮੇਰੁਵ੍ਰਜ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤ ਦੇਹ ਵਿਖਾਈ ਅਤੇ ਪਾਪਾਚਾਰੀ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਗੌਤਮਕ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ—ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸਮੇਤ—ਫੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਕੇ ਰੋ ਪਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਆਰਤਨਾਦ ਉੱਠਿਆ।
Verse 17
सस्त्रीकुमारं च पुरं बभूवास्वस्थमानसम् । अपने मित्रको इस दशामें देखकर मन्त्री और पुरोहितोंके साथ राजा विरूपाक्ष फूट- फ़ूटकर रोने लगे। उनके महलमें महान् आर्तनाद गूँजने लगा। स्त्री और बच्चोंसहित सारे नगरमें शोक छा गया। किसीका भी मन स्वस्थ न रहा ।। अथाब्रवीन्नूषप: पुत्रं पापो5यं वध्यतामिति
ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਨਗਰ ਸੋਗ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਮਨੋਂ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਨੂਸ਼ਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਪਾਪੀ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।”
Verse 18
पापाचार: पापकर्मा पापात्मा पापसाधन:
ਜਿਸ ਦਾ ਆਚਾਰ ਪਾਪਮਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਪਾਪਮਈ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੀ ਪਾਪਮਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਪਾਪ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसा घोरविक्रमा:
ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਰਾਖਸ਼ (ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ) ਕਰਵਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।
Verse 20
दस्यूनां दीयतामेष साध्वद्य पुरुषाधम:,न दातुमहसि त्वं नो भक्षणायास्य किल्विषम् | महाराज! उन निशाचरोंने राक्षसराजसे कहा--'प्रभो! इस नराधमका मांस दस्युओंको दे दिया जाय, आप हमें इसका पाप खानेके लिये न दें” इस प्रकार समस्त राक्षसोंने राक्षसराजके चरणोंमें मस्तक रखकर प्रार्थना की
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਮਹਾਰਾਜ! ਇਸ ਨਰਾਧਮ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੱਸਿਊਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿਓ। ਇਸ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਜੋ ਪਾਪ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਨਾ ਪਾਓ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰਾਜ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 21
इत्यूचुस्ते महाराज राक्षसेन्द्रं निशाचरा: । शिरोभशि: प्रणता: सर्वे व्याहरन् राक्षसधिपम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮਹਾਰਾਜ! ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਅਧੀਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰਾਜ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 22
एवमस्त्विति तानाह राक्षसेन्द्रो निशाचरान्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤਦ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰਾਜ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।”
Verse 23
इत्युक्ता राक्षसास्तेन शूलपट्टिशपाणय:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਸ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਨਾਲ, ਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਪੱਟੀਸ਼ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਰਾਖਸ਼ਸ (ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ)।
Verse 24
दस्यवश्लवापि नैच्छन्त तमत्तुं पापकारिणम् | क्रव्यादा अपि राजेन्द्र कृतघ्नं नोपभुज्जते,राजेन्द्र! उन दस्युओंने भी उस पापाचारीका मांस खानेकी इच्छा नहीं की। मांसाहारी जीव-जन्तु भी कृतघ्नका मांस काममें नहीं लेते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਦੱਸਿਊਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਪਾਪੀ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹਿਆ। ਮਹਾਰਾਜ! ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਜੀਵ ਵੀ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ—ਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਐਸੀ ਹੀ ਘਿਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 25
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता राजन् कृतघ्ने नास्ति निष्कृति:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜਨ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ, ਸੁਰਾਪਾਨੀ, ਚੋਰ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ-ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਪਰ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਲਈ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤੀ ਨਹੀਂ।
Verse 26
राजन! ब्रह्महत्यारे, शराबी, चोर तथा व्रतभज़ करने वालोंके लिये शास्त्रमें प्रायश्नित्तका विधान है; परंतु कृतघ्नके उद्धारका कोई उपाय नहीं बताया गया है ।। मित्रद्रोही नृशंसश्न कृतघ्नश्च नराधम: । क्रव्यादै: कृमिभिश्चिव न भुज्यन्ते हि तादृशा:,मित्रद्रोही, नृशंस, नराधम तथा कृतघ्न-ऐसे मनुष्योंका मांस मांसभक्षी जीव-जन्तु तथा कीड़े भी नहीं खाते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜਨ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸੁਰਾਪਾਨੀ, ਚੋਰ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ-ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ; ਪਰ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਦੇ ਉਧਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਮਿੱਤਰ-ਦ੍ਰੋਹੀ, ਨਿਰਦਈ, ਨਰਾਧਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਘਨ— ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਇੰਨੇ ਘਿਨੌਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਕੀੜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ।
Verse 106
ज्ञायतां स विशुद्धात्मा यदि जीवति मा चिरम् | “नीच गौतम यहाँसे लौटकर फिर उन्हींके निवास-स्थानपर गया था; इसलिये मेरे मनमें उद्वेग हो रहा है। बेटा! तुम शीघ्र यहाँसे राजधर्माके घरपर जाओ और पता लगाओ कि वे शुद्धात्मा पक्षिराज जीवित हैं या नहीं। इस कार्यमें विलम्बन करो”
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤੁਰੰਤ ਪਤਾ ਕਰ ਕਿ ਉਹ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਜੀਵਿਤ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਦੇਰ ਨਾ ਕਰ। ਨੀਚ ਗੌਤਮ ਇੱਥੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਚਿੰਤਿਤ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ! ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਅਤੇ ਜਾਣ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ-ਹਿਰਦੇ ਪੰਛੀ-ਰਾਜ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸੁਸਤੀ ਨਾ ਕਰੀਂ।
Verse 113
न्यग्रोधं तत्र चापश्यत् कड़्कालं राजधर्मण: । पिताकी ऐसी आज्ञा पाकर वह तुरंत ही राक्षसोंके साथ उस वटवृक्षके पास गया। वहाँ उसे राजधर्माका कंकाल अर्थात् उसके पंख, हड्डियों और पैरोंका समूह दिखायी दिया
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਬੋਹੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ‘ਕੰਕਾਲ’ ਵੇਖਿਆ— ਜਿਵੇਂ ਕੇਵਲ ਅਵਸ਼ੇਸ਼: ਉਸ ਦੇ ਪਰ, ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਰ ਇਕੱਠੇ ਪਏ ਸਨ।
Verse 123
त्वरमाण: परं शक््त्या गौतमग्रहणाय वै । बुद्धिमान् राक्षसराजका पुत्र राजधर्माकी यह दशा देखकर रो पड़ा और उसने पूरी शक्ति लगाकर गौतमको शीघ्र पकड़नेकी चेष्टा की
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਦੌੜਿਆ। ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰਾਜ ਦਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਰੋ ਪਿਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਬਲ ਲਾ ਕੇ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
Verse 133
राजधर्मशरीरं च पक्षास्थिचरणोज्झितम् | तदनन्तर कुछ ही दूर जानेपर राक्षसोंने गौतमको पकड़ लिया। साथ ही उन्हें पंख, पैर और हड्ियोंसे रहित राजधर्माकी लाश भी मिल गयी
ਫਿਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਮਿਲਿਆ—ਪਰਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਾਣ ਲਾਸ਼।
Verse 171
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें कृतघ्नका उपाख्यानविषयक एक सौ इकह्वत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪੱਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਦੇ ਉਪਾਖਿਆਨ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਇਕਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 172
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि कृतघ्नोपाख्याने द्विसप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਆਪੱਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਉਪਾਖਿਆਨ ਦਾ ਦੋ-ਸੱਤਰ-ਅਧਿਕ-ਸ਼ਤਤਮ (ਇੱਕ ਸੌ ਬਹੱਤਰਵਾਂ) ਅਧਿਆਇ।
Verse 176
अस्य मांसैरिमे सर्वे विहरन्तु यथेष्टत: । तब राजाने अपने पुत्रको आज्ञा दी--'बेटा! इस पापीको मार डालो। ये समस्त राक्षस इसके मांसका यथेष्ट उपयोग करें
“ਇਸ ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੁਣ ਤਿਵੇਂ ਭੋਗ ਕਰਨ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ।” ਤਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ—“ਪੁੱਤਰ! ਇਸ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸ ਇਸ ਦੇ ਮਾਸ ਦਾ ਯਥੇਸ਼ਟ ਉਪਯੋਗ ਕਰ ਸਕਣ।”
Verse 183
हन्तव्यो5यं मम मतिर्भवद्धिरिति राक्षसा: | 'राक्षसो! यह पापाचारी, पापकर्मा और पापात्मा है। इसके सारे साधन पापमय हैं; अतः तुम्हें इसका वध कर देना चाहिये, यही मेरा मत है”
“ਹੇ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸੋ! ਇਹ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਪੀ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਾਪੀ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਾਪੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਪਾਪਮਈ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦਾ ਵਧ ਕਰੋ—ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਮਤ ਹੈ।”
Verse 216
न दातुमहसि त्वं नो भक्षणायास्य किल्विषम् | महाराज! उन निशाचरोंने राक्षसराजसे कहा--'प्रभो! इस नराधमका मांस दस्युओंको दे दिया जाय, आप हमें इसका पाप खानेके लिये न दें” इस प्रकार समस्त राक्षसोंने राक्षसराजके चरणोंमें मस्तक रखकर प्रार्थना की
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ! ਤਦ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰਾਜ ਨੂੰ ਬੋਲੇ—‘ਪ੍ਰਭੂ! ਇਸ ਨਰਾਧਮ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਾਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਨਾ ਦਿਓ। ਇਸ ਦਾ ਮਾਸ ਦੱਸਿਊਆਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ; ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਅਪਰਾਧ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਨਾ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰਾਜ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 226
दस्यूनां दीयतामेष कृतघ्नोड्द्यैव राक्षसा: । यह सुनकर राक्षसराजने उन निशाचरोंसे कहा--'राक्षसो! ऐसा ही सही, इस कृतघ्नको आज ही डाकुओंके हवाले कर दो”
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਰਾਖਸ਼ਸੋ! ਇਸ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦੱਸਿਊਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿਓ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰਾਜ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਰਾਖਸ਼ਸੋ! ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ; ਅੱਜ ਹੀ ਇਸ ਨਾਸ਼ੁਕਰੇ ਨੂੰ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਸੌਂਪ ਦਿਓ।”
Verse 233
कृत्वा तं खण्डश: पापं दस्युभ्य: प्रददुस्तदा । राजाकी ऐसी आज्ञा पाकर हाथमें शूल और पट्टिश धारण किये राक्षसोंने पापी गौतमके टुकड़े-टुकड़े करके उसे दस्युओंको सौंप दिया
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਟੁਕੜੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਊਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਪੱਟਿਸ਼ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ, ਪਾਪੀ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਕੇ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 1936
नैच्छन्त तं भक्षयितुं पापकर्माणमित्युत । राक्षसराजके इस प्रकार आदेश देनेपर भी भयानक पराक्रमी राक्षसोंने गौतमको खानेकी इच्छा नहीं की; क्योंकि वह घोर पापाचारी था
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਇਹ ਪਾਪਕਰਮੀ ਹੈ,” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰਾਜ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਰਾਖਸ਼ਸ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਭੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਘੋਰ ਪਾਪਾਚਾਰੀ ਸੀ।
Frequently Asked Questions
Kāśyapa, after being harmed and humiliated, considers relinquishing life due to loss and pain; the dilemma is whether suffering and diminished circumstance justify abandoning one’s embodied opportunity and dharmic obligations.
True stability is prajñā, not external possession; contentment and sensory restraint prevent the self-amplifying cycle of craving, while disciplined practice (truth, self-control, giving, and study) preserves ethical integrity amid fluctuating fortune.
No formal phalaśruti is stated; the chapter’s meta-commentary functions through exemplum: Indra’s disclosure that anti-Vedic skepticism and disruptive conduct resulted in a degraded birth, while renewed commitment to dharma is presented as the route to higher outcomes and inner steadiness.