Adhyaya 164
Adhyāya 164: Gautama as Guest; Kaśyapa’s Satkāra and the Fourfold Arthagati; Journey to Virūpākṣa
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on Kingly Dharma) — Episode of Gautama’s Hospitality and the Fourfold Sources of Wealth
Bhīṣma narrates an exemplum in which Gautama, hearing a sweet voice, approaches and observes rāja-dharma in action. The speaker self-identifies as Kaśyapa’s son (with Dākṣāyaṇī as mother) and welcomes Gautama as an honored guest, providing ritualized hospitality: respectful reception, a divine seat made of śāla-flowers, abundant fish associated with Gaṅgā regions, and a well-kindled fire. After the meal, the host offers comfort by fanning and provides a fragrant leaf-bed for restful sleep. Upon waking, Kaśyapa inquires about Gautama’s purpose; Gautama states he is impoverished and intends to go to the sea seeking resources. Kaśyapa reassures him and introduces a didactic doctrine attributed to Bṛhaspati: wealth is attained through four avenues—inheritance (pāraṃparya), contingency (daiva), effort (karma), and friendship (mitra). Declaring himself a friend, Kaśyapa instructs Gautama to travel three yojanas to meet Virūpākṣa, a powerful rākṣasa-king and ally, who will grant desired assistance. Gautama proceeds, enjoying rich forest produce and aromatic landscapes, reaches the fortified city Meruvraja, and is promptly summoned by Virūpākṣa’s attendants for an audience.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, युद्धोत्तर शोक और आत्म-ग्लानि के बीच, पितामह भीष्म से पूछते हैं—क्रोध, काम आदि तेरह दोष कहाँ से उत्पन्न होते हैं और उनका नाश किस उपाय से होता है। → भीष्म बताते हैं कि ये तेरह ‘अतिबल’ शत्रु मनुष्य को चारों ओर से घेर लेते हैं; लोभ से क्रोध उठता है, पर-दोष-दर्शन से वह भड़कता है, और आदत (अभ्यास) हिंसा-प्रवृत्ति तक को पुष्ट कर देती है—मानो मन के भीतर ही एक युद्ध छिड़ जाता है। → उपदेश का शिखर तब आता है जब भीष्म स्पष्ट करते हैं कि काम संकल्प से जन्मता है, सेवन से बढ़ता है, और विवेक-युक्त विरक्ति से तत्काल क्षीण हो जाता है; तथा क्रोध-लोभ-हिंसा की जड़ पर ‘क्षमा’ और ‘दयाभाव/निर्वेद’ सीधे प्रहार करते हैं—क्षमा से ही क्रोध ठहरता और लौट जाता है। → भीष्म निष्कर्ष देते हैं कि शान्ति-धारण, ज्येष्ठ-सेवन (श्रेष्ठों की संगति/सेवा), सत्यार्थिता और करुणा से ये दोष जीते जाते हैं; और संकेत करते हैं कि धृतराष्ट्र-पुत्रों में ये दोष प्रबल थे, इसलिए विनाश अनिवार्य-सा बन गया। → युधिष्ठिर के लिए अगला प्रश्न खुला रह जाता है—इन दोषों को जान लेने के बाद, राजधर्म में प्रतिदिन इन्हें साधने की व्यावहारिक विधि क्या हो?
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रात बछ। 2 त्रेषष्ट्याधिकशततमोब< ध्याय: काम
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪਰਮ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪਿਤਾਮਹ! ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਕਾਮ; ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਮੋਹ; ਵਿਧਿਤ੍ਸਾ (ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਰੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ); ਪਰਾਸੂਤਾ (ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ); ਅਤੇ ਮਦ—ਇਹ ਦੋਸ਼ ਕਿਹੜੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਕਾਰਣ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ।
Verse 2
लोभो मात्सर्यमीर्ष्या च कुत्सासूया कृपा तथा | एतत् सर्व महाप्राज्ञ याथातथ्येन मे वद
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ ਪਿਤਾਮਹ! ਸੱਚ ਅਤੇ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ: ਲੋਭ, ਮਾਤਸਰਯ, ਈਰਖਾ, ਕੁਤਸਾ, ਦੋਸ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਸੂਯਾ) ਅਤੇ ਕੰਜੂਸੀ—ਇਹ ਦੋਸ਼ ਕਿਹੜੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਉੱਠਦੇ ਹਨ? ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਰਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਮੂਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 3
भीष्म उवाच त्रयोदशैते5तिबला: शत्रव: प्राणिनां स्मृता: । उपासन्ते महाराज समन्तात् पुरुषानिह
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਇਹ ਤੇਰਾਂ ਦੋਸ਼ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਵੈਰੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰ ਕੇ ਘਾਤ ਲਾਈ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਭਲੇ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਤਤਪਰ।
Verse 4
एते प्रमत्तं पुरुषमप्रमत्तास्तुदन्ति च । वृका इव विलुम्पन्ति दृष्टवैव पुरुषं बलात्
ਇਹ ਦੋਸ਼ ਆਪ ਸਦਾ ਚੌਕਸ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਭੇੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 5
एशभ्य: प्रवर्तते दुःखमे भ्य: पापं प्रवर्तते । इति मर्त्यो विजानीयात् सततं पुरुषर्षभ
ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੁੱਖ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਪ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਰਤਭਾਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਸਦਾ ਜਾਣ ਕੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 6
एतेषामुदयं स्थान क्षयं च पृथिवीपते । हन्त ते कथयिष्यामि क्रोधस्योत्पत्तिमादित:
ਹੇ ਧਰਤੀਪਤੀ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ-ਕਾਰਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਆ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 7
लोभात् क्रोध: प्रभवति परदोषैरुदीर्यते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਲੋਭ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲਾ ਸੰਯਮ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵੇਕ ਧੁੰਦਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
संकल्पाज्जायते काम: सेव्यमानो विवर्धते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਕਾਮ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਹੋਰ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੈਤਿਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਉਸ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਬਣਾਕੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 9
यदा प्राज्ञो विरमते तदा सद्यः प्रणश्यति । काम संकल्पसे उत्पन्न होता है। उसका सेवन किया जाय तो बढ़ता है और जब बुद्धिमान् पुरुष उससे विरक्त हो जाता है, तब वह (काम) तत्काल नष्ट हो जाता है ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਭੋਗ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਮਨਾ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਮ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਵੇਕੀ ਦੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
दयया सर्वभूतानां निर्वेदात् सा निवर्तते । अवद्यदर्शनादेति तत्त्वज्ञानाच्च धीमताम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ—ਇਹ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਰੁਝਾਨ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵੇਖਣ ਦੀ ਆਦਤ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਇਆ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਇਹ ਰੁਕ ਕੇ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਦੇ ਤੱਤਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਨਾਲ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਦੋਸ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਥਾਂ ਸਮਝ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
अज्ञानप्रभवो मोह: पापाभ्यासात् प्रवर्तते । यदा प्राज्ञेषु रमते तदा सद्यः प्रणश्यति
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੋਹ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਮੋਹ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਤਸੰਗ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਬੁੱਧੀ ਜਾਗਦੀ ਹੈ।
Verse 12
विरुद्धानीह शास्त्राणि ये पश्यन्ति कुरूद्वह । विधित्सा जायते तेषां तत्त्वज्ञानान्निवर्तते
ਕੁਰੂਦ੍ਵਹ! ਜੋ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਨੁਚਿਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ-ਰੂਪ ‘ਵਿਧਿਤ्सा’ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 13
प्रीत्या शोक: प्रभवति वियोगात् तस्य देहिनः । यदा निरर्थकं वेत्ति तदा सद्यः प्रणश्यति
ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇਹਧਾਰੀ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਸ਼ੋਕ ਉੱਠਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੋਕ ਨਿਰਰਥਕ ਹੈ—ਉਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ—ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੋਕ ਤੁਰੰਤ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
परासुता क्रोधलोभादभ्यासाच्च प्रवर्तते । दयया सर्वभूतानां निर्वेदात् सा निवर्तते
ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਆਦਤ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ‘ਪਰਾਸੁਤਾ’—ਅਰਥਾਤ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ—ਉੱਠਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਇਆ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 15
सत्यत्यागात् तु मात्सर्यमहितानां च सेवया । एतत् तु क्षीयते तात साधूनामुपसेवनात्
ਸੱਚ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਅਤੇ ਹਾਨਿਕਾਰਕ-ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ/ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ‘ਮਾਤਸਰ੍ਯ’ (ਈਰਖਾ) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਹੇ ਤਾਤ! ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਘਿਸ ਕੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
कुलाज्ज्ञानात् तथैश्वर्यान्मदो भवति देहिनाम् | एभिरेव तु विज्ञातै: स च सद्यः प्रणश्यति
ਉੱਚ ਕੁਲ, ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨ ਨਾਲ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਦ (ਅਹੰਕਾਰ-ਉਨਮਾਦ) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਦ ਤੁਰੰਤ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
ईर्ष्या कामात् प्रभवति संहर्षाच्चैव जायते । इतरेषां तु सत्त्वानां प्रज्ञया सा प्रणश्यति
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਈਰਖਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ—ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ—ਤੁਲਨਾ ਦੀ ਨਿਰਰਥਕਤਾ ਜਾਣ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਈਰਖਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 18
विभ्रमाल्लोकबाह्वानां द्वेष्यैर्वाक्यैरसम्मतै: । कुत्सा संजायते राजॉलल्लोकान प्रेक्ष्याभिशाम्यति
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਸਤਸੰਗਤ ਤੋਂ ਕੱਢੇ ਹੋਏ ਨੀਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦ੍ਵੈਸ਼-ਭਰੇ ਅਤੇ ਅਣਭਰੋਸੇਯੋਗ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਭਰਮਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿੰਦਾ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਕੱਢਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉੱਚੇ ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਥਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 19
प्रतिकर्तु न शक्ता ये बलस्थायापकारिणे । असूया जायते तीव्रा कारुण्याद् विनिवर्तते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਬੁਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਲਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਤੀਖੀ ਅਸੂਯਾ—ਦੋਸ਼-ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਈਰਖਾ—ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਰੁਣਾ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੜਵਾਹਟ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 20
कृपणान् सतत दृष्टवा ततः संजायते कृपा । धर्मनिष्ठां यदा वेत्ति तदा शाम्यति सा कृपा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਦਾ ਕੰਜੂਸ ਅਤੇ ਸੰਕੁਚਿਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਉਹੀ ਕੰਜੂਸੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਦਾਰ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਕੰਜੂਸੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 21
अज्ञानप्रभवो लोभो भूतानां दृश्यते सदा । अस्थिरत्वं च भोगानां दृष्टवा ज्ञात्वा निवर्तते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲੋਭ ਸਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਛਣਭੰਗੁਰਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਲੋਭ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
एतान्येव जितान्याहु: प्रशमाच्च त्रयोदश । एते हि धार्तराष्ट्राणां सर्वे दोषास्त्रयोदश
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤੇਰਾਂ ਦੋਸ਼ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ (ਪ੍ਰਸ਼ਮ) ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੇਰਾਂਹੀ ਦੋਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਸਨ; ਪਰ ਤੂੰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਭਲੇ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।
Verse 23
त्वया सत्यार्थिना नित्यं विजिता ज्येष्ठसेवनात्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੂੰ ਸਦਾ ਸੱਚ ਦਾ ਅਰਥੀ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਜੇਠਿਆਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਜਿੱਤ ਲਏ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਤੇਰਾਂ ਦੋਸ਼ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਦੋਸ਼ ਸਨ; ਪਰ ਤੂੰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਸਜਣ ਜੇਠਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
Verse 63
यथातत्त्वं क्षितिपते तदिहैकमना: शृणु । पृथ्वीनाथ! अब मैं यह बता रहा हूँ कि इनकी उत्पत्ति किससे होती है? ये किस तरह स्थिर रहते हैं? और कैसे इनका विनाश होता है? राजन! सबसे पहले क्रोधकी उत्पत्तिका यथार्थरूपसे वर्णन करता हूँ। तुम यहाँ एकाग्रचित्त होकर इस विषयको सुनो
ਹੇ ਧਰਤੀਪਾਲ! ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਿਥੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਰਾਜਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
Verse 76
क्षमया तिष्ठते राजन् क्षमया विनिवर्तते । राजन! क्रोध लोभसे उत्पन्न होता है, दूसरोंके दोष देखनेसे बढ़ता, क्षमा करनेसे थम जाता और क्षमासे ही निवृत्त हो जाता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਖ਼ਿਮਾ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧ ਠਹਿਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਮੁੜ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਚੁਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਢਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਲੌਟ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 162
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें सत्यकी प्रशंसाविषयक एक सौ बासठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪੱਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯ-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਬਾਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 163
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि लोभनिरूपणे त्रिषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਆਪੱਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਲੋਭ-ਨਿਰੂਪਣ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕ ਸੌ ਤ੍ਰੇਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Gautama’s poverty-driven plan to seek resources via a sea-journey is redirected by a host who frames a safer, relationship-based solution; the dilemma is how to pursue artha without imprudence, while remaining within ethical social norms.
The chapter teaches that prosperity is not reducible to solitary effort: legitimate success may arise through inheritance, contingency, work, and especially supportive friendship—while hospitality and alliance-building function as ethical instruments of social stability.
No explicit phalaśruti is presented in these verses; the chapter’s function is exemplary and doctrinal, embedding rāja-dharma instruction within a narrative demonstration of atithi-dharma and the fourfold arthagati.