Adhyaya 155

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल १२३ श्लोक हैं) ऑपन--माजल बछ। जि चतुष्पञ्चाशर्दाधिकशततमो< ध्याय: नारदजीका सेमल-वृक्षसे प्रशंसापूर्वक प्रश्न युधिछिर उवाच बलिन: प्रत्यमित्रस्य नित्यमासन्नवर्तिन: । उपकारापकाराभ्यां समर्थस्योद्यतस्य च,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! जो बलवान, नित्य निकटवर्ती, उपकार और अपकार करनेमें समर्थ तथा नित्य उद्योगशील है, ऐसे शत्रुके साथ यदि कोई अल्प बलवान, असार एवं सभी बातोंमें छोटी हैसियत रखनेवाला मनुष्य मोहवश शेखी बघारते हुए अयोग्य बातें कहकर वैर बाँध ले और वह बलवान शत्रु अत्यन्त कुपित हो उस दुर्बल मनुष्यको उखाड़ फेंकनेके लिये आक्रमण कर दे, तब वह आक्रान्त मनुष्य अपने ही बलका भरोसा करके उस आक्रमणकारीके साथ कैसा बर्ताव करे? (जिससे उसकी रक्षा हो सके)

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਤਾਮਹ! ਜੋ ਵੈਰੀ ਬਲਵਾਨ ਹੈ, ਸਦਾ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਪਕਾਰ ਅਤੇ ਅਪਕਾਰ ਦੋਵੇਂ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਉਦਯਮੀ ਹੈ—ਜੇ ਕੋਈ ਘੱਟ ਬਲ ਵਾਲਾ, ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲਾ ਅਤੇ ਤੱਛ ਹੈਸियत ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸ਼ੇਖੀ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਣਉਚਿਤ ਬਚਨ ਬੋਲ ਕੇ ਵੈਰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਵੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਵੈਰੀ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜੜੋਂ ਉਖਾੜਣ ਲਈ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦੇਵੇ—ਤਾਂ ਹਮਲੇ ਹੇਠ ਆਇਆ ਮਨੁੱਖ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਹਮਲਾਵਰ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਰਤਾਵ ਕਰੇ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕੇ?

Verse 2

मोहाद्‌ विकत्थनामात्रैरसारो5ल्‍ल्पबलो लघु: । वाम्भिरप्रतिरूपाभिरभिद्रुह्य पितामह,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! जो बलवान, नित्य निकटवर्ती, उपकार और अपकार करनेमें समर्थ तथा नित्य उद्योगशील है, ऐसे शत्रुके साथ यदि कोई अल्प बलवान, असार एवं सभी बातोंमें छोटी हैसियत रखनेवाला मनुष्य मोहवश शेखी बघारते हुए अयोग्य बातें कहकर वैर बाँध ले और वह बलवान शत्रु अत्यन्त कुपित हो उस दुर्बल मनुष्यको उखाड़ फेंकनेके लिये आक्रमण कर दे, तब वह आक्रान्त मनुष्य अपने ही बलका भरोसा करके उस आक्रमणकारीके साथ कैसा बर्ताव करे? (जिससे उसकी रक्षा हो सके)

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਤਾਮਹ! ਮੋਹ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ੇਖੀ ਅਤੇ ਅਣਉਚਿਤ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਜੇ ਕੋਈ ਬੇਸਾਰਾ, ਘੱਟ ਬਲ ਵਾਲਾ ਤੇ ਤੱਛ ਮਨੁੱਖ—ਜੋ ਵੈਰੀ ਸਦਾ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਪਕਾਰ-ਅਪਕਾਰ ਦੋਵੇਂ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨਾਲ ਵੈਰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਵੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਵੈਰੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜੜੋਂ ਉਖਾੜਣ ਲਈ ਦੌੜ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਹਮਲੇ ਹੇਠ ਆਇਆ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤੇ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਜਾਵੇ?

Verse 3

आत्मनो बलमास्थाय कथं वर्तेत मानव: । आगच्छतो>तिक्रुद्धस्य तस्योद्धरणकाम्यया,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! जो बलवान, नित्य निकटवर्ती, उपकार और अपकार करनेमें समर्थ तथा नित्य उद्योगशील है, ऐसे शत्रुके साथ यदि कोई अल्प बलवान, असार एवं सभी बातोंमें छोटी हैसियत रखनेवाला मनुष्य मोहवश शेखी बघारते हुए अयोग्य बातें कहकर वैर बाँध ले और वह बलवान शत्रु अत्यन्त कुपित हो उस दुर्बल मनुष्यको उखाड़ फेंकनेके लिये आक्रमण कर दे, तब वह आक्रान्त मनुष्य अपने ही बलका भरोसा करके उस आक्रमणकारीके साथ कैसा बर्ताव करे? (जिससे उसकी रक्षा हो सके)

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਪਿਤਾਮਹ! ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਬਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਵੈਰੀ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜੜੋਂ ਉਖਾੜਣ ਦੀ ਨੀਅਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ? ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਆਚਰਨ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 4

भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्‌ । संवादं भरतश्रेष्ठ शाल्मले: पवनस्य च,भीष्मजीने कहा--भरतश्रेष्ठ! इस विषयमें विज्ञ पुरुष वायु और सेमलवृक्षके संवादरूप एक प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਾਲਮਲੀ (ਸੇਮਲ) ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਪਵਨ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ।

Verse 5

हिमवन्तं समासाद्य महानासीद्‌ वनस्पति: । वर्षपूगाभिसंवृद्ध: शाखी स्कन्धी पलाशवान्‌,हिमालय पर्वतपर एक बहुत बड़ा वनस्पति था, जो बहुत वर्षोंसे बढ़कर प्रबल हो गया था। वह स्कन्ध, शाखा और पत्तोंसे खूब हरा-भरा था

ਹਿਮਵੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰੁੱਖ ਖੜਾ ਸੀ। ਅਨੇਕਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁਸ਼ਟ ਤੇ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ—ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤਣਾ, ਫੈਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਅਤੇ ਘਣੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਹਰਾ-ਭਰਾ ਸੀ।

Verse 6

तत्र सम मत्तमातड्जा घर्मा्ता: श्रमकर्शिता: । विश्राम्यन्ति महाबाहो तथान्या मृगजातय:,महाबाहो! उसके नीचे बहुत-से मतवाले हाथी तथा दूसरे-दूसरे पशु धूपसे पीड़ित और परिश्रमसे थकित होकर विश्राम करते थे

ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਕੇ, ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਝੁਲਸੇ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਮਸਤ ਹਾਥੀ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਹੋਰ ਮ੍ਰਿਗ-ਜਾਤੀਆਂ ਵੀ।

Verse 7

नल्वमात्रपरीणाहो घनच्छायो वनस्पति: । सारिकाशुकसंजुष्ट: पुष्पवान्‌ू फलवानपि,उस वृक्षकी लंबाई चार सौ हाथकी थी। छाया बड़ी सघन थी। उसपर तोते और मैनाओंके समूह बसेरा लेते थे। वह वृक्ष फल और फूल दोनोंसे ही भरा था

ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਦਰੱਖ਼ਤ ਸੀ—ਤਣੇ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਛਾਂ ਬਹੁਤ ਘਣੀ ਸੀ। ਮੈਨਾ ਅਤੇ ਤੋਤਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਦਰੱਖ਼ਤ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ।

Verse 8

सार्थिका वणिजश्षापि तापसाक्षु वनौकस: । वसन्ति तत्र मार्गस्था: सुरम्ये नगसत्तमे,दल बाँधकर यात्रा करनेवाले वणिक्‌, वनवासी तपस्वी तथा दूसरे राहगीर भी उस रमणीय एवं श्रेष्ठ वृक्षेके नीचे निवास किया करते थे

ਉਸ ਅਤਿ ਸੁਹਾਵਣੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ-ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ, ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਥਿਕ ਵੀ ਉੱਥੇ ਟਿਕਦੇ ਸਨ।

Verse 9

तस्य ता विपुला: शाखा दृष्टवा स्कन्ध॑ च सर्वश: । अभिगम्याब्रवीदेनं नारदो भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ] उस वृक्षकी बड़ी-बड़ी शाखाओं तथा मोटे तनोंको देखकर देवर्षि नारद उसके पास गये और इस प्रकार बोले--

ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਟਾਹਣੀਆਂ ਅਤੇ ਮੋਟੇ ਤਣੇ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।

Verse 10

अहो नु रमणीयस्त्वमहो चासि मनोहर: । प्रीयामहे त्वया नित्यं तरुप्रवर शाल्मले,अहो! शाल्मले! तुम बड़े रमणीय और मनोहर हो। तरुप्रवर! तुमसे हमें सदा प्रसन्नता प्राप्त होती है

ਅਹੋ! ਤੂੰ ਕਿੰਨਾ ਰਮਣੀਯ ਹੈਂ, ਕਿੰਨਾ ਮਨੋਹਰ ਵੀ। ਹੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਰ ਸ਼ਾਲਮਲੀ! ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।

Verse 11

कृपा : कर ् न फ सदैव शकुनास्तात मृगाश्चाथ तथा गजा: । वसन्ति तव संहृष्टा मनोहर मनोहरा:,“तात! मनोहर वृक्षराज! तुम्हारी शाखाओंपर सदा ही बहुत-से पक्षी तथा नीचे अनेकानेक मृग एवं हाथी प्रसन्नतापूर्वक निवास करते हैं

ਭੀਸ਼ਮ ਬੋਲੇ—ਤਾਤ, ਮਨੋਹਰ ਵ੍ਰਿੱਖਰਾਜ! ਤੇਰੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਬਹੁਤ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਮਿਰਗ ਤੇ ਗਜ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੇਰਾ ਸਾਨਿਧ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਬਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

तव शाखा महाशाख स्कन्धांश्व विपुलांस्तथा । न वै प्रभग्नान्‌ पश्यामि मारुतेन कथंचन,“महान्‌ शाखाओंसे सुशोभित वनस्पते! मैं देखता हूँ कि तुम्हारी शाखाओं और मोटे तनोंको वायुदेव भी किसी तरह तोड़ नहीं सके हैं

ਭੀਸ਼ਮ ਬੋਲੇ—ਮਹਾਨ ਟਾਹਣੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਵਨਸਪਤੇ! ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਜਾਂ ਮੋਟੇ ਤਣੇ ਤੋੜੇ ਹੋਣ। ਜਿਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਿੱਚ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ।

Verse 13

कि नु ते पवनस्तात प्रीतिमानथवा सुह्ृत्‌ । त्वां रक्षति सदा येन वने5त्र पवनो ध्रुवम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਬੋਲੇ—ਤਾਤ, ਇਹ ਪਵਨ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਹੈ—ਪ੍ਰੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਸੁਹਿਰਦ? ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹੀ ਪਵਨ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 14

“तात! क्‍या पवनदेव तुमसे किसी कारणवश विशेष प्रसन्न रहते हैं अथवा वे तुम्हारे सुहृद हैं, जिससे इस वनमें सदा तुम्हारी निश्चितरूपसे रक्षा करते हैं ।। भगवान्‌ पवन: स्थानाद्‌ वृक्षानुच्चावचानपि । पर्वतानां च शिखराण्याचालयति वेगवान्‌,“भगवान्‌ वायु इतने वेगशाली हैं कि छोटे-बड़े वृक्षोंको कौन कहे, पर्वतोंके शिखरोंको भी अपने स्थानसे हिला देते हैं

ਭੀਸ਼ਮ ਬੋਲੇ—ਤਾਤ, ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਵਾਯੁਦੇਵ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ, ਜਾਂ ਉਹ ਤੇਰੇ ਸੁਹਿਰਦ ਹਨ—ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਦਾ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਵਾਨ ਵਾਯੁ ਬਹੁਤ ਵੇਗਵਾਨ ਹੈ; ਉਹ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਿਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੰਬਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 15

शोषयत्येव पातालं बहन्‌ गन्धवह:ः शुचि: । सरांसि सरितकश्चैव सागरांश्व तथैव च,“गन्धवाही पवित्र पवन पाताल, सरोवर, सरिताओं और समुद्रोंको भी सुखा सकता है

ਭੀਸ਼ਮ ਬੋਲੇ—ਸੁਗੰਧ ਵਾਹੁਣ ਵਾਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹਵਾ ਪਾਤਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਕਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੋਵਰਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ।

Verse 16

संरक्षति त्वां पवन: सखित्वेन न संशय: । तस्मात्‌ त्व बहुशाखो5पि पर्णवान्‌ पुष्पवानपि,“इसमें संदेह नहीं कि वायुदेव तुम्हें अपना मित्र माननेके कारण ही तुम्हारी रक्षा करते हैं; इसीलिये तुम अनेक शाखाओंसे सम्पन्न तथा पत्ते और पुष्पोंसे हरे-भरे हो

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵਾਯੁਦੇਵ ਤੈਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ਸਮਝ ਕੇ ਹੀ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਤੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਲਹਿਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।

Verse 17

इदं च रमणीयं ते प्रतिभाति वनस्पते । यदिमे विहगास्तात रमन्ते मुदितास्त्वयि,“तात वनस्पते! तुम्हारे पास यह बड़ा ही रमणीय दृश्य जान पड़ता है कि ये पक्षी तुम्हारी शाखाओंपर बड़े प्रसन्न रहकर रमण कर रहे हैं

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਤਾਤ, ਵਨਸਪਤੀ! ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵੀ ਬੜਾ ਮਨੋਹਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੰਛੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ।

Verse 18

एषां पृथक्‌ समस्तानां श्रूयते मधुरस्वर: । पुष्पसम्मोदने काले वाशतां सुमनोहरम्‌,“वसन्त ऋतुमें अत्यन्त मनोरम बोली बोलनेवाले इन पक्षियोंका अलग-अलग तथा सबका एक साथ बड़ा मधुर स्वर सुनायी पड़ता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਸੁਣੋ ਤਾਂ ਵੀ ਮਿੱਠੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁਣੋ ਤਾਂ ਵੀ ਮਧੁਰ ਹੀ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੁੱਲ ਖਿੜਨ ਦੇ ਵੇਲੇ—ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਹਚਹਾਹਟ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨਮੋਹਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 19

तथेमे गर्जिता नागा: स्वयूथकुलशोभिता: । घर्मा्तास्वां समासाद्य सुखं विन्दन्ति शाल्मले,'शाल्मले! अपने यूथकुलसे सुशोभित ये गर्जना करते हुए गजराज धूपसे पीड़ित हो तुम्हारे पास आकर सुख पाते हैं

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸ਼ਾਲਮਲੀ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡਾਂ ਅਤੇ ਕੁਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਗੱਜਦੇ ਗਜਰਾਜ, ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 20

तथैव मृगजातीभिरन्याभिरभिशो भसे । तथा सर्वाधिवासैश्व शोभसे मेरुवद्द्रुम,“वृक्षप्रवर! इसी प्रकार दूसरी-दूसरी जातिके पशु भी तुम्हारी शोभा बढ़ा रहे हैं। तुम सबके निवास-स्थान होनेके कारण मेरुपर्वतके समान सुशोभित होते हो

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵ੍ਰਿੱਖ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਵੀ ਤੇਰੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ-ਨਿਵਾਸ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈਂ।

Verse 21

ब्राह्मणैश्व तप:सिद्धैस्तापसै: श्रमणैस्तथा । त्रिविष्टपसमं मन्‍्ये तवायतनमेव हि,“तपस्यासे शुद्ध हुए तापसों, ब्राह्मणों तथा श्रमणोंसे संयुक्त हो तुम्हारा यह स्थान मुझे स्वर्गके समान जान पड़ता है!

ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਤਾਪਸਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਤੇਰਾ ਇਹ ਨਿਵਾਸ ਮੈਨੂੰ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ (ਸਵਰਗ) ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 153

इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें गीदड़-गोमायुका संवाद एवं मरे हुए बालकका पुनर्जीवनविषयक एक सौ तिरपनवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤर्गत ਆਪੱਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਗਿਦੜ–ਗੋਮਾਯੁਕਾ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਬਾਲਕ ਦੇ ਪੁਨਰਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਤਿਰਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 154

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि पवनशाल्मलिसंवादे चतुष्पड्चाशदधिकशततमो<्ध्याय:

ਇਤੀ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤर्गत ਆਪੱਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਪਵਨ–ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਸੰਵਾਦ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਚੌਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।