Shloka 6
कपोत-लुब्धकसंवादः — Hunter’s Remorse and Renunciatory Resolve
Devanagari script
कुरुनन्दन! धर्म और सत्पुरुषोंका आचार--ये बुद्धिसे ही प्रकट होते हैं और सदा उसीके द्वारा जाने जाते हैं। तुम मेरी इस बातको अच्छी तरह समझ लो ।।
Transliteration
bhīṣma uvāca |
buddhiśreṣṭhā hi rājānaś caranti vijayaiṣiṇaḥ |
dharmaḥ pratividhātavyo buddhyā rājñā tatas tataḥ ||
Translation
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੁਰੁਨੰਦਨ! ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਆਚਾਰ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਦਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈ। ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਬਣੇ।
Word by Word
बुद्धि-श्रेष्ठाःexcellent in intellect
बुद्धि-श्रेष्ठाः:
Karta
TypeAdjective
Rootबुद्धि-श्रेष्ठ
FormMasculine, Nominative, Plural
हिindeed/for
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
राजानःkings
राजानः:
Karta
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Nominative, Plural
चरन्तिpractice/act (conduct themselves)
चरन्ति:
TypeVerb
Rootचर्
FormPresent, Third, Plural, Parasmaipada
विजय-एषिणःseeking victory
विजय-एषिणः:
Karta
TypeAdjective
Rootविजय-एषिन्
FormMasculine, Nominative, Plural
धर्मःdharma/righteous conduct
धर्मः:
Karma
TypeNoun
Rootधर्म
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रतिविधातव्यःto be carried out/observed (must be practiced)
प्रतिविधातव्यः:
TypeAdjective
Rootप्रतिविधा + तव्य
FormMasculine, Nominative, Singular, Gerundive (tavya), Obligation/necessity
बुद्ध्याby/with intellect
बुद्ध्या:
Karana
TypeNoun
Rootबुद्धि
FormFeminine, Instrumental, Singular
राज्ञाby the king
राज्ञा:
Karana
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Instrumental, Singular
ततःthereafter/then
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
ततःagain/then (repeated: 'from time to time')
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
Speaker
भीष्म उवाच
Characters & Entities
B
BhīṣmaK
Kurunandana (Yudhiṣṭhira)R
rājānaḥ (kings)Verse Rasa (Emotional Essence)
Geographic Context
Sandhi Notes