Adhyaya 143

Verse 1

अपन का छा ] अतकडऑकाडज द्विचत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: आपत्कालमें राजाके धर्मका निश्चय तथा उत्तम ब्राह्मणोंके सेवनका आदेश युधिछिर उवाच यदि घोर समुद्िष्टमश्रद्धेयमिवानृतम्‌ । अस्ति स्विद्‌ दस्युमर्यादा यामहं परिवर्जये

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਜੇ ਆਪੱਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਲਈ ਵੀ ਐਸਾ ਘੋਰ ਕਰਮ—ਜੋ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ, ਮਾਨੋ ਝੂਠ ਵਰਗਾ—ਕਰਤਵ੍ਯ ਵਜੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਦੱਸੂਆਂ ਅਤੇ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਹੱਦ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਦੱਸੋ, ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਮਰਯਾਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?”

Verse 2

सम्मुह्यामि विषीदामि धर्मो मे शिथिलीकृत: । उद्यमं नाधिगच्छामि कदाचित्‌ परिसान्त्वयन्‌

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤੁਹਾਡੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਉਪਾਖਿਆਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਚਯ ਢਿੱਲਾ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਧਰਮ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।”

Verse 3

भीष्म उवाच नैतच्छुत्वा55गमादेव तव धर्मानुशासनम्‌ | प्रज्ञासमवहारो5यं कविभि: सम्भूतं मधु

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਤਸ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜੋ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੁਣ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਦੁਹਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮੱਖੀਆਂ ਅਨੇਕ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਦ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅਨੇਕ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ-ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਇਹ ਖਜ਼ਾਨਾ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸੂਝਾਂ ਸੰਕਟ ਵੇਲੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਹਰ ਵੇਲੇ ਬਿਨਾ ਭੇਦ ਸਭ ਕੁਝ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਮਨ ਮੋਹ ਜਾਂ ਵਿਸਾਦ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡਿੱਗੇ।

Verse 4

बह्नयः प्रतिविधातव्या: प्रज्ञा राज्ञा ततस्ततः । नैकशाखेन धर्मेण यत्रैषा सम्प्रवर्तते

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਬੁੱਧੀ ਸਿੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਕੋ ਸ਼ਾਖਾ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਬੱਝ ਕੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਸੰਕਟ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਨੁਕੂਲ ਵਿਵੇਕ ਰਾਜੇ ਵਿੱਚ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਕੱਢ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

बुद्धिसंजननो धर्म आचारश्न सतां सदा । ज्ञेगयो भवति कौरव्य सदा तद्‌ विद्धि मे वच:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਜਗਾਏ ਤੇ ਨਿਖਾਰੇ; ਅਤੇ ਧਰਮ ਹੀ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਸਦਾ ਦਾ ਸਦਾਚਾਰ ਹੈ। ਹੇ ਕੌਰਵਿਆ! ਇਹ ਗੱਲ ਸਦਾ ਯਾਦ ਰੱਖ—ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਬਚਨ ਹੈ।

Verse 6

कुरुनन्दन! धर्म और सत्पुरुषोंका आचार--ये बुद्धिसे ही प्रकट होते हैं और सदा उसीके द्वारा जाने जाते हैं। तुम मेरी इस बातको अच्छी तरह समझ लो ।।

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੁਰੁਨੰਦਨ! ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਆਚਾਰ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਦਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈ। ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਬਣੇ।

Verse 7

नैकशाखेन धर्मेण राज्ञो धर्मो विधीयते । दुर्बलस्य कुतः प्रज्ञा पुरस्तादनुपाहृता

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮ ਦੀ ਇਕੋ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਰਾਜਧਰਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਨਿਭਦਾ। ਜਿਸ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸ਼ਾਸਕ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮ-ਬੋਧ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ—ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਪ੍ਰਜ್ಞਾ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲੇਗੀ?

Verse 8

अद्वैधज्ञ: पथि द्वैधे संशयं प्राप्तुमहति | बुद्धिद्वेधं वेदितव्यं पुरस्तादेव भारत

ਜੋ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਮਨ/ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਇਸ ਦ੍ਵੈਧ—ਇਸ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਡੋਲ੍ਹ—ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣ ਕੇ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕੋ ਕਰਮ ਕਦੇ ਧਰਮ ਤੇ ਕਦੇ ਅਧਰਮ ਦਿੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 9

पार्श्वत: करणं प्राज्ञो विष्टम्भित्वा प्रकारयेत्‌ । जनस्तच्चरितं धर्म विजानात्यन्यथान्यथा

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ, ਗੁਪਤ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸਹਾਰਾ-ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਢੁੱਕਵੇਂ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਕਰੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਿਚਲੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ—ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਗਲਤ—ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 10

अभिशथ्याज्ञानिन: केचिन्मिथ्याविज्ञानिन: परे | तद्बै यथायथं बुद्ध्वा ज्ञाममाददते सताम्‌

ਕੁਝ ਲੋਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗਿਆਨੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਕੋਲ ਝੂਠੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੇਵਲ ਭਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭੇਦ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚ-ਦਰਸ਼ੀ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ।

Verse 11

परिमुष्णन्ति शास्त्राणि धर्मस्य परिपन्थिन: । वैषम्यमर्थविद्यानां निरर्था: ख्यापयन्ति ते

ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਲੋਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ‘ਤੇ ਡਾਕਾ ਮਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਤੇ ਅਮਾਨ੍ਯ ਕਹਿ ਕੇ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਰਥ-ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਉਹ ਲੋਕ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ‘ਵਿਸ਼ਮਤਾ’ ਬਾਰੇ ਨਿਰਰਥਕ ਝੂਠਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 12

आजिजीविषवो विद्यां यश:कामौ समन्तत:ः । ते सर्वे नृप पापिष्ठा धर्मस्य परिपन्थिन:

ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਜੋ ਲੋਕ ਕੇਵਲ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਬਲ ‘ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਮਨਚਾਹੇ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਘੋਰ ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹਨ।

Verse 13

अपक्वमतयो मन्दा न जानन्ति यथातथम्‌ | यथा हाराशास्त्रकुशला: सर्वत्रायुक्तिनिछ्ठिता

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਹਾਲੇ ਕੱਚੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਲੋਕ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਅਸਲ ਦਖ਼ਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਬੇਜੋੜ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਲੀਲਾਂ ਨੂੰ ਫੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਸੱਚੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 14

परिमुष्णन्ति शास्त्राणि शास्त्रदोषानुदर्शिन: । विज्ञानमर्थविद्यानां न सम्यगिति वर्तते

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਲੋਕ ਸਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਹੀ ਤੱਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮਾਨੋ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਫਿਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਰਥ-ਵਿਦਿਆ (ਨੀਤੀ ਤੇ ਵਿਹਾਰ) ਦਾ ਗਿਆਨ ਸਮ੍ਯਕ ਨਹੀਂ।

Verse 15

निन्दया परविद्यानां स्वविद्यां ख्यापयन्ति च । वागस्त्रा वाकूछरी भूता द्रुग्धविद्याफला इव

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੁਝ ਲੋਕ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਡੰਕਾ ਪੀਟਦੇ ਹਨ। ਬੋਲੀ ਹੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਤੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚੁਭਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਉਂ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦਾ ਫਲ ਖੱਟਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਸੱਚੇ ਤੱਤ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰਦਾ।

Verse 16

तान्‌ विद्यावणिजो विद्धि राक्षसानिव भारत । व्याजेन सद्धिर्विहितो धर्मस्ते परिहास्यति

ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਾਂਗ ਪਰਦ੍ਰੋਹੀ ਜਾਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹਾਨਾਬਾਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਧਰਮ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹਾਸੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 17

न धर्मवचन वाचा नैव बुद्धयेति नः श्रुतम्‌ । इति बार्हस्पतं ज्ञानं प्रोवाच मघवा स्वयम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਨਾ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਵਾਕਚਾਤੁਰਤਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੇਵਲ ਬੁੱਧੀ-ਤર્ક ਨਾਲ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਚਨ ਅਤੇ ਯੁਕਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਬਲ ਨਾਲ—ਧਰਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਲ ਮਘਵਾ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਆਪ ਕਹੀ ਹੈ।

Verse 18

न त्वेव वचन किंचिदनिमित्तादिहोच्यते । सुविनीतेन शास्त्रेण न व्यवस्यन्त्यथापरे

ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰਖ ਇੱਥੇ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ; ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਖਾਏ ਗਏ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

Verse 19

लोकयात्रामिहैके तु धर्म प्राहुर्मनीषिण: । समुद्दिष्टं सतां धर्म स्‍्वयमूहेत पण्डित:

ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਨਨਸ਼ੀਲ ਲੋਕ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਚਾਰ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਪੰਡਿਤ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਏ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਨਿਸ਼ਠ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਕਰੇ।

Verse 20

अमर्षाच्छास्त्रसम्मोहादविज्ञानाच्च भारत । शास्त्र प्राज्ञस्य वदत: समूहे यात्यदर्शनम्‌

ਹੇ ਭਰਤਨੰਦਨ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਵੇਸ਼, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਮੋਹ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ—ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ—ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਸਮਝਦਿਆਂ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਦਾ ਲੋਕ-ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 21

आगतागमया बुद्धया वचनेन प्रशस्यते । अज्ञानाऊज्ञानहेतुत्वाद्‌ वचनं साधु मन्‍्यते

ਆਗਮ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਵਚਨ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਾਧੂ ਵਚਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮੋਦਿਤ ਅਤੇ ਤਰਕਯੁਕਤ ਗੱਲ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਬਿਠਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਿਰਾ ਤਰਕ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਣਾ ਅਗਿਆਨ ਹੈ।

Verse 22

अनया हतमेवेदमिति शास्त्रमपार्थकम्‌ | दैतेयानुशना प्राह संशयच्छेदनं पुरा

ਕੁਝ ਲੋਕ ਨਿਰੇ ਤਰਕ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁੱਖ ਮੰਨ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—‘ਫਲਾਣੀ ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਕੱਟ ਗਈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਬੇਕਾਰ ਹੈ’—ਪਰ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਤਰਕ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਤਰਕ ਤੋਂ; ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਜੋ ਕਰਤਵ੍ਯ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਦੇਹ-ਛੇਦਕ ਨੀਤੀ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸੀ ਸੀ।

Verse 23

ज्ञानमप्यपदिश्यं हि यथा नास्ति तथैव तत्‌ । त॑ तथा छिन्नमूलेन सन्नोदयितुमरहसि

ਜੋ ਗਿਆਨ ਸੰਦੇਹ-ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਕੱਟ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਸੰਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ।

Verse 24

अनव्यवदहितं यो वा नेदं वाक्यमुपाश्रुते । उग्रायैव हि सृष्टोडसि कर्मणे न त्वमीक्षसे

ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਇਸ ਨੀਤੀ-ਭਰੀ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ ਤੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਵਰਤਾਓ ਢੁੱਕਵਾਂ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਕਠੋਰ, ਬਲਵਾਨ ਕਰਮ ਲਈ ਹੀ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈਂ; ਪਰ ਤੂੰ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।

Verse 25

अड़़् मामन्ववेक्षस्व राजन्याय बुभूषते । यथा प्रमुच्यते त्वन्यो यदर्थ न प्रमोदते

ਵਤਸ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਮੇਰੀ ਵੱਲ ਵੇਖ—ਮੈਂ ਕੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਐਸਾ ਵਰਤਾਓ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ—ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸਵਰਗ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਰਤੂਤ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਾ ਕੀਤਾ; ਮੈਨੂੰ ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਹਿੰਸਕ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਧਰਮ-ਰੂਪ ਕਰਤੱਬ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਤੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਦੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਡਟਿਆ ਰਹੁ।

Verse 26

अजोडश्वः क्षत्रमित्येतत्‌ सदृशं ब्रह्मणा कृतम्‌ । तस्मादभी क्ष्णं भूतानां यात्रा काचित्‌ प्रसिद्धयति

ਬੱਕਰਾ, ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕੋਈ ਨ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 27

यस्त्ववध्यवधे दोष: स वध्यस्यावधे स्मृत: । सा चैव खलूु मर्यादा यामयं परिवर्जयेत्‌

ਜੋ ਦੋਸ਼ ਅਵਧ੍ਯ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੋਸ਼ ਵਧ੍ਯ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਕਰਤੱਬ ਦੀ ਹੱਦ ਹੈ; ਪਰ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਸ਼ਤਰੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਸ ਹੱਦ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 28

तस्मात्‌ तीक्षण: प्रजा राजा स्वधर्मे स्थापयेत्‌ ततः । अन्योन्यं भक्षयन्तो हि प्रचरेयुर्वका इव

ਇਸ ਲਈ ਕਠੋਰ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਲੋਕ ਭੇੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਕੇ, ਖਾ ਕੇ ਬੇਲਗਾਮ ਫਿਰਣ ਲੱਗ ਪੈਣਗੇ।

Verse 29

यस्य दस्युगणा राष्ट्र ध्वांक्षा मत्स्यान्‌ जलादिव । विहरन्ति परस्वानि स वै क्षत्रियपांसन:

ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਡਾਕੂਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਮੱਛੀਆਂ ਝਪਟਣ ਵਾਲੇ ਬਗਲੇ ਵਾਂਗ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਛੀਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਖ਼ਤਰੀ ਕੁਲ ਦਾ ਦਾਗ਼ ਹੈ।

Verse 30

कुलीनान्‌ सचिवान्‌ कृत्वा वेदविद्यासमन्वितान्‌ | प्रशाधि पृथिवीं राजन्‌ प्रजा धर्मेण पालयन्‌

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾ ਕੇ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰ।

Verse 31

विहीनं कर्मणान्यायं यः प्रगृह्नाति भूमिप: । उपायस्याविशेषज्ञं तद्‌ वै क्षत्रं नपुंसकम्‌

ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਤਕਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਿਆਂ-ਬੋਧ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਕੰਮ ਸਾਧਣ ਦੇ ਉਪਾਅ-ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਖ਼ਤਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਪੁੰਸਕ—ਨਿਸ਼ਫਲ—ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 32

नैवोग्रं नैव चानुग्रं धर्मेणेह प्रशस्यते । उभयं न व्यतिक्रामेदुग्रो भूत्वा मृदुर्भव

ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਰਾਜਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੇਵਲ ਕਠੋਰਤਾ ਦੀ, ਨਾ ਕੇਵਲ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਲੰਘ; ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਕਠੋਰ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਮ੍ਰਿਦੁ ਬਣ।

Verse 33

वष्ट: क्षत्रियधर्मोडयं सौहृदं त्वयि मे स्थितम्‌ । उग्रकर्मणि सृष्टोडसि तस्मादू राज्यं प्रशाधि वै

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਤਸ! ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸਨੇਹ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕਠੋਰ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਹੀ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਕਰ।

Verse 34

अशिष्टनिग्रहो नित्यं शिष्टस्य परिपालनम्‌ । एवं शुक्रो 5ब्रवीद्‌ धीमानापत्सु भरतर्षभ

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸਦਾ ਅਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਨੇ ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਆਪੱਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇਹ ਧਰਮ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 35

युधिछ्िर उवाच अस्ति चेदिह मर्यादा यामन्यो नाभिलड्घयेत्‌ । पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਿਤਾਮਹ! ਜੇ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਐਸੀ ਮਰਯਾਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਘ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਯਮ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 36

भीष्म उवाच ब्राह्मणानेव सेवेत विद्यावृद्धांस्तपस्विन: । श्रुतचारित्रवृत्ताब्यान्‌ पवित्र होतदुत्तमम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਹਨ, ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ, ਉੱਤਮ ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਐਸੀ ਸੇਵਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।

Verse 37

या देवतासूु वृत्तिस्ते सास्तु विप्रेषु नित्यदा । क्रुद्धैर्हिं विप्रै: कर्माणि कृतानि बहुधा नूप

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇਰਾ ਜੋ ਭਾਵ ਅਤੇ ਵਰਤਾਓ ਹੈ, ਉਹੀ ਭਾਵ ਅਤੇ ਵਰਤਾਓ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਸਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਕਰ ਵਿਖਾਏ ਹਨ।

Verse 38

प्रीत्या यशो भवेन्मुख्यमप्रीत्या परमं भयम्‌ । प्रीत्या हमृतवद्‌ विप्रा: क्रुद्धाश्नैव विषं यथा

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਨ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਮਹਾਂ ਭੈ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨਦਾਇਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 141

इस प्रकार श्रीमह्या भारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें विश्वामित्र और चाण्डालका संवादविषयक एकसौ इकतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਆਪੱਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਚਾਂਡਾਲ ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਇਕ ਸੌ ਇਕਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 142

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि द्विचत्वारिंशदाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें एक सौ बयालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਆਪੱਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸੌ ਬਿਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।