Adhyaya 134
Kośa-saṃjanana and Subtle Dharma (Treasury Formation and Fine-Grained Ethics)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on Royal Duty) — Treasury, Taxation, and Legitimate Exaction
Bhīṣma cites older brahma-gāthās on the pathways by which kings ‘generate the treasury’ (kośa-saṃjanana). He marks a boundary around wealth linked to yajña and devasva (sacred/sacrificial property), indicating it is not a legitimate target of royal seizure. By contrast, he permits a dhārmika king, under kṣātra authority, to take wealth from disruptive or non-contributing groups, provided the act serves public order and does not erode social trust. The discourse frames the king’s true ‘wealth’ as the people themselves—subjects are to be protected and supported; absent that relationship, royal wealth has no stable second foundation. Revenue is justified for two ends: state strength (balārtha) and ritual/public obligation (yajñārtha), aligning fiscal policy with security and normative continuity. Bhīṣma praises the ruler who removes resources from the ‘asādhu’ and reallocates to the ‘sādhu,’ treating redistribution as a dharma-informed corrective. The chapter closes by stressing dharma’s subtlety through natural analogies: just as small creatures and minute growths arise and persist, so too dharma operates in fine gradations; hence governance must apply discriminating judgment rather than uniform force.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के मन में राज्य-धर्म का एक कठोर प्रश्न उठता है—राजा का ‘शासन’ कब आवश्यक हो जाता है, विशेषतः तब जब अहंकार से अंधा व्यक्ति कर्तव्य-अकर्तव्य भूलकर उत्पथ पर चल पड़े। → भीष्म राजधर्म की व्यावहारिक रीढ़ खोलते हैं: ‘कोश’ (राजकोष) का संग्रह और संरक्षण ही राज्य-बल का आधार है। परंतु यह संग्रह न तो केवल शुद्ध-सौच से स्वतः हो जाता है, न ही नृशंसता से टिकता है—राजा को मध्यम मार्ग साधना पड़ता है। → भीष्म का निर्णायक सूत्र: ‘अबलस्य कुतः कोशः, अकोशस्य कुतो बलम्’—बलहीन राजा का कोष नहीं टिकता, कोषहीन राजा की सेना नहीं, और बिना बल-कोष के राज्य-श्री भी नहीं। इसी के साथ वे चेताते हैं कि निरंकुश/निर्दय आचरण से समाज में भय और दस्यु-वृत्ति सहज उभरती है। → निष्कर्ष यह कि राजा को कोष का सत्कारपूर्वक संग्रह, सावधानी से पालन, और संरक्षण के बाद उचित उपयोग—तीनों करने चाहिए; साथ ही शासन का प्रयोग अहंकार-निवारण और लोक-रक्षा हेतु हो, न कि क्रूरता के लिए। दस्यु तक के लिए भी नीति है: ‘बलस्थोऽहम्’ के मद में नृशंस कर्म न करें, क्योंकि भय-आधारित व्यवस्था अंततः सबको असुरक्षित करती है। → राजा यदि मध्यम मार्ग छोड़ दे—अत्यधिक शौच-आदर्शवाद या अत्यधिक नृशंसता—तो आपत्ति-काल में कौन-सा उपाय धर्मसम्मत रह जाता है?
Shlokas
Verse 1
#द5>2/5-> (9) शीला - यथा--ुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्य भवति शासनम् || अर्थात् घमंडमें आकर कर्तव्य और अकर्तव्यका विचार न करते हुए कुमार्गपर चलनेवाले गुरुको भी दण्ड देना आवश्यक है। त्रयस्त्रिशर्दाधिकशततमोब& ध्याय: राजाके लिये कोशसंग्रहकी आवश्यकता, मर्यादाकी स्थापना और अमर्यादित दस्युवृत्तिकी निन््दा भीष्म उवाच स्वराष्ट्रात् परराष्ट्राच्च कोशं संजनयेन्नूप: । कोशाद्ि धर्म: कौन्तेय राज्यमूलं च वर्धते,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठि! राजाको चाहिये कि वह अपने तथा शत्रुके राज्यसे धन लेकर खजानेको भरे। कोशसे ही धर्मकी वृद्धि होती है और राज्यकी जड़ें बढ़ती अर्थात् सुदृढ़ होती हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਜੋ ਗੁਰੂ ਕਰਤੱਬ-ਅਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣੇ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲ ਪਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਸਨ (ਦੰਡ) ਦੇਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੀ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਕੋਸ਼ (ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ) ਭਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 2
तस्मात् संजनयेत् कोशं सत्कृत्य परिपालयेत् । परिपाल्यानुतनुयादेष धर्म: सनातन:,इसलिये राजा कोशका संग्रह करे, संग्रह करके सादर उसकी रक्षा करे और रक्षा करके निरन्तर उसको बढ़ाता रहे; यही राजाका सदासे चला आनेवाला धर्म है
ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੋਸ਼ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ; ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਯੋਗ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਧਾਉਂਦਾ ਰਹੇ। ਇਹੀ ਰਾਜਧਰਮ—ਸਨਾਤਨ ਕਰਤੱਬ ਹੈ।
Verse 3
न कोश: शुद्धशौचेन न नृशंसेन जातुचित् । मध्यमं पदमास्थाय कोशसंग्रहणं चरेत्,जो विशुद्ध आचार-विचारसे रहनेवाला है, उसके द्वारा कभी कोशका संग्रह नहीं हो सकता। जो अत्यन्त क्रूर है, वह भी कदापि इसमें सफल नहीं हो सकता; अतः मध्यम मार्गका आश्रय लेकर कोश-संग्रह करना चाहिये
ਜੋ ਕੇਵਲ ਨਿਰਮਲ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਸੰਯਮ ਨੂੰ ਹੀ ਫੜੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਨਹੀਂ ਜੋੜ ਸਕਦਾ; ਅਤੇ ਜੋ ਅਤਿ ਨਿਰਦਈ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡਦਿਆਂ ਮੱਧਮ ਮਾਰਗ ਅਪਣਾ ਕੇ ਰਾਜਕੋਸ਼ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 4
अबलस्य कुतः कोशो हाकोशस्य कुतो बलम् । अबलस्य कुतो राज्यमराज्ञ: श्रीर्भवेत् कुत:,यदि राजा बलहीन हो तो उसके पास कोश कैसे रह सकता है? कोशहीनके पास सेना कैसे रह सकती है? जिसके पास सेना ही नहीं है, उसका राज्य कैसे टिक सकता है और राज्यहीनके पास लक्ष्मी कैसे रह सकती है?
ਜੇ ਰਾਜਾ ਬਲਹੀਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਕੋਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗਾ? ਅਤੇ ਜਿਸ ਕੋਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਕੋਲ ਬਲ (ਸੈਨਾ) ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਜਿਸ ਕੋਲ ਬਲ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕੇਗਾ? ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਜਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਕੋਲ ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗੀ?
Verse 5
उच्चैव॒त्ति: श्रियो हानिर्यथैव मरणं तथा । तस्मात् कोशं बलं मित्रमथ राजा विवर्धयेत्,जो धनके कारण ऊँचे तथा महत्त्वपूर्ण पदपर पहुँचा हुआ है, उसके धनकी हानि हो जाय तो उसे मृत्युके तुल्य कष्ट होता है, अतः राजाको कोश, सेना तथा मित्रकी संख्या बढ़ानी चाहिये
ਜੋ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਚੇ ਪਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਧਨ ਦੀ ਹਾਨੀ ਮੌਤ ਵਰਗੀ ਪੀੜਾ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਆਪਣਾ ਬਲ (ਸੈਨਾ) ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ-ਵਰਗ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਾਏ।
Verse 6
हीनकोशं॑ हि राजानमवजानन्ति मानवा: । न चास्याल्पेन तुष्यन्ति कार्यमप्युत्सहन्ति च,जिस राजाके पास धनका भण्डार नहीं है, उसकी साधारण मनुष्य भी अवहेलना करते हैं। उससे थोड़ा लेकर लोग संतुष्ट नहीं होते हैं और न उसका कार्य करनेमें ही उत्साह दिखाते हैं
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕ ਵੀ ਹਿਕਾਰਤ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਰਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ।
Verse 7
श्रियो हि कारणाद् राजा सत्क्रियां लभते पराम् | सास्य गूहति पापानि वासो गुह्यूमिव स्त्रिया:,लक्ष्मीके कारण ही राजा सर्वत्र बड़ा भारी आदर-सत्कार पाता है। जैसे कपड़ा नारीके गुप्त अंगोंको छिपाये रखता है, उसी प्रकार लक्ष्मी राजाके सारे दोषोंको ढक लेती है
ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਉੱਚਾ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੱਪੜਾ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕਦਾ ਹੈ।
Verse 8
ऋद्धिमस्यानु तप्यन्ते पुरा विप्रकृता नरा: । शालावृका इवाजसंं जिघांसुमेव विन्दति,पहलेके तिरस्कृत हुए मनुष्य इस राजाकी बढ़ती हुई समृद्धिको देखकर जलते रहते हैं और अपने वधकी इच्छा रखनेवाले उस राजाका ही कपटपूर्वक आश्रय ले उसी तरह उसकी सेवा करते हैं, जैसे कुत्ते अपने घातक चाण्डालकी सेवामें रहते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿਰਸਕਾਰਿਆ ਤੇ ਦੁਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਇਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੇਖ ਕੇ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਕਪਟ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਸੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਆਪਣੇ ਵਧ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਚਾਂਡਾਲ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
ईदृशस्य कुतो राज्ञ: सुखं भवति भारत । उद्यच्छेदेव न नमेदुद्यमो होव पौरुषम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਾਰਤ, ਐਸੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੁਖ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲੇ? ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚਾ ਪੌਰੁਸ਼ੀ ਉੱਦਮ ਝੁਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਉੱਚਾ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਵਾਂਗ ਉਹ ਨਮਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 10
अप्यरण्यं समाश्रित्य चरेन्मृगगणै: सह
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੰਗਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਫਿਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 11
भारत! डाकुओंको लूट-पाट या हिंसा आदि भयानक कर्मोके लिये अनायास ही सेना सुलभ हो जाती है। सर्वथा मर्यादाशून्य मनुष्यसे सब लोग उद्विग्न हो उठते हैं। केवल निर्दयतापूर्ण कर्म करनेवाले पुरुषकी ओरसे डाकू भी शंकित रहते हैं
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਲੁੱਟ-ਖਸੋਟ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਡਾਕੂਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਹੀ ਇੱਕ ਟੋਲੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਲਗਾਮ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਭ ਲੋਕ ਘਬਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਨਿਰਦਈ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਡਾਕੂ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
एकान्ततो हाामर्यादात् सर्वोडप्युद्धिजते जन: । दस्यवो<प्यभिशड्कन्ते निरनुक्रोशकारिण:,भारत! डाकुओंको लूट-पाट या हिंसा आदि भयानक कर्मोके लिये अनायास ही सेना सुलभ हो जाती है। सर्वथा मर्यादाशून्य मनुष्यसे सब लोग उद्विग्न हो उठते हैं। केवल निर्दयतापूर्ण कर्म करनेवाले पुरुषकी ओरसे डाकू भी शंकित रहते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਹਰ ਕੋਈ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਬੇਦਰਦੀ ਭਰੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਡਾਕੂ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਅਤੇ ਡਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਬੇਹੱਦ ਕ੍ਰੂਰਤਾ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਲਈ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 13
स्थापयेदेव मर्यादां जनचित्तप्रसादिनीम् । अल्पे>प्यर्थे च मर्यादा लोके भवति पूजिता,राजाको ऐसी ही मर्यादा स्थापित करनी चाहिये, जो सब लोगोंके चित्तको प्रसन्न करनेवाली हो। लोकमें छोटे-से काममें भी मर्यादाका ही मान होता है
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਐਹੋ ਜਿਹੀ ਮਰਯਾਦਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ। ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਰਯਾਦਾ ਹੀ ਮਾਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 14
नायं लोको<$स्ति न पर इति व्यवसितो जन: । नालं गन्तुं हि विश्वासं नास्तिके भयशड्किते,संसारमें ऐसे भी मनुष्य हैं, जो यह निश्चय किये बैठे हैं कि 'यह लोक और परलोक हैं ही नहीं।' ऐसा नास्तिक मानव भयकी शंकाका स्थान है, उसपर कभी विश्वास नहीं करना चाहिये
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲੋਕ ਐਸੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਇਹ ਨਿਸਚਾ ਕਰ ਬੈਠੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਨਾ ਇਹ ਲੋਕ ਹੈ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ।’ ਐਸਾ ਨਾਸਤਿਕ ਡਰ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 15
यथा सद्धिः परादानमहिंसा दस्युभि: कृता । अनुरज्यन्ति भूतानि समयदिषु दस्युषु,दस्युओंमें भी मर्यादा होती है, जैसे अच्छे डाकू दूसरोंका धन तो लूटते हैं, परंतु हिंसा नहीं करते (किसीकी इज्जत नहीं लेते)। जो मर्यादाका ध्यान रखते हैं, उन लुटेरोंमें बहुत-से प्राणी स्नेह भी करते हैं, (क्योंकि उनके द्वारा बहुतोंकी रक्षा भी होती है)
ਜਿਵੇਂ ਡਾਕੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਰੀਤ-ਨੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਕੁਝ ‘ਚੰਗੇ’ ਲੁਟੇਰੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਧਨ ਤਾਂ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜੋ ਤੈਅ ਕੀਤੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਜਿਹੇ ਡਾਕੂਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਲਗਾਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
अयुद्धयमानस्य वधो दारामर्ष: कृतघ्नता | ब्रह्मवित्तस्य चादानं नि:शेषकरणं तथा,युद्ध न करनेवालेको मारना, परायी स्त्रीपर बलात्कार करना, कृतघ्नता, ब्राह्मणके धनका अपहरण, किसीका सर्वस्व छीन लेना, कुमारी कन््याका अपहरण करना तथा किसी ग्राम आदिपर आक्रमण करके स्वयं उसका स्वामी बन बैठना--ये सब बातें डाकुओंमें भी निन्दित मानी गयी हैं। इस्युको भी परस्त्रीका स्पर्श और उपर्युक्त सभी पाप त्याग देने चाहिये
ਜੋ ਲੜ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨਾ, ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨਾ, ਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਵਿੱਤ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਦੇ ਧਨ ਨੂੰ ਹੜਪਣਾ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਰਬਸਵ ਛੀਨ ਲੈਣਾ—ਇਹ ਕਰਮ ਡਾਕੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿੰਦਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 17
स्त्रिया मोष: पतिस्थान दस्युष्वेतद् विगर्हितम् । संश्लेषं च परस्त्रीभिवर्दस्युरेतानि वर्जयेत्,युद्ध न करनेवालेको मारना, परायी स्त्रीपर बलात्कार करना, कृतघ्नता, ब्राह्मणके धनका अपहरण, किसीका सर्वस्व छीन लेना, कुमारी कन््याका अपहरण करना तथा किसी ग्राम आदिपर आक्रमण करके स्वयं उसका स्वामी बन बैठना--ये सब बातें डाकुओंमें भी निन्दित मानी गयी हैं। इस्युको भी परस्त्रीका स्पर्श और उपर्युक्त सभी पाप त्याग देने चाहिये
ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਅਪਹਰਨ, ਪਤੀ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਚੁਰਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਸੰਸਰਗ—ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਡਾਕੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿੰਦਤ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਡਾਕੂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 18
अभिसंदधते ये च विश्वासायास्य मानवा: । अशेषमेवोपलभ्य कुर्वन्तीति विनिश्चय:,जिनका सर्वस्व लूट लिया जाता है, वे मनुष्य उन डाकुओंके साथ मेल-जोल और विश्वास बढ़ानेकी चेष्टा करते हैं और उनके स्थान आदिका पता लगाकर फिर उनका सर्वस्व नष्ट कर देते हैं, यह निश्चित बात है
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਡਾਕੂਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਕਰਕੇ ਭਰੋਸਾ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਆਦਿ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗੱਲ ਹੈ।
Verse 19
तस्मात् सशेषं कर्तव्यं स्वाधीनमपि दस्युभि: । न बलस्थो5हमस्मीति नृशंसानि समाचरेत्,इसलिये दस्युओंको उचित है कि वे दूसरोंके धनको अपने अधिकारमें पाकर भी कुछ शेष छोड़ दें, सारा-का-सारा न लूट लें। “मैं बलवान् हूँ” ऐसा समझकर क्रूरतापूर्ण बर्ताव न करें
ਇਸ ਲਈ ਡਾਕੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਧਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ, ਕੁਝ ਨ ਕੁਝ ਬਚਾ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਨਾ ਲੁੱਟਣ। “ਮੈਂ ਬਲਵਾਨ ਹਾਂ” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਨਿਰਦਈ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾ ਕਰਨ।
Verse 20
स शेषकारिणतस्तत्र शेषं पश्यन्ति सर्वश: | नि:शेषकारिणो नित्यं नि:शेषकरणाद् भयम्,जो डाकू दूसरोंके धनको शेष छोड़ देते हैं, वे सब ओर अपने धनका भी अवशेष देख पाते हैं; तथा जो दूसरोंके धनमेंसे कुछ भी शेष नहीं छोड़ते, उन्हें सदा अपने धनके भी नि:शेष हो जानेका भय बना रहता है
ਜੋ ਡਾਕੂ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਧਨ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਬਚਾ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਆਪਣੇ ਧਨ ਦਾ ਵੀ ਕੁਝ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਧਨ ਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 96
अप्यपर्वणि भज्येत न नमेतेह कस्यचित् | भारत! ऐसे नरेशको कैसे सुख मिलेगा? अतः राजाको सदा उद्यम ही करना चाहिये, किसीके सामने झुकना नहीं चाहिये; क्योंकि उद्यम ही पुरुषत्व है। जैसे सूखी लकड़ी बिना गाँठके ही टूट जाती है, परंतु झुकती नहीं है, उसी प्रकार राजा नष्ट भले ही हो जाय, परंतु उसे कभी दबना नहीं चाहिये
ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸਮੇਂ ਟੁੱਟ ਪਵੇ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਅੱਗੇ ਨਤ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਭਾਰਤ! ਐਸੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੁਖ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇਗਾ? ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਉਦਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਝੁਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਦਮ ਹੀ ਪੁਰਖਾਰਥ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਗੰਢ ਪਏ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਝੁਕਦੀ ਨਹੀਂ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕਦੇ ਦਬਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 103
न त्वेवोज्झितमयदिर्दस्युभि: सहितश्चरेत् । वह वनकी शरण लेकर मृगोंके साथ भले ही विचरे; किंतु मर्यादा भंग करनेवाले डाकुओंके साथ कदापि न रहे
ਜੋ ਡਾਕੂ ਸਾਰੀ ਮਰਯਾਦਾ ਛੱਡ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋੜਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰੇ। ਜੰਗਲ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਫਿਰਦਾ ਰਹੇ; ਪਰ ਮਰਯਾਦਾ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਸਯੂਆਂ ਨਾਲ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਾ ਰਹੇ।
Verse 131
दस्यूनां सुलभा सेना रौद्रकर्मसु भारत
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਦੱਸੂ-ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਫੌਜ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਠੋਰ ਤੇ ਹਿੰਸਕ ਕੰਮਾਂ ਲਈ।
Verse 132
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें राजर्षियोंका चरित्र नामक एक सौ बत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪੱਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ “ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ” ਨਾਮਕ ਇਕ ਸੌ ਬੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 133
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि आपद्धार्मपर्वणि त्रयस्त्रिंशयदधिकशततमो< ध्याय: ।। १२३३ ।। इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें एक सौ तैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪੱਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸੌ ਤੇਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
How a ruler can lawfully build and use the treasury without violating sacred/ritual property or exploiting productive households, while still maintaining order by acting against disruptive or non-contributing actors.
Legitimate power is protection-based: the king’s fiscal claims are subordinate to welfare and order, and dharma must be applied with context-sensitive discernment because it operates in subtle gradations.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the meta-teaching appears implicitly through the closing analogies, emphasizing that understanding dharma requires attention to fine distinctions rather than relying on rigid general rules.