Adhyaya 131

Verse 1

अत---#क्र+ त्रिशर्दाधिकशततमो<्ध्याय: आप त्तिके समय राजाका धर्म युधिछिर उवाच मित्रै: प्रहीयमाणस्य बह्नमित्रस्य का गति: । राज्ञ: संक्षीणकोशस्य बलहीनस्य भारत,यधिष्ठिरने पूछा--भारत! यदि राजाके शत्रु अधिक हो जाय॑ँ, मित्र उसका साथ छोड़ने लगें और सेना तथा खजाना भी नष्ट हो जाय तो उसके लिये कौन-सा मार्ग हितकर है?

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਵੈਰੀ ਵਧ ਗਏ ਹੋਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ਛੱਡਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹੋਣ, ਜਿਸ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਸੈਨਿਕ ਬਲ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋਵੇ—ਆਪੱਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਰਾਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਿਤਕਰ ਹੈ?

Verse 2

दुष्टामात्यसहायस्य च्युतमन्त्रस्य सर्वतः । राज्यात्‌ प्रच्यवमानस्य गतिमग्ग्रामपश्यत:

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਟ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਨੀਤੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵਿਗੜ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਜ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋ ਬੈਠਣ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ; ਨਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮਾਰਗ, ਨਾ ਧਰਮ-ਸੰਗਤ ਕਰਤੱਬ ਦਾ ਪਥ ਉਹ ਪਛਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।”

Verse 3

दुष्ट मन्‍्त्री ही जिसका सहायक हो, इसीलिये जो श्रेष्ठ परामर्शसे भ्रष्ट हो गया हो एवं राज्यसे जिसके भ्रष्ट हो जानेकी सम्भावना हो और जिसे अपनी उन्नतिका कोई श्रेष्ठ उपाय न दिखायी देता हो, उसके लिये क्या कर्तव्य है? ।। परचक्राभियातस्य परराष्ट्राणि मृदूनतः । विग्रहे वर्तमानस्य दुर्बलस्य बलीयसा,जो शत्रुसेनापर आक्रमण करके शत्रुके राज्यको रौंद रहा हो; इतनेहीमें कोई बलवान्‌ राजा उसपर भी चढ़ाई कर दे तो उसके साथ युद्धमें लगे हुए उस दुर्बल राजाके लिये क्‍या आश्रय है?

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਦੁਸ਼ਟ ਮੰਤਰੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਉੱਤਮ ਸਲਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਉੱਨਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਉੱਚਾ ਉਪਾਅ ਨਾ ਦਿੱਸੇ—ਉਸ ਲਈ ਕਰਤੱਬ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਫਿਰ—ਜੋ ਸ਼ਤਰੂ-ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ ਸ਼ਤਰੂ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਰੌਂਦ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਉਸ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਾਜੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਆਸਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?”

Verse 4

असंविहितराष्ट्स्य देशकालावजानत: । अप्राप्यं च भवेत्‌ सान्त्वं भेदो वाप्पतिपीडनात्‌ । जीवित त्वर्थहेतुर्वा तत्र कि सुकृतं भवेत्‌,जिसने अपने राज्यकी रक्षा नहीं की हो, जिसे देश और कालका ज्ञान नहीं हो, अत्यन्त पीड़ा देनेके कारण जिसके लिये साम अथवा भेदनीतिका प्रयोग असम्भव हो जाय, उसके लिये क्या करना उचित है वह जीवनकी रक्षा करे या धनके साधनकी? उसके लिये क्‍या करनेमें भलाई है?

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇੰਨੀ ਅਤਿ ਪੀੜਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਸਮ (ਸਾਂਤਵ) ਜਾਂ ਭੇਦ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵੀ ਵਰਤੀ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ—ਉਸ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਬਚਾਏ ਜਾਂ ਧਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਜੁਟਾਏ? ਐਸੇ ਵੇਲੇ ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਭਲਾ, ਕਿਹੜਾ ਧਰਮਸੰਗਤ ਹੈ?”

Verse 5

भीष्म उवाच गुहां धर्मज मा प्राक्षीरतीव भरतर्षभ । अपृष्टो नोत्सहे वक्तुं धर्ममेतं युधिष्ठिर

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਧਰਮਰਾਜ, ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਗੂੜ੍ਹੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਾ ਦਬਾਓ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਪੁੱਛੇ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਦਾ ਸਾਹਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।”

Verse 6

भीष्मजीने कहा--धर्मनन्दन! भरतश्रेष्ठ युधिष्ठिर! यह तो तुमने मुझसे बड़ा गोपनीय विषय पूछा है। यदि तुम्हारे द्वारा प्रश्न न किया गया होता तो मैं इस समय इस संकटकालिक धर्मके विषयमें कुछ भी नहीं कह सकता था ।। धर्मो हणीयान्‌ वचनाद्‌ बुद्धिश्व भरतर्षभ | श्रुत्वोपास्यथ सदाचारै: साधुर्भवति स क्वचित्‌,भरतभूषण! धर्मका विषय बड़ा सूक्ष्म है, शास्त्र-वचनोंके अनुशीलनसे उसका बोध होता है। शास्त्रश्रवण करनेके पश्चात्‌ अपने सदाचरणोंद्वारा उसका सेवन करके साधुजीवन व्यतीत करनेवाला पुरुष कहीं कोई बिरला ही होता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਧਰਮਨੰਦਨ, ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁਪਤ ਵਿਸ਼ਾ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਾ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਕਟਕਾਲੀਨ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿ ਨਾ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਭਰਤ-ਭੂਸ਼ਣ! ਧਰਮ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਘਟ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਡੋਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਕੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਧੂ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”

Verse 7

कर्मणा बुद्धिपूर्वेण भवत्याढ्यो न वा पुनः । तादृशो<यमनुप्रश्न: संव्यवस्य: स्वया धिया,बुद्धिपूर्वक किये हुए कर्म (प्रयत्न)-से मनुष्य धनाढ्य हो भी सकता है और नहीं भी हो सकता है। तुम्हें ऐसे प्रश्नपर स्वयं अपनी ही बुद्धिसे विचार करके किसी निश्चयपर पहुँचना चाहिये

ਬੁੱਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਕੀਤੇ ਕਰਮ (ਉਦਮ) ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਧਨਵਾਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਐਸੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 8

उपायं धर्मबहुलं यात्रार्थ शूणु भारत । नाहमेतादृशं धर्म बुभूषे धर्मकारणात्‌,भारत! उपर्युक्त संकटके समय राजाओंके जीवनकी रक्षाके लिये मैं ऐसा उपाय बताता हूँ जिसमें धर्मकी अधिकता है, उसे ध्यान देकर सुनो। परंतु मैं धर्माचरणके उद्देश्यसे ऐसे धर्मको नहीं अपनाना चाहता

ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉਪਰੋਕਤ ਸੰਕਟ ਵੇਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਇੱਕ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਪਰ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਐਸੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।

Verse 9

दुःखादान इह होष स्यात्‌ तु पश्चात्‌ क्षयोपम: । अभिगम्यमतीनां हि सर्वासामेव निश्चय:,आपत्तिके समय भी यदि प्रजाको दुःख देकर धन वसूल किया जाता है तो पीछे वह राजाके लिये विनाशके तुल्य सिद्ध होता है। आश्रय लेने योग्य जितनी बुद्धियाँ हैं, उन सबका यही निश्चय है

ਆਪੱਤੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਜੇ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕੇ ਰਾਜਸਵ ਵਸੂਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਜੇ ਲਈ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਲਾਹ ਲਈ ਯੋਗ ਸਭ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਬੁੱਧੀਆਂ ਦਾ ਇਹੀ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੈ।

Verse 10

यथा यथा हि पुरुषो नित्यं शास्त्रमवेक्षते । तथा तथा विजानाति विज्ञानमथ रोचते,पुरुष प्रतिदिन जैसे-जैसे शास्त्रका स्वाध्याय करता है वैसे-वैसे उसका ज्ञान बढ़ता जाता है फिर तो विशेष ज्ञान प्राप्त करनेमें ही उसकी रुचि हो जाती है

ਮਨੁੱਖ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਪਰਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਚੇ, ਵਿਵੇਕਮਈ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 11

अविज्ञानादयोगो हि पुरुषस्पोपजायते । विज्ञानादपि योगश्व योगो भूतिकर: पर:,ज्ञान न होनेसे मनुष्यको संकटकालमें उससे बचनेके लिये कोई योग्य उपाय नहीं सूझता; परंतु ज्ञानसे वह उपाय ज्ञात हो जाता है। उचित उपाय ही ऐश्वर्यकी वृद्धि करनेका श्रेष्ठ साधन है

ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਅਯੋਗਤਾ (ਅਪ੍ਰਯੋਗ) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਮੁਸੀਬਤ ਵੇਲੇ ਢੁੱਕਵਾਂ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਸੁੱਝਦਾ। ਪਰ ਸਮਝ ਨਾਲ ਉਹ ਉਪਾਅ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਉਪਾਅ ਹੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 12

अशंकमानो वचनमनसूयुरिदं शृणु । राज्ञ: कोशक्षयादेव जायते बलसंक्षय:,तुम मेरी बातपर संदेह न करते हुए दोषदृष्टिका परित्याग करके यह उपदेश सुनो। खजानेके नष्ट होनेसे ही राजाके बलका नाश होता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬਿਨਾ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਦੋਸ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਛੱਡ ਕੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣੋ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਘਟਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਘਟਣਾ ਅਟੱਲ ਹੈ।

Verse 13

कोशं च जनयेद्‌ राजा निर्जलेभ्यो यथा जलम्‌ | काल प्राप्यानुगृह्लीयादेष धर्म: सनातन: । उपायधर्म प्राप्येमं पूर्वराचरितं जनै:,जैसे मनुष्य निर्जल स्थानोंसे भी खोदकर जल निकाल लेता है उसी प्रकार राजा संकटकालमें निर्धन प्रजासे भी यथासाध्य धन लेकर अपना खजाना बढ़ावे; फिर अच्छा समय आनेपर उस धनके द्वारा प्रजापर अनुग्रह करे, यही सनातनकालसे चला आनेवाला धर्म है। पूर्ववर्ती राजाओंने भी आपत्तिकालमें इस उपायधर्मको पाकर इसका आचरण किया है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਪਾਣੀ-ਰਹਿਤ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਖੋਦ ਕੇ ਪਾਣੀ ਕੱਢ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਉਸੇ ਧਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੇ—ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਇਸ ‘ਉਪਾਯ-ਧਰਮ’ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਐਸਾ ਹੀ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 14

अन्यो धर्म: समर्थानामापत्स्वन्यक्षु भारत । प्राकुकोशात्‌ प्राप्यते धर्मो वृत्तिर्धर्मादू गरीयसी,भारत! सार्म्थ्यशाली पुरुषोंका धर्म दूसरा है और आपत्तिग्रस्त मनुष्योंका दूसरा। अतः पहले कोशसंग्रह कर लेनेपर राजाके लिये धर्मपालनका अवसर प्राप्त होता है; क्योंकि जीवन-निर्वाहका साधन प्राप्त करना धर्मसे भी बड़ा है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਸਮਰੱਥਾਂ ਲਈ ਧਰਮ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ-ਜ਼ਦਾ ਲਈ ਹੋਰ। ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਦਾ ਸਾਧਨ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

धर्म प्राप्य न्यायवृत्ति न बलीयान्‌ न विन्दति । यस्माद्‌ बलस्योपपत्तिरेकान्तेन न विद्यते,दुर्बल मनुष्य धर्मको पाकर भी न्यायोचित्त जीविका नहीं उपलब्ध कर पाता है। धर्मांचरण करनेसे बलकी प्राप्ति अवश्य हो जायगी, यह निश्चितरूपसे नहीं कहा जा सकता; इसलिये आपत्तिकालमें अधर्म भी धर्मरूप सुना जाता है। परंतु विद्वान्‌ पुरुष ऐसा मानते हैं कि आपत्तिकालमें भी धर्मके विरुद्ध आचरण करनेसे अधर्म होता ही है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਆਂਯੋਗ ਜੀਵਿਕਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਕੇਵਲ ਧਰਮਾਚਰਨ ਨਾਲ ਤਾਕਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਿਲੇਗੀ—ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅਧਰਮ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਕਦੇ ਕਦੇ ‘ਧਰਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਧਰਮ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

तस्मादापत्स्वधर्मोडपि श्रूयते धर्मलक्षण: । अधर्मो जायते तस्मिन्निति वै कवयो विदु:,दुर्बल मनुष्य धर्मको पाकर भी न्यायोचित्त जीविका नहीं उपलब्ध कर पाता है। धर्मांचरण करनेसे बलकी प्राप्ति अवश्य हो जायगी, यह निश्चितरूपसे नहीं कहा जा सकता; इसलिये आपत्तिकालमें अधर्म भी धर्मरूप सुना जाता है। परंतु विद्वान्‌ पुरुष ऐसा मानते हैं कि आपत्तिकालमें भी धर्मके विरुद्ध आचरण करनेसे अधर्म होता ही है

ਇਸ ਲਈ ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਅਧਰਮ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕਹਿ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਵੀ-ਰਿਸ਼ੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਧਰਮ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

अनन्तरं क्षत्रियस्य तत्र कि विचिकित्स्यते | यथास्य धर्मों न ग्लायेन्नेयाच्छत्रुवशं यथा । तत्‌ कर्तव्यमिहेत्याहुर्नात्मानवसादयेत्‌,आपत्ति दूर होनेके बाद क्षत्रियको क्‍या करना चाहिये? वह प्रायश्नित्त करे या प्रजासे कर लेना छोड़ दे; यह संशय उपस्थित होता है। इसका समाधान यह है कि वह ऐसा बर्ताव करे जिससे उसके धर्मको हानि न पहुँचे तथा उसे शत्रुके अधीन न होना पड़े। विद्वानोंने उसके लिये यही कर्तव्य बतलाया है, वह किसी तरह अपने-आपको संकटमें न डाले

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਪੱਤੀ ਟਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਿਹੜਾ ਸੰਦੇਹ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਐਸਾ ਵਰਤਾਵ ਕਰੇ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ ਘਟੇ ਨਾ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਤਰੂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਏ। ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਦੱਸਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਨਾ ਪਾਏ ਅਤੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁੱਖ-ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸੁੱਟੇ।

Verse 18

सर्वात्मनैव धर्मस्य न परस्य न चात्मन: । सर्वोपायैरुज्जिहीर्षेदात्मानमिति निश्चय:,संकटकालमें मनुष्य अपने या दूसरेके धर्मकी ओर न देखे; अपितु सम्पूर्ण हृदयसे सभी उपायोंद्वारा अपने आपके ही उद्धारकी अभिलाषा करे, यही सबका निश्चय है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੰਕਟ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਪਰਧਰਮ ਵੱਲ ਤੱਕੇ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਰੁੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਵਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਜ਼ਿੱਦ ਨਾਲ ਫੜੇ ਰਹੇ। ਪੂਰੇ ਮਨੋਬਲ ਨਾਲ, ਹਰ ਉਪਾਅ ਵਰਤ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ—ਇਹੀ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚੇ ਹੈ।

Verse 19

तत्र धर्मविदां तात निश्चयो धर्मनैपुणम्‌ उद्यमो नैपुणं क्षात्रे बाहुवीर्यादिति श्रुति:,तात! धर्मज्ञ पुरुषोंका निश्चय जैसे उनकी धर्म-विषयक निपुणताको सूचित करता है, उसी प्रकार बाहुबलसे अपनी उन्नतिके लिये उद्योग करना क्षत्रियकी निपुणताका सूचक है; यह श्रुतिका निर्णय है

ਤਾਤ! ਧਰਮ-ਵਿਦਾਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਾ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਮ-ਨਿਪੁਣਤਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਦੀ ਨਿਪੁਣਤਾ ਇਹ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ—ਬਾਹੂ-ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਨਾ; ਇਹੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੈ।

Verse 20

क्षत्रियो वृत्तिसंरोधे कस्य नादातुमर्हति । अन्यत्र तापसस्वाच्च ब्राह्मणस्वाच्च भारत,भरतनन्दन! क्षत्रिय यदि आजीविकासे रहित हो जाय तो वह तपस्वी और ब्राह्मणका धन छोड़कर और किसका धन नहीं ले सकता है (अर्थात्‌ सभीका ले सकता है)

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਜਦੋਂ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰੁਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸ ਦਾ ਧਨ ਲੈਣ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ? ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਧਨ ਛੱਡ ਕੇ—ਹੋਰ ਸਭ ਤੋਂ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 21

यथा वै ब्राह्मण: सीदन्नयाज्यमपि याजयेत्‌ । अभोज्यान्नानि चाश्रीयात्‌ तथेदं नात्र संशय:,जैसे ब्राह्मण यदि जीविकाके अभावमें कष्ट पा रहा हो तो वह यज्ञके अनधिकारीसे भी यज्ञ करा सकता है तथा प्राण बचानेके लिये न खाने योग्य अन्नको भी खा सकता है, उसी प्रकार यह (पूर्वश्लोकमें) क्षत्रियके लिये भी कर्तव्यका निर्देश किया गया है। इसमें संशय नहीं है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੋਜ਼ੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਯੱਗ ਦੇ ਅਣਅਧਿਕਾਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਯੱਗ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਭੋਜ ਅੰਨ ਦਾ ਵੀ ਆਸਰਾ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਲਈ ਜੋ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 22

पीडितस्य किमद्वारमुत्पथो विधृतस्य च । अद्वारत: प्रद्रवति यदा भवति पीडित:,आपदग्रस्त मनुष्यके लिये कौन-सा द्वार नहीं है? (वह जिस ओरसे निकल भागे, वही उसके लिये द्वार है)। कैदीके लिये कौन-सा बुरा मार्ग है (वह बिना मार्गके भी भागकर आत्मरक्षा कर सके तो ऐसा प्रयत्न कर सकता है)। मनुष्य जब आपकत्तिमें घिरा होता है तब वह बिना दरवाजेके भी भाग निकलता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਪੱਤੀ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਥਾਂ ‘ਬਿਨਾ ਦਰਵਾਜ਼ੇ’ ਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੋ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਰਾਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ‘ਮਨਾਹ’ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਤਿ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਧੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਥੋਂ ਵੀ ਭੱਜ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 23

यस्य कोशबलग्लान्या सर्वलोकपरा भव: । भैक्ष्यचर्या न विहिता न च विट्‌ शूद्रजीविका,खजाना और सेना न रहनेसे जिस क्षत्रियको सब लोगोंकी ओरसे पराभव प्राप्त होनेकी सम्भावना हो, उसीके लिये उपर्युक्त बातें बतायी गयी हैं। भीख माँगने और वैश्य या शूद्रकी जीविका अपनानेका क्षत्रियके लिये विधान नहीं है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਬਲ ਘਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਬੇ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਸੇ ਲਈ ਹੈ। ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਲਈ ਭਿੱਖ ਮੰਗ ਕੇ ਜੀਉਣਾ ਵਿਧਾਨ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਵੈਸ਼ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਅਪਣਾਉਣੀ।

Verse 24

स्वधर्मानन्तरा वृत्तिर्जात्याननुपजीवत: । जहत: प्रथमं कल्पमनुकल्पेन जीवनम्‌,परंतु जब अपनी जातिके लिये प्रतिपादित धर्मका अवलम्बन करके जीवन-निर्वाह न कर सके तब उसके लिये स्वधर्मसे विपरीत वृत्ति भी बतायी गयी है। क्योंकि आपत्तिकालमें प्रथम कल्प अर्थात्‌ स्वधर्मानुकूल वृत्तिका त्याग करनेवाले पुरुषके लिये अपनेसे नीचे वर्णकी वृत्तिसे जीविका चलानेका विधान है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਦ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਵਧਰਮ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਚਲਾ ਸਕਦਾ, ਤਦ ਉਸ ਲਈ ਵਿਕਲਪਿਕ ਜੀਵਿਕਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਪੱਤੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾ ਮਾਰਗ—ਅਰਥਾਤ ਸਵਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਉਣਾ—ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦੂਜੇ ਮਾਰਗ ਨਾਲ, ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਵਰਣ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਪਣਾ ਕੇ ਵੀ, ਜੀਵਨ ਨਿਭਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਜੋ ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡਿੱਗੇ।

Verse 25

आपदगतेन धर्माणामन्यायेनोपजीवनम्‌ । अपि होतद्‌ ब्राह्माणेषु दृष्ट॑ वृत्तिपरिक्षये,जो आपत्तिमें पड़ा हो वह धर्मके विपरीत आचरणद्वारा जीवन-निर्वाह कर सकता है। जीविका क्षीण होनेपर ब्राह्मणोंमें ऐसा व्यवहार देखा गया है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਆਮ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸਾ ਆਪੱਦ-ਧਰਮ ਵਰਤਾਰਾ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 26

क्षत्रिये संशय: कस्मादित्येवं॑ निश्चितं सदा । आददीत विशिष्टेभ्यो नावसीदेत्‌ कथंचन,फिर क्षत्रियके लिये कैसे संदेह किया जा सकता है? उसके लिये भी सदा यही निश्चित है कि वह आपत्तिकालमें विशिष्ट अर्थात्‌ धनवान्‌ पुरुषोंसे बलपूर्वक धन ग्रहण करे। धनके अभावमें वह किसी तरह कष्ट न भोगे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਕਿਉਂ? ਉਸ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਦਾ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਆਪੱਤੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ‘ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ’—ਅਰਥਾਤ ਧਨਵਾਨ—ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਬਲਪੂਰਵਕ ਧਨ ਲਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਧਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਤੰਗਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡਿੱਗੇ।

Verse 27

हन्तारं रक्षितारं च प्रजानां क्षत्रियं विदु: । तस्मात्‌ संरक्षता कार्यमादान क्षत्रबन्धुना,विद्वान्‌ पुरुष क्षत्रियको प्रजाका रक्षक और विनाशक भी मानते हैं। अतः क्षत्रियबन्धुको प्रजाकी रक्षा करते हुए ही धन ग्रहण करना चाहिये

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰਕ ਅਤੇ ਰੱਖਿਅਕ—ਦੋਵੇਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਦਾ ‘ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ-ਬੰਧੂ’ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਕਰ-ਧਨ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 28

अन्यत्र राजन्‌ हिंसाया वृत्तिर्नेहास्ति कस्यचित्‌ । अप्यरण्यसमुत्थस्य एकस्य चरतो मुने:,राजन! इस संसारमें किसीकी भी ऐसी वृत्ति नहीं है, जो हिंसासे शून्य हो। औरोंकी तो बात ही क्या है, वनमें रहकर एकाकी विचरनेवाले तपस्वी मुनिकी भी वृत्ति सर्व था हिंसारहित नहीं है

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਐਸੀ ਜੀਵਨ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ। ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ—ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਇਕੱਲਾ ਫਿਰਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵੀ ਸਰਬਥਾ ਅਹਿੰਸਕ ਨਹੀਂ।

Verse 29

न शंखलिखितां वृत्ति शक्‍्यमास्थाय जीवितुम्‌ । विशेषत: कुरुश्रेष्ठ प्रजापालनमीप्सया,कुरुश्रेष्ठ! कोई भी ललाटमें लिखी हुई वृत्तिका ही भरोसा करके जीवन-निर्वाह नहीं कर सकता; अतः प्रजापालनकी इच्छा रखनेवाले राजाका भाग्यके भरोसे निर्वाह चलाना तो सर्वथा अशक्य है

ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਕੇਵਲ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਲਿਖੇ ਭਾਗ ਦੇ ਆਸਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਤਾਂ ਭਾਗ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਚੱਲਣਾ ਸਰਬਥਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।

Verse 30

परस्पर हि संरक्षा राज्ञा राष्ट्रेण चापदि | नित्यमेव हि कर्तव्या एष धर्म: सनातन:,इसलिये आपत्तिकालमें राजा और राज्यकी प्रजा दोनोंको निरन्तर एक-दूसरेकी रक्षा करनी चाहिये। यही सदाका धर्म है

ਇਸ ਲਈ ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ—ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ।

Verse 31

राजा राष्ट्र यथा55पत्सु द्रव्यौघैरपि रक्षति । राष्ट्रेण राजा व्यसने रक्षितव्यस्तथा भवेत्‌,जैसे राजा प्रजापर संकट आ जाय तो राशि-राशि धन लुटाकर भी उसकी रक्षा करता है, उसी तरह राजाके ऊपर संकट पड़नेपर राष्ट्रकी प्रजाको भी उसकी रक्षा करनी चाहिये

ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਜਾ ਉੱਤੇ ਆਫ਼ਤ ਆਵੇ ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਧਨ ਦੇ ਢੇਰ ਲੁਟਾ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਪਏ ਤਾਂ ਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 32

कोशं दण्डं बलं॑ मित्र यदन्‍्यदपि संचितम्‌ | न कुर्वीतान्तरं राष्ट्रे राजा परिगत: क्षुधा,राजा भूखसे पीड़ित होने--जीविकाके लिये कष्ट पानेपर भी खजाना, राजदण्ड, सेना, मित्र तथा अन्य संचित साधनोंको कभी राज्यसे दूर न करे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜਾ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਰਾਜ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ, ਦੰਡ-ਨੀਤੀ, ਫੌਜ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਾਟ ਪੈਣ ਦੇਵੇ।

Verse 33

बीजं भक्तेन सम्पाद्यमिति धर्मविदो विदु: । अन्रैतच्छम्बरस्याहुर्महामायस्य दर्शनम्‌,धर्मज्ञ पुरुषोंका कहना है कि मनुष्यको अपने भोजनके लिये संचित अन्नमेंसे भी बीजको बचाकर रखना चाहिये। इस विषयमें महामायावी शम्बरासुरका विचार भी ऐसा ही बताया गया है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੀਜ-ਅਨਾਜ ਨੂੰ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅਨਾਜ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਬੀਜ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਮਾਇਆਵੀ ਸ਼ੰਬਰ ਦੀ ਰਾਇ ਵੀ ਇਹੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 34

धिक्‌ तस्य जीवित राज्ञो राष्ट्र यस्यावसीदति । अवृत्त्यान्यमनुष्योडपि यो वैदेशिक इत्यपि,जिसके राज्यकी प्रजा तथा वहाँ आये हुए परदेशी मनुष्य भी जीविकाके बिना कष्ट पा रहे हों उस राजाके जीवनको धिक्‍कार है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਿਕ्कार ਹੈ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਾਜ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇ; ਜਿੱਥੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਅਭਾਵ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਜਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਆਏ ਪਰਦੇਸੀ ਵੀ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿੰਦੇ ਹੋਣ।

Verse 35

राज्ञ: कोशबलं मूलं कोशमूलं पुनर्बलम्‌ । तन्मूलं सर्वधर्माणां धर्ममूला: पुनः प्रजा:,राजाकी जड़ है सेना और खजाना। इनमें भी खजाना ही सेनाकी जड़ है। सेना सम्पूर्ण धर्मोकी रक्षाका मूल कारण है और धर्म ही प्रजाकी जड़ है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜੇ ਲਈ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਫੌਜ ਹੀ ਮੂਲ ਹਨ; ਅਤੇ ਫੌਜ ਦਾ ਮੂਲ ਫਿਰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਬਲ ਉੱਤੇ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਟਿਕੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।

Verse 36

नान्यानपीडयित्वेह कोश: शक्‍्य: कुतो बलम्‌ । तदर्थ पीडयित्वा च दोषं प्राप्तुंन सो5हीति,दूसरोंको पीड़ा दिये बिना धनका संग्रह नहीं किया जा सकता; और धन-संग्रहके बिना सेनाका संग्रह कैसे हो सकता है? अतः आपत्तिकालमें कोश या धन-संग्रहके लिये प्रजाको पीड़ा देकर भी राजा दोषका भागी नहीं हो सकता

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਬੋਝ ਪਾਏ ਬਿਨਾਂ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਅਤੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਬਿਨਾਂ ਫੌਜ ਕਿੱਥੋਂ ਬਣੇ? ਇਸ ਲਈ ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਜੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾ ਉੱਤੇ ਬੋਝ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

Verse 37

अकार्यमपि यज्ञार्थ क्रियते यज्ञकर्मसु । एतस्मात्‌ कारणादू राजा न दोषं प्राप्तमर्ति,जैसे यज्ञकर्मोमें यज्ञके लिये वह कार्य भी किया जाता है जो करनेयोग्य नहीं है (किंतु वह दोषयुक्त नहीं माना जाता)। उसी प्रकार आपत्तिकालमें प्रजापीडनसे राजाको दोष नहीं लगता है

ਯੱਗ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯੱਗ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰਨਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਆਪੱਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।

Verse 38

अर्थार्थमन्यद्‌ भवति विपरीतमथापरम्‌ । अनर्थार्थमथाप्यन्यत्‌ तत्‌ सर्व हार्थकारणम्‌ । एवं बुद्धया सम्प्रपश्येन्मेधावी कार्यनिश्चयम्‌,आपत्तिकालमें प्रजापीडन अर्थसंग्रहरूप प्रयोजनका साधक होनेके कारण अर्थकारक होता है, इसके विपरीत उसे पीड़ा न देना ही अनर्थकारक हो जाता है। इसी प्रकार जो दूसरे अनर्थकारी (व्यय बढ़ानेवाले सैन्य-संग्रह आदि) कार्य हैं, वे भी युद्धका संकट उपस्थित होनेपर अर्थकारी (विजय साधक) सिद्ध होते हैं। बुद्धिमान्‌ पुरुष इस प्रकार बुद्धिसे विचार करके कर्तव्यका निश्चय करे

ਇੱਕ ਰਾਹ ਲਾਭ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਉਸਦਾ ਉਲਟ ਨਤੀਜਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜੋ ਕੰਮ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸੋਚ ਕੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪੱਤਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਕਰਤੱਬ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 39

यज्ञार्थमन्यद्‌ भवति यज्ञो<न्यार्थस्तथा पर: | यज्ञस्यार्थार्थमेवान्यत्‌ तत्‌ सर्व यज्ञसाधनम्‌,जैसे अन्यान्य सामग्रियाँ यज्ञकी सिद्धिके लिये होती हैं, उत्तम यज्ञ किसी और ही प्रयोजनके लिये होता है, यज्ञ-सम्बन्धी अन्यान्य बातें भी किसी-न-किसी विशेष उद्देश्यकी सिद्धिके लिये ही होती हैं, तथा यह सब कुछ यज्ञका साधन ही है

ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਯੱਗ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਯੱਗ ਆਪ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੱਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਕਸਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਯੱਗ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ।

Verse 40

उपमामत्र वक्ष्यामि धर्मतत्त्वप्रकाशिनीम्‌ । यूपं छिन्दन्ति यज्ञार्थ तत्र ये परिपन्थिन:,अब मैं यहाँ धर्मके तत्त्वको प्रकाशित करनेवाली एक उपमा बता रहा हूँ। ब्राह्मणलोग यज्ञके लिये यूप निर्माण करनेके उद्देश्यसे वृक्षका छेदन करते हैं। उस वृक्षको काटकर बाहर निकालनेमें जो-जो पार्श्ववर्ती वृक्ष बाधक होते हैं उन्हें भी निश्चय ही वे काट डालते हैं। वे वृक्ष भी गिरते समय दूसरे-दूसरे वनस्पतियोंको भी प्राय: तोड़ ही डालते हैं

ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਉਪਮਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਯੱਗ ਲਈ ਯੂਪ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਲੋਕ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਕੱਟਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਬਾਧਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 41

द्रुमा: केचन सामन्ता ध्रुवं छिन्दन्ति तानपि । ते चापि निपतन्तो<न्यान्‌ निधघ्नन्त्येव वनस्पतीन्‌,अब मैं यहाँ धर्मके तत्त्वको प्रकाशित करनेवाली एक उपमा बता रहा हूँ। ब्राह्मणलोग यज्ञके लिये यूप निर्माण करनेके उद्देश्यसे वृक्षका छेदन करते हैं। उस वृक्षको काटकर बाहर निकालनेमें जो-जो पार्श्ववर्ती वृक्ष बाधक होते हैं उन्हें भी निश्चय ही वे काट डालते हैं। वे वृक्ष भी गिरते समय दूसरे-दूसरे वनस्पतियोंको भी प्राय: तोड़ ही डालते हैं

ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕੁਝ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਰੁੱਖ ਵੀ ਡਿੱਗਦਿਆਂ ਹੋਰ ਬੂਟਿਆਂ-ਬਿਰਖਾਂ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਚਲ ਕੇ ਤੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 42

एवं कोशस्य महतो ये नरा: परिपन्थिन: । तानहत्वा न पश्यामि सिद्धिमत्र परंतप,परंतप! इस प्रकार जो मनुष्य (प्रजारक्षाके लिये किये जानेवाले) महान्‌ कोशके संग्रहमें बाधा उपस्थित करते हैं, उनका वध किये बिना इस कार्यमें मुझे सफलता होती नहीं दिखायी देती

ਪਰੰਤਪ! ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਹ ਦੇ ਵੈਰੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਮੈਨੂੰ ਦਿਸਦੀ ਨਹੀਂ।

Verse 43

धनेन जयते लोकावुभौ परमिमं तथा । सत्यं च धर्मवचनं यथा नास्त्यधनस्तथा,धनसे मनुष्य इहलोक और परलोक दोनोंपर विजय पाता है तथा सत्य और धर्मका भी सम्पादन कर लेता है, परंतु निर्धनको इस कार्यमें वैसी सफलता नहीं मिलती। उसका अस्तित्व नहीं के बराबर होता है

ਧਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥਲੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ—ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਸੱਚ ਦਾ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਲ ਤੇ ਕਰਮ ਵੀ ਨਿਭਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਧਨਹੀਣ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਹੈਸियत ਲਗਭਗ ਨਾ-ਮਾਤਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 44

सर्वोपायैराददीत धन यज्ञप्रयोजनम्‌ । न तुल्यदोष: स्यादेवं कार्याकार्येषु भारत,भरतनन्दन! यज्ञ करनेके उद्देश्यको लेकर सभी उपायोंसे धनका संग्रह करे; इस प्रकार करने और न करने योग्य कर्म बन जानेपर भी कर्ताको अन्य अवसरोंके समान दोष नहीं लगता

ਭਰਤਨੰਦਨ! ਯੱਗ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਹਰ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਰਤ! ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਣਯੋਗ ਅਤੇ ਅਕਰਣਯੋਗ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਰੇਖਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਰਤਾ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।

Verse 45

नैतौ सम्भवतो राजन्‌ कथंचिदपि पार्थिव । न हारण्येषु पश्यामि धनवृद्धानहं क्वचित्‌,राजन! पृथ्वीनाथ! धनका संग्रह और उसका त्याग--ये दोनों एक व्यक्तिमें एक ही साथ किसी तरह नहीं रह सकते; क्‍योंकि मैं वनमें रहनेवाले त्यागी महात्माओंको कहीं भी धनमें बढ़ा-चढ़ा नहीं देखता

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਥ! ਧਨ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਧਨ ਦਾ ਤਿਆਗ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਤਿਆਗੀ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਧਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇ-ਚੜ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।

Verse 46

यदिदं दृश्यते वित्त पृथिव्यामिह किंचन । ममेदं स्यान्ममेदं स्यादित्येवं कांक्षते जन:,यहाँ इस पृथ्वीपर यह जो कुछ भी धन देखा जाता है, “यह मेरा हो जाय, यह मेरा हो जाय', ऐसी ही अभिलाषा सभी लोगोंको रहती है

ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਥੇ ਜੋ ਵੀ ਧਨ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਕੁਝ ਵੀ—ਲੋਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: “ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।”

Verse 47

न च राज्यसमो धर्म: कश्चिदस्ति परंतप । धर्म: संशब्दितो राज्ञामापदर्थमतोडन्यथा,परंतप! राजाके लिये राज्यकी रक्षाके समान दूसरा कोई धर्म नहीं है। अभी जिस धर्मकी चर्चा की गयी है, वह केवल राजाओंके लिये आपत्तिकालमें ही आचरणमें लाने योग्य है; अन्यथा नहीं

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਰੰਤਪ! ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਜਿਹੜਾ ‘ਧਰਮ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਕੇਵਲ ਆਪੱਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਚਰਨਯੋਗ ਹੈ; ਆਮ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਨਿਯਮ ਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 48

दानेन कर्मणा चान्ये तपसान्ये तपस्विन: । बुद्धया दाक्ष्येण चैवान्ये विन्दन्ति धनसंचयान्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕੁਝ ਲੋਕ ਦਾਨ ਅਤੇ ਸਤਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਤਪਸਵੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ। ਹੋਰ ਕੁਝ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਕਾਰਜ-ਦੱਖਤਾ ਨਾਲ ਧਨ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 49

कुछ लोग दानसे, कुछ लोग यज्ञकर्म करनेसे, कुछ तपस्वी तपस्या करनेसे, कुछ लोग बुद्धिसे और अन्य बहुत-से मनुष्य कार्यकौशलसे धनराशि प्राप्त कर लेते हैं ।। अभधनं दुर्बलं प्राहुर्धनेन बलवान्‌ भवेत्‌ । सर्व धनवता प्राप्यं सर्व तरति कोशवान्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕੁਝ ਲੋਕ ਦਾਨ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਯੱਗ-ਕਰਮ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਤਪਸਵੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਮਨੁੱਖ ਕਾਰਜ-ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਧਨਹੀਨ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਨਵਾਨ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤਯ ਹੈ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਕੋਸ਼ (ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ) ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 50

निर्धनको दुर्बल कहा जाता है। धनसे मनुष्य बलवान्‌ होता है। धनवान्‌को सब कुछ सुलभ है। जिसके पास खजाना है, वह सारे संकटोंसे पार हो जाता है ।। कोशेन धर्म: कामश्न परलोकस्तथा हायम्‌ । तं च धर्मेण लिप्सेत नाधर्मेण कदाचन,धन-संचयसे ही धर्म, काम, लोक तथा परलोककी सिद्धि होती है। उस धनको धर्मसे ही पानेकी इच्छा करे, अधर्मसे कभी नहीं

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਧਨਹੀਨ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਨਵਾਨ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਸੌਖਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਨ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਭੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਧਨ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।

Verse 130

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि त्रिंशवाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधरमानुशासनपर्वरमें एक सौ तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੌ ਤੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।