Adhyaya 15
Brahmaśirastra-pratisaṃhāra — Retraction and redirection of the supreme weapon (Sauptika Parva, Adhyāya 15)
Upa-parva: Brahmaśirastra-saṃhāra (Containment of the Brahmaśiras weapon)
Vaiśaṃpāyana reports that Arjuna, seeing the blazing tejas of the opposing astric manifestation, withdraws his own divine missile after the sages’ counsel that a weapon should be pacified by a weapon. The text emphasizes that retraction of a released paramāstra is exceptionally difficult and possible only with brahmacarya-vrata and disciplined self-control; Arjuna is characterized as satya-vrata, guru-vartī, and capable of retraction. Aśvatthāmā, however, cannot perform the counter-withdrawal and confesses to Vyāsa that he released the weapon under fear and agitation, aiming at the Pāṇḍavas. Vyāsa clarifies Arjuna’s intent as containment rather than retaliatory destruction and warns of ecological-social catastrophe if Brahmaśiras is counter-struck (multi-year drought as a consequence motif). Vyāsa directs Aśvatthāmā to halt escalation by redirecting the weapon toward the embryos of the Pāṇḍava line, and requires surrender of Aśvatthāmā’s head-jewel (maṇi) as restitution; Aśvatthāmā resists due to its protective powers but agrees to comply with Vyāsa’s command. The chapter closes with Aśvatthāmā releasing the weapon accordingly.
Chapter Arc: रात्रि के संहार के बाद भी विनाश थमता नहीं—अश्वत्थामा का छोड़ा हुआ ब्रह्मशिर अस्त्र अब पाण्डववंश के मूल, गर्भों, की ओर मुड़ता है; और ऋषियों की उपस्थिति में अर्जुन को अपने ही परमास्त्र का उपसंहार करना पड़ता है। → दो महर्षि (व्यास आदि) हाथ जोड़कर विनती करते हैं कि प्रमुक्त अस्त्र को अस्त्र से ही शांत किया जाए, क्योंकि द्रोणपुत्र का पापकर्म उसे सर्वनाश की ओर ले जा रहा है; संकेत मिलता है कि यदि ब्रह्मशिर का प्रतिघात हुआ तो वर्षा रुक जाएगी और भूमि दीर्घकाल तक शुष्क हो जाएगी। → अश्वत्थामा ऋषियों को सामने देखकर भी अपने छोड़े हुए घोर अस्त्र को वापस नहीं समेट पाता; तब वह व्यास की आज्ञा मानने का दावा करते हुए भी अस्त्र की दिशा बदलकर उसे पाण्डवों के गर्भों पर छोड़ देता—वंश-नाश का निर्णायक क्षण। → व्यास स्पष्ट आदेश देते हैं—गर्भों पर विसर्जित कर अब उपारम करो; वैशम्पायन के अनुसार द्रोणपुत्र व्यास-वचन सुनकर अस्त्र को गर्भेषु प्रमुमोच करता है, और अर्जुन अपने अस्त्र का उपसंहार कर व्यापक प्रलय को रोकता है। → गर्भों पर छोड़े गए दिव्यास्त्र का फल क्या होगा—क्या पाण्डवों की संतान बचेगी, या कुरुवंश का दीपक बुझ जाएगा?
Shlokas
Verse 1
अप-#-कात पञ्चदशो<् ध्याय: वेदव्यासजीकी आज्ञासे अर्जुनके द्वारा अपने अस्त्रका उपसंहार तथा अभश्रत्थामाका अपनी मणि देकर पाण्डवोंके गर्भोपर दिव्यास्त्र छोड़ना वैशम्पायन उवाच दृष्टवैव नरशार्दूल तावग्निसमतेजसौ । गाण्डीवधन्वा संचिन्त्य प्राप्तकालं महारथ: । संजहार शरं दिव्यं त्वरमाणो धनंजय:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਗਾਂਡੀਵਧਾਰੀ ਮਹਾਰਥੀ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਸੋਚਿਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਣ ਤੇ ਸੰਯਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 2
उवाच भरतश्रेष्ठ तावृषी प्राउजलिस्तदा । प्रमुक्तमस्त्रमस्त्रेण शाम्पतामिति वै मया
ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤਦ ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ—“ਮੁਨਿਵਰੋ! ਮੈਂ ਇਹ ਅਸਤ੍ਰ ਕੇਵਲ ਇਸ ਲਈ ਛੱਡਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਤਿਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਦਾ ਛੱਡਿਆ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਹੁਣ ਜੇ ਇਹ ਉੱਤਮ ਅਸਤ੍ਰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪਾਪਕਰਮੀ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਆਪਣੇ ਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।”
Verse 3
संह्वते परमास्त्रे5स्मिन् सर्वानस्मानशेषत: । पापकर्मा ध्रुवं द्रौणि: प्रधक्ष्यत्यस्त्रतेजसा
ਜੇ ਇਹ ਪਰਮ ਅਸਤ੍ਰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪਾਪਕਰਮੀ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਆਪਣੇ ਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਬਚਤ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 4
यदत्र हितमस्माकं लोकानां चैव सर्वथा । भवन्तौ देवसंकाशौ तथा सम्मन्तुमर्हत:,“आप दोनों देवताके तुल्य हैं; अतः इस समय जैसा करनेसे हमारा और सब लोगोंका सर्वथा हित हो, उसीके लिये आप हमें सलाह दें”
ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਾਡੇ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੋਵੇ—ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹੋ—ਉਸੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਯੋਗ ਸਲਾਹ ਦਿਓ।
Verse 5
इत्युक्त्वा संजहारास्त्रं पुनरेवं धनंजय: । संहारो दुष्करस्तस्य देवैरपि हि संयुगे
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਨੇ ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲਿਆ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਉਣਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਘਟ ਸੀ।
Verse 6
विसृष्टस्य रणे तस्य परमास्त्रस्य संग्रहे । अशक्तः पाण्डवादन्य: साक्षादपि शतक्रतु:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਰਮ ਅਸਤ੍ਰ ਜਦੋਂ ਇਕ ਵਾਰ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਮੁੜ ਖਿੱਚ ਲੈਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਾ ਸੀ; ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ ਇੰਦਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੋੜ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਰਣ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਆਵਰਤਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਗਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ਸੰਯਮੀ ਅਰਜੁਨ ਹੀ ਸੀ।
Verse 7
ब्रह्मतेजोद्धवं तद्धि विसृष्टमकृतात्मना । न शक््यमावर्तयितु ब्रह्मचारिव्रतादृते
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਅਸੰਯਮੀ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ-ਵ੍ਰਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 8
अचीर्णब्रिह्यचर्यो य: सूष्टवा वर्तयते पुन: । तदस्त्रं सानुबन्धस्य मूर्थानं तस्य कृन्तति
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਇਆ, ਉਹ ਜੇ ਉਸ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
ब्रह्मचारी व्रती चापि दुरवापमवाप्य तत् । परमव्यसनार्तोडपि नार्जुनो<स्त्रं व्यमुजचत
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਹ ਦੁਰਲਭ ਅਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਵਿਪਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਕਦੇ ਉਸ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ ਸੀ।
Verse 10
सत्यव्रतधर: शूरो ब्रह्मचारी च पाण्डव: | गुरुवर्ती च तेनास्त्रं संजहारार्जुन: पुन:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੱਤ੍ਯ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਪਾਂਡਵ ਅਰਜੁਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸੰਹਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲਿਆ।
Verse 11
द्रौणिरप्यथ सम्प्रेक्ष्य तावृषी पुरत: स्थितौ । न शशाक पुनर्घोरमस्त्रं संहर्तुमोजसा
ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ; ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕਿਆ।
Verse 12
अशक्तः प्रतिसंहारे परमास्त्रस्य संयुगे । द्रौणिदीनमना राजन् द्वैपधायनमभाषत
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪਰਮ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸਿਮੇਟਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 13
उत्तमव्यसनार्तेन प्राणत्राणम भीप्सुना । मयैतदस्त्रमुत्सृष्ट भीमसेनभयान्मुने
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਘੋਰ ਵਿਪੱਤੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਣ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਿਆ ਹੈ।
Verse 14
“'मुने! मैंने भीमसेनके भयसे भारी संकटमें पड़कर अपने प्राणोंको बचानेके लिये ही यह अस्त्र छोड़ा था ।।
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵੀ ਭਾਰੀ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਇਹ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਭਗਵਨ! ਧਾਰਤਰਾਸ਼ਟਰ (ਦੁਰਯੋਧਨ) ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇਸ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਮਿਥਿਆਚਾਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਨ ਅਧਰਮ ਕੀਤਾ।
Verse 15
अतः: सृष्टमिदं ब्रह्मन् मयास्त्रमकृतात्मना । तस्य भूयोडद्य संहारं कर्तु नाहमिहोत्सहे
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਸੰਯਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮੈਂ ਇਹ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਬੈਠਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਨਾ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਉਤਸ਼ਾਹ।
Verse 16
विसृष्ट हि मया दिव्यमेतदस्त्रं दुरासदम् । अपाण्डवायेति मुने वलह्वितेजो<नुमन्त्रय वै
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਮੁਨੀ! ਮੈਂ ਇਸ ਦੁर्जੈ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਇਸੇ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ ਛੱਡਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਨਾ ਰਹੇ।
Verse 17
तदिदं पाण्डवेयानामन्तकायाभिसंहितम् । अद्य पाण्डुसुतान् सर्वान् जीविताद् भ्रंशयिष्यति
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ— ਇਹ ਕਰਤੂਤ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਅੰਤਕ (ਮੌਤ) ਨੂੰ ਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਅੱਜ ਇਹ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਸਭ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਡਿਗਾ ਦੇਵੇਗੀ।
Verse 18
'पाण्डवोंके विनाशका संकल्प लेकर छोड़ा गया यह दिव्यास्त्र आज समस्त पाण्डुपुत्रोंकी जीवनशून्य कर देगा ।।
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ, ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਦਿਆਂ ਮੈਂ ਮਹਾਂ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਾਂਡਵ-ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਛੱਡਿਆ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਅੱਜ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਸਭ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਹੀਨ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 19
व्यास उवाच अस्त्रं ब्रह्मशिरस्तात विद्वान् पार्थो धनंजय: । उत्सृष्टवान्न रोषेण न नाशाय तवाहवे
ਵਿਆਸ ਬੋਲੇ— ਪੁੱਤਰ! ਪਾਰਥ ਧਨੰਜਯ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਿਰ ਅਸਤ੍ਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਨਾ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਹੈ।
Verse 20
अस्त्रमस्त्रेण तु रणे तव संशमयिष्यता । विसृष्टमर्जुनेनेदं पुनश्न प्रतिसंहृतम्
ਵਿਆਸ ਬੋਲੇ— ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਇਹ ਛੱਡਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਹਾਰ ਲਿਆ।
Verse 21
ब्रह्मास्त्रमप्यवाप्यैतदुपदेशात् पितुस्तव । क्षत्रधर्मान्महाबाहुर्नाकम्पत धनंजय:,इस ब्रह्मास्त्रको पाकर भी महाबाहु अर्जुन तुम्हारे पिताजीका उपदेश मानकर कभी क्षात्रधर्मसे विचलित नहीं हुए हैं
ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮਹਾਬਾਹੁ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡੋਲਿਆ।
Verse 22
एवं धृतिमत: साधो: सर्वास्त्रविदुष: सतः । सभ्रातृबन्धो: कस्मात् त्वं वधमस्य चिकीर्षसि
ਜੋ ਐਨਾ ਧੀਰਜਵਾਨ, ਸਾਧੂ, ਸਭ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸਤਪੁਰਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ-ਬੰਧੂਆਂ ਸਮੇਤ ਖੜਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਵੀ ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕਿਉਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 23
अस्त्रं ब्रह्मशिरो यत्र परमास्त्रेण वध्यते । समा द्वादश पर्जन्यस्तद्राष्ट्र नाभिवर्षति
ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਿਰ (ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ) ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪਰਮ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਬੱਦਲ ਵਰ੍ਹਦੇ ਨਹੀਂ।
Verse 24
जिस देशमें एक ब्रह्मास्त्रको दूसरे उत्कृष्ट अस्त्रसे दबा दिया जाता है, उस राष्ट्रमें बारह वर्षोतक वर्षा नहीं होती है ।।
ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਉੱਤਮ ਪਰਮ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵਰਖਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਮਹਾਬਾਹੁ ਪਾਂਡਵ ਅਰਜੁਨ, ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਪ੍ਰਜਾ-ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਇਸ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ।
Verse 25
पाण्डवास्त्व॑ं च राष्ट्र च सदा संरक्ष्यमेव हि | तस्मात् संहर दिव्यं त्वमस्त्रमेतन्महाभुज
ਤੈਨੂੰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ, ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਜ ਦੀ ਵੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਆਪਣੇ ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈ।
Verse 26
अरोषस्तव चैवास्तु पार्था: सन्तु निरामया: । न ह्ाधर्मेण राजर्षि: पाण्डवो जेतुमिच्छति,तुम्हारा रोष शान्त हो और पाण्डव भी स्वस्थ रहें। पाण्डुपुत्र राजर्षि युधिष्ठिर किसीको भी अधर्मसे नहीं जीतना चाहते हैं
ਤੇਰਾ ਗੁੱਸਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਪૃਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਾਂਡਵ ਨਿਰੋਗ ਰਹਿਣ। ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਪਾਂਡਵ (ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ) ਅਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਜਿੱਤਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।
Verse 27
मर्णिं चैव प्रयच्छाद्य यस्ते शिरसि तिष्ठति । एतदादाय ते प्राणान् प्रतिदास्यन्ति पाण्डवा:,तुम्हारे सिरमें जो मणि है, इसे आज इन्हें दे दो। इस मणिको ही लेकर पाण्डव बदलेमें तुम्हें प्राणदान देंगे
ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜੋ ਮਣੀ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਜ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇ। ਉਸੇ ਮਣੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਾਂਡਵ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਦਾਨ ਕਰਨਗੇ।
Verse 28
द्रौणिस्वाच पाण्डवैर्यानि रत्नानि यच्चान्यत् कौरवैर्धनम् | अवाप्तमिह तेभ्यो5यं मणिर्मम विशिष्यते
ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਬੋਲਿਆ—ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਜੋ-ਜੋ ਰਤਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੌਰਵਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਜੋ ਹੋਰ ਧਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਇਹ ਮਣੀ ਵਧੇਰੇ ਕੀਮਤੀ ਹੈ।
Verse 29
यमाबध्य भयं नास्ति शस्त्रव्याधिक्षुधाश्रयम् । देवेभ्यो दानवेभ्यो वा नागेभ्यो वा कथंचन
ਯਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ, ਨਾ ਦਾਨਵਾਂ ਤੋਂ, ਨਾ ਨਾਗਾਂ ਤੋਂ—ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 30
इसे बाँध लेनेपर शस्त्र, व्याधि, क्षुधा, देवता, दानव अथवा नाग किसीसे भी किसी तरहका भय नहीं रहता ।।
ਨਾ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਦਾ ਡਰ ਹੈ, ਨਾ ਚੋਰਾਂ ਦਾ ਡਰ। ਮੇਰੀ ਇਸ ਮਣੀ ਵਿੱਚ ਐਸੀ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 31
यत्तु मे भगवानाह तन्मे कार्यमनन्तरम् | अयं मणिरयं चाहमीषिका तु पतिष्यति
ਪਰੰਤੂ ਪੂਜਣਯ ਮਹਰਿਸ਼ੀ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਹਾ ਮਣੀ ਅਤੇ ਇਹ ਰਿਹਾ ਮੈਂ—ਸਮਰਪਿਤ। ਪਰ ਦਿਵ੍ਯਾਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਦੀ ਸਲਾਕਾ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਗਰਭਸਥ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਡਿੱਗੇਗੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉੱਤਮ ਅਸਤ੍ਰ ਅਮੋਘ ਹੈ। ਭਗਵਨ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਛੱਡਿਆ ਇਹ ਅਸਤ੍ਰ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚ ਸਕਦਾ।
Verse 32
गर्भेषु पाण्डवेयानाममोघं चैतदुत्तमम् । न च शक्तो5स्मि भगवन् संहर्तु पुनरुद्यतम्
ਇਹ ਉੱਤਮ ਅਸਤ੍ਰ ਪਾਂਡਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਗਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਮੋਘ ਹੋ ਕੇ ਵੱਜੇਗਾ। ਭਗਵਨ, ਇਹ ਮੁੜ ਉਦਯਤ ਹੋ ਕੇ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਨਾਂ ਹੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।
Verse 33
एतदस्त्रमतश्चैव गर्भेषु विसृजाम्यहम् । न च वाक््यं भगवतो न करिष्ये महामुने,महामुने! अतः यह अस्त्र मैं पाण्डवोंके गर्भॉपर ही छोड़ रहा हूँ। आपकी आज्ञाका मैं कदापि उल्लंघन नहीं करूँगा
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਅਸਤ੍ਰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਗਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਭ੍ਰੂਣਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਛੱਡਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਬਚਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਚਲਾਂਗਾ; ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 34
व्यास उवाच एवं कुरु न चान्या तु बुद्धि: कार्या त्वयानघ । गर्भेषु पाण्डवेयानां विसृज्यैतदुपारम
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਐਸਾ ਹੀ ਕਰ; ਹੁਣ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਲਿਆ। ਪਾਂਡਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਗਰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਕੇ ਰੁਕ ਜਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾ।
Verse 35
वैशग्पायन उवाच तत: परममस्त्र॑ तु द्रौणिरुद्यतमाहवे । द्वैधायनवच: श्रुत्वा गर्भेषु प्रमुमोच ह
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤਦ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਦਯਤ ਉਹ ਪਰਮ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਦ੍ਵੈਧਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਾਂਡਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਗਰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
Frequently Asked Questions
Whether to neutralize a supreme weapon through escalation (counter-striking) or through restraint and withdrawal, balancing immediate tactical advantage against long-range harm to society and future generations.
True mastery is inseparable from self-control: the capacity to retract power is ethically superior to unleashing it, and dharma prioritizes prajā-hita over anger-driven retaliation.
A functional meta-commentary appears as consequence doctrine: the text warns that counter-destruction involving Brahmaśiras yields broad civilizational harm (e.g., prolonged lack of rain), framing restraint as a protection of cosmic-social order rather than a mere tactical choice.