Adhyaya 7
वसुदेव–अर्जुन संवादः (Vasudeva–Arjuna Dialogue in the Aftermath of Dvārakā)
Upa-parva: Dvārakā-vilāpa and Vasudeva–Arjuna Saṃvāda (Mausala Parva Episode)
Vaiśaṃpāyana narrates Arjuna’s encounter with Vasudeva lying grief-stricken, his eyes filled with tears. Arjuna approaches in heightened distress and takes Vasudeva’s feet; Vasudeva embraces him and laments the loss of sons, brothers, grandsons, and companions. Vasudeva recalls the former martial and political successes of the Vṛṣṇis and of Kṛṣṇa, then frames the present annihilation as driven not by personal blame but by śāpa (curse) and kāla. He identifies Pradyumna and Yuyudhāna as prominent among the fallen and states that Arjuna and Kṛṣṇa stood as pivotal agents at the ‘front’ of the Vṛṣṇi destiny. Vasudeva reports Kṛṣṇa’s prior instructions: Arjuna will assume responsibility for the women and children and perform aurdhvadehika (funerary rites). A further prognostication is given: once Arjuna departs, the sea will inundate the fortified city of Dvārakā. Vasudeva declares his own intent to undertake a final observance with Balarāma and, exhausted by grief, transfers practical authority—kingdom, women, and treasures—into Arjuna’s custodianship, urging him to execute Kṛṣṇa’s words without remainder.
Chapter Arc: यादव-विनाश के बाद शोकाकुल अर्जुन वसुदेव के साथ मृत यादवों का अन्त्येष्टि-संस्कार कराता है और द्वारका के स्त्री-पुरुषों को हस्तिनापुर ले चलने का भार अपने ऊपर लेता है—पर भीतर ही भीतर वह कृष्ण-विहीन पृथ्वी को देखने में असमर्थ होने की बात कह उठता है। → द्वारका-त्याग की तैयारी के साथ ही पाण्डवों में यह बोध गहराता है कि अब उनका भी ‘संक्रमण-काल’ आ पहुँचा है; युधिष्ठिर, भीम, नकुल, सहदेव, द्रौपदी और अर्जुन—सब एक मन होकर आगामी त्याग-यात्रा की ओर झुकते हैं। अर्जुन द्वारकावासियों को बहुमूल्य रथों में बाहर निकालता है, पर नगर के लोगों के मन में दैव-प्रेरित भय और विस्मय फैलता जाता है। → यात्रा के बीच दस्युओं का आक्रमण होता है; अर्जुन शोक से दबा हुआ भी प्रतिरोध करता है, पर बाण समाप्त हो जाते हैं और उसका पराक्रम जैसे क्षीण पड़ जाता है—धनुष वश में नहीं रहता, अस्त्र-ज्ञान लुप्त-सा हो जाता है, और वह धनुष की कोटि से ही दस्युओं को मारने को विवश होता है। → अर्जुन समयोचित व्यवस्था करके, आँसुओं से भरी आँखों के साथ, व्यास के आश्रम में पहुँचता है; वहाँ उसे अपने तेज के क्षय और दैव-गति का अर्थ समझने की दिशा मिलती है—कि कृष्ण-सम्बन्धित सामर्थ्य का अवसान अब नियति का संकेत है। → व्यास-दर्शन के बाद अर्जुन के सामने यह प्रश्न खड़ा रहता है कि अब पाण्डवों का अगला कदम क्या होगा—राज्य-त्याग और महाप्रस्थान की घड़ी कितनी निकट है?
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माज बछ। अकाल सप्तमो<्ध्याय: वसुदेवजी तथा मौसलयुद्धमें मरे हुए यादवोंका अन्त्येष्टि संस्कार करके अर्जुनका द्वारकावासी स्त्री-पुरुषोंको अपने साथ ले जाना, समुद्रका द्वारकाको डुबो देना और मार्गमें अर्जुनपर डाकुओंका आक्रमण, अवशिष्ट यादवोंको अपनी राजधानीमें बसा देना वैशम्पायन उवाच एवमुक्त: स बीभत्सुर्मातुलेन परंतप । दुर्मना दीनवदनो वसुदेवमुवाच ह,वैशम्पायनजी कहते है--परंतप! अपने मामा वसुदेवजीके ऐसा कहनेपर अर्जुन मन-ही-मन बहुत दुखी हुए। उनका मुख मलिन हो गया। वे वसुदेवजीसे इस प्रकार बोले --
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਪਰੰਤਪ! ਮਾਮਾ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਭੀਭਤਸੁ ਅਰਜੁਨ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮਲਿਨ ਪੈ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਵਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ—
Verse 2
नाहं वृष्णिप्रवीरेण बन्धुभिश्वैव मातुल । विहीनां पृथिवीं द्रष्ट शक्यामीह कथंचन,“मामाजी! वृष्णिवंशके प्रमुख वीर भगवान् श्रीकृष्ण तथा अपने भाइयोंसे हीन हुई यह पृथ्वी मुझसे अब किसी तरह देखी नहीं जा सकेगी
ਮਾਮਾ ਜੀ! ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਅਗੇਤਰੇ ਵੀਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਈ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ।
Verse 3
राजा च भीमसेनश्न सहदेवश्नू पाण्डव: । नकुलो याज्ञसेनी च षडेकमनसो वयम्,“राजा युधिष्ठिर, भीमसेन, पाण्डव सहदेव, नकुल, द्रौपदी तथा मैं--ये छः: व्यक्ति एक ही हृदय रखते हैं (इनमेंसे कोई भी अब यहाँ रहना नहीं चाहेगा)
ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਭੀਮਸੇਨ, ਪਾਂਡਵ ਸਹਦੇਵ, ਨਕੁਲ, ਯਾਜ्ञਸੇਨੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਅਤੇ ਮੈਂ—ਅਸੀਂ ਛੇ ਜਣੇ ਇੱਕੋ ਮਨ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।
Verse 4
राज्ञ: संक्रमणे चापि कालो<यं वर्तते ध्रुवम् | तमिमं विद्धि सम्प्राप्तं काल॑ं कालविदां वर,“राजा युधिष्ठिरके भी परलोक-गमनका समय निश्चय ही आ गया है। कालज्ञोंमें श्रेष्ठ मामाजी! यह वही काल प्राप्त हुआ है--ऐसा समझें
ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਰਲੋਕ-ਗਮਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਕਾਲ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਾਮਾ ਜੀ! ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਉਹੀ ਨਿਯਤ ਘੜੀ ਹੁਣ ਆ ਗਈ ਹੈ।
Verse 5
सर्वथा वृष्णिदारास्तु बाल॑ वृद्ध तथैव च । नयिष्ये परिगृह्माहमिन्द्रप्रस्थमरिंदम,'शत्रुदमन! अब मैं वृष्णिवंशकी स्त्रियों, बालकों और बूढ़ोंको अपने साथ ले जाकर इन्द्रप्रस्थ पहुँचाऊँगा'
ਹੇ ਸ਼ਤਰੂਦਮਨ! ਮੈਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ, ਨਾਲ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 6
इस प्रकार श्रीमह्याभारत मौसलपर्वनें अर्जुन और वयुदेवका संवादविषयक छठा अध्याय पूरा हुआ,इत्युक्त्वा दारुकमिदं वाक्यमाह धनंजय: । अमात्यान् वृष्णिवीराणां द्रष्टमेच्छामि मा चिरम् मामासे यों कहकर अर्जुनने दारुकसे कहा--“अब मैं वृष्णिवंशी वीरोंके मन्त्रियोंसे शीघ्र मिलना चाहता हूँ
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਧਨੰਜਯ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਦਾਰੁਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਅਮਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 7
इत्येवमुक्त्वा वचन सुधर्मा यादवीं सभाम् | प्रविवेशार्जुन: शूर: शोचमानो महारथान्,ऐसा कहकर शूरवीर अर्जुन यादव महारथियोंके लिये शोक करते हुए यादवोंकी सुधर्मा नामक सभामें प्रविष्ट हुए इति श्रीमहाभारते मौसलपर्वणि वृष्णिकलत्राद्यानयने सप्तमोडध्याय:
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਅਰਜੁਨ ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ‘ਸੁਧਰਮਾ’ ਨਾਮਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 8
तमासनगतं तत्र सर्वा: प्रकृतयस्तथा । ब्राह्मणा नैगमास्तत्र परिवार्योपतस्थिरे,वहाँ एक सिंहासनपर बैठे हुए अर्जुनके पास मन्त्री आदि समस्त प्रकृतिवर्गके लोग तथा वेदवेत्ता ब्राह्मण आये और उन्हें सब ओरसे घेरकर पास ही बैठ गये
ਉੱਥੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਕੋਲ ਮੰਤਰੀ ਆਦਿ ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਕ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵੇਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹੇ।
Verse 9
तान् दीनमनस: सर्वान् विमूढान् गतचेतस: । उवाचेदं वच: काले पार्थो दीनतरस्तथा
ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਟੁੱਟੇ, ਘਬਰਾਏ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਵਿਹਲ ਪਾਰਥ ਨੇ ਉਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਵੇਲੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 10
उन सबके मनमें दीनता छा गयी थी। सभी किंकर्तव्यविमूढ़ एवं अचेत हो रहे थे। अर्जुनकी दशा तो उनसे भी अधिक दयनीय थी। वे उन सभासदोंसे समयोचित वचन बोले -- ९ || शक्रप्रस्थमहं नेष्ये वृष्ण्यन्धकजनं स्वयम् । इदं तु नगरं सर्व समुद्र: प्लावयिष्यति
ਮੈਂ ਆਪ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕ੍ਰਪ੍ਰਸਥ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਨਗਰ—ਸਮੁੰਦਰ ਇਸ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 11
सज्जीकुरुत यानानि रत्नानि विविधानि च । वज्रोडयं भवतां राजा शक्रप्रस्थे भविष्यति
ਵਾਹਨ ਤਿਆਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨ ਵੀ; ਸ਼ਕ੍ਰਪ੍ਰਸਥ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਰਾਜਾ ਵਜ੍ਰੋਡਯ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 12
“मन्त्रियो! मैं वृष्णि और अन्धकवंशके लोगोंको अपने साथ इन्द्रप्रस्थ ले जाऊँगा; क्योंकि समुद्र अब इस सारे नगरको डुबो देगा; अतः तुमलोग तरह-तरहके वाहन और रत्न लेकर तैयार हो जाओ। इन्द्रप्रस्थमें चलनेपर ये श्रीकृष्ण-पौत्र वज्ध तुमलोगोंके राजा बनाये जायाँगे ।। सप्तमे दिवसे चैव रवौ विमल उदगते । बहिर्वत्स्यामहे सर्वे सज्जी भवत मा चिरम्,“आजके सातवें दिन निर्मल सूर्योदय होते ही हम सब लोग इस नगरसे बाहर हो जायँगे। इसलिये सब लोग शीघ्र तैयार हो जाओ, विलम्ब न करो'
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਮੰਤਰੀਓ! ਮੈਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸ ਸਾਰੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਰਤਨ-ਧਨ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਓ। ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਪਹੁੰਚਣ ਉਪਰੰਤ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪੌਤ੍ਰ ਵਜ੍ਰ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਨਿਰਮਲ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸਭ ਇਸ ਨਗਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਪਵਾਂਗੇ; ਇਸ ਲਈ ਛੇਤੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਓ—ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ।”
Verse 13
इत्युक्तास्तेन ते सर्वे पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा । सज्जमाशु तततश्नक्रुः स्वसिद्धयर्थ समुत्सुका:,अनायास ही महान् कर्म करनेवाले अर्जुनके इस प्रकार आज्ञा देनेपर समस्त मन्त्रियोंने अपनी अभीष्ट-सिद्धिके लिये अत्यन्त उत्सुक होकर शीघ्र ही तैयारी आरम्भ कर दी
ਅਕਲਿਸ਼ਟ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 14
तां रात्रिमवसत् पार्थ: केशवस्य निवेशने । महता शोकमोहेन सहसाभिपरिप्लुत:,अर्जुनने भगवान् श्रीकृष्णके महलमें ही उस रातको निवास किया। वे वहाँ पहुँचते ही सहसा महान् शोक और मोहमें डूब गये
ਉਸ ਰਾਤ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਘੋਰ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
Verse 15
श्वोभूतेडथ तत: शौरियव॑सुदेव: प्रतापवान् । युक्त्वा55त्मानं महातेजा जगाम गतिमुत्तमाम्,सबेरा होते ही महातेजस्वी शूरनन्दन प्रतापी वसुदेवजीने अपने चित्तको परमात्मामें लगाकर योगके द्वारा उत्तम गति प्राप्त की
ਅਗਲੇ ਸਵੇਰੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਸ਼ੌਰੀਨੰਦਨ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣਾ ਚਿੱਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 16
तत: शब्दों महानासीद् वसुदेवनिवेशने । दारुण: क्रोशतीनां च रुदतीनां च योषिताम्,फिर तो वसुदेवजीके महलमें बड़ा भारी कुहराम मचा। रोती-चिल्लाती हुई स्त्रियोंका आर्तनाद बड़ा भयंकर प्रतीत होता था
ਫਿਰ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਕੋਲਾਹਲ ਮਚ ਗਿਆ। ਰੋਂਦੀਆਂ ਤੇ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਦਾਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।
Verse 17
प्रकीर्णमूर्थजा: सर्वा विमुक्ताभरणस्रज: । उरांसि पाणिभिष्ध्नन्त्यो व्यलपन् करुणं स्त्रिय:,उन सबके बाल खुले हुए थे। उन्होंने आभूषण और मालाएँ तोड़कर फेंक दी थीं और वे सारी स्त्रियाँ अपने हाथोंसे छाती पीटती हुई करुणाजनक विलाप कर रही थीं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕੇਸ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੇ ਬਿਖਰੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਪਿੱਟਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਹ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
Verse 18
त॑ं देवकी च भद्रा च रोहिणी मदिरा तथा । अन्वारोहन्त च तदा भर्तारे योषितां वरा:,युवतियोंमें श्रेष्ठ देवकी, भद्रा, रोहिणी तथा मदिरा--ये सब-की-सब अपने पतिके साथ चितापर आरूढ़ होनेको उद्यत हो गयीं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇਵਕੀ, ਭਦਰਾ, ਰੋਹਿਣੀ ਅਤੇ ਮਦਿਰਾ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈਆਂ।
Verse 19
ततः शौरिं नृयुक्तेन बहुमूल्येन भारत । यानेन महता पार्थो बहिर्निष्क्रामयत् तदा
ਫਿਰ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਨੇ ਸ਼ੌਰੀ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ, ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯਾਨ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਾਹਰ ਕਢਵਾਇਆ।
Verse 20
भारत! तदनन्तर अर्जुनने एक बहुमूल्य विमान सजाकर उसपर वसुदेवजीके शवको सुलाया और मनुष्योंके कंधोंपर उठवाकर वे उसे नगरसे बाहर ले गये ।। तमन्वयुस्तत्र तत्र दुःखशोकसमन्विता: । द्वारकावासिन: सर्वे पौरजानपदा हिता:,उस समय समस्त द्वारकावासी तथा आनर्त जनपदके लोग जो यादवोंके हितैषी थे, वहाँ दुःख-शोकमें मग्न होकर वसुदेवजीके शवके पीछे-पीछे गये
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਮੁੱਲੀ, ਸੁਸਜਾਈ ਹੋਈ ਬੀੜ (ਵਿਮਾਨ/ਅਰਥੀ) ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਸੁਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਲਿਟਾਇਆ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੁਕਵਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਦੁੱਖ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦਵਾਰਕਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਿਵਾਸੀ, ਅਤੇ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਆਨਰਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ—ਸਭ ਉਸ ਦੇਹ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੇ।
Verse 21
तस्याश्वमेधिकं छत्र॑ दीप्यमानाश्ष॒ पावका: । पुरस्तात् तस्य यानस्य याजकाश्न ततो ययु:,उनकी अरथीके आगे-आगे अश्वमेध-यज्ञमें उपयोग किया हुआ छत्र तथा अग्निहोत्रकी प्रज्वलित अग्नि लिये याजक ब्राह्मण चल रहे थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਯਾਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਛਤਰ ਅਤੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਅੱਗ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਯਾਜਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 22
अनुजम्मुश्न त॑ वीरं देव्यस्ता वै स्वलंकृता: । स्त्रीसहस्रै: परिवृता वधूभिश्न सहस्रश:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਸੁੰਦਰ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਧੂਆਂ ਨਾਲ ਘੇਰ ਕੇ, ਉਸ ਵੀਰ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਬਲਪੂਰਵਕ ਚੁੱਕ ਲੈ ਗਈਆਂ। ਯਾਦਵ-ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਥੇ ਸੰਯਮ ਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਢਹਿ ਗਈ; ਧਰਮਕ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਮੌਕਾਪਰਸਤੀ ਹੀ ਹਾਵੀ ਹੋ ਗਈ।
Verse 23
वीर वसुदेवजीकी पत्नियाँ वस्त्र और आभूषणोंसे सज-धजकर हजारों पुत्रवधुओं तथा अन्य स्त्रियोंके साथ अपने पतिकी अरथीके पीछे-पीछे जा रही थीं ।। यस्तु देश: प्रियस्तस्य जीवतो5भून्महात्मन: । तत्रैनमुपसंकल्प्य पितृमेध॑ प्रचक्रिरे,महात्मा वसुदेवजीको अपने जीवनकालमें जो स्थान विशेष प्रिय था, वहीं ले जाकर अर्जुन आदिने उनका पितृमेधकर्म (दाह-संस्कार) किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਸੁਦੇਵ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ-ਵਧੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸ਼ਵਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀਆਂ। ਫਿਰ ਜੋ ਥਾਂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਅਰਜੁਨ ਆਦਿ ਨੇ ਪਿਤ੍ਰਮੇਧ—ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ (ਦਾਹ-ਕਰਮ)—ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕੀਤਾ।
Verse 24
तं॑ चिताग्निगतं वीरं शूरपुत्रं वराड़ना: । ततोअ<न्वारुरुहुः पत्न्यशक्षतसत्र: पतिलोकगा:,चिताकी प्रज्वलित अग्निमें सोये हुए वीर शूरपुत्र वसुदेवजीके साथ उनकी पूर्वोक्त चारों पत्नियाँ भी चितापर जा बैठीं और उन्हींके साथ भस्म हो पतिलोकको प्राप्त हुईं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਸ਼ੂਰ-ਪੁੱਤਰ ਵੀਰ ਵਸੁਦੇਵ ਚਿਤਾ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਤਦ ਉਹ ਉੱਤਮ ਅੰਗਨਾਵਾਂ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਪਤਨੀਆਂ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਸਮ ਹੋ ਕੇ ਪਤਿਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ; ਇਹ ਯਾਦਵ-ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਕਰੁਣ ਅੰਤਿਮਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
त॑ वै चतसृभि: स्त्रीभिरन्वितं पाण्डुनन्दन: । अदाहयच्चन्दनैश्न गन्धैरुच्चावचैरपि,चारों पत्नियोंसे संयुक्त हुए वसुदेवजीके शवका पाण्डुनन्दन अर्जुनने चन्दनकी लकड़ियों तथा नाना प्रकारके सुगन्धित पदार्थोंद्वारा दाह किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਪਾਂਡੁ-ਨੰਦਨ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਚੰਦਨ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਦਾਹ ਕੀਤਾ। ਵੰਸ਼ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਵਿਚ ਵੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨਾ ਧਰਮ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 26
ततः प्रादुरभूच्छब्द: समिद्धस्य विभावसो: । सामगानां च निर्घोषो नराणां रुदतामपि,उस समय प्रज्वलित अग्निका चट-चट शब्द, सामगान करनेवाले ब्राह्मणोंके वेदमन्त्रोच्चारणका गम्भीर घोष तथा रोते हुए मनुष्योंका आर्तनाद एक साथ ही प्रकट हुआ
ਉਸ ਵੇਲੇ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਚਟ-ਚਟ ਧੁਨੀ, ਸਾਮਗਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਘੋਸ਼, ਅਤੇ ਰੋਂਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਆਰਤੀ ਪੁਕਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਉੱਠੀਆਂ। ਉੱਥੇ ਰਸਮ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ੋਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਏ।
Verse 27
ततो वज्प्रधानास्ते वृष्ण्यन्धककुमारका: । सर्वे चैवोदकं चक्कुः स्त्रियश्नैव महात्मन:
ਤਦੋਂ ਵਜ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਗਦਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸੱਜੇ ਹੋਏ ਉਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਭ ਦੇ ਸਭ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ; ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਵੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਈਆਂ।
Verse 28
इसके बाद वज्र आदि वृष्णि और अन्धकवंशके कुमारों तथा स्त्रियोंने महात्मा वसुदेवजीको जलांजलि दी ।। अलुप्तधर्मस्तं धर्म कारयित्वा स फाल्गुन: । जगाम वृष्णयो यत्र विनष्टा भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! अर्जुनने कभी धर्मका लोप नहीं किया था। वह धर्मकृत्य पूर्ण कराकर अर्जुन उस स्थानपर गये जहाँ वृष्णियोंका संहार हुआ था
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਜ੍ਰ ਆਦਿ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਵਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਜਲਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਫਾਲਗੁਨ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਪੂਰੇ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਹੇ ਭਾਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
Verse 29
स तान् दृष्टवा निपतितान् कदने भृशदु:खित: । बभूवातीव कौरव्य: प्राप्तकालं चकार ह,उस भीषण मारकाटमें मरकर धराशायी हुए यादवोंको देखकर कुरुकुलनन्दन अर्जुनको बड़ा भारी दुःख हुआ। उन्होंने ब्रह्मशापके कारण एरकासे उत्पन्न हुए मूसलोंद्वारा मारे गये यदुवंशी वीरोंके बड़े-छोटेके क्रमसे सारे समयोचित कार्य (अन्त्येष्टि कर्म) सम्पन्न किये
ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਕਤਲੇਆਮ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਯਾਦਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੌਰਵ ਅਰਜੁਨ ਅਤਿ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤੱਬ ਸਮਝ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਏਰਕਾ ਨਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਲੋਹੇ ਦੇ ਮੂਸਲਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਯਦੁਵੰਸ਼ੀ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰੇ।
Verse 30
यथा प्रधानतश्चैव चक्रे सर्वास्तथा क्रिया: । ये हता ब्रह्मशापेन मुसलैरेरकोद्धवै:,उस भीषण मारकाटमें मरकर धराशायी हुए यादवोंको देखकर कुरुकुलनन्दन अर्जुनको बड़ा भारी दुःख हुआ। उन्होंने ब्रह्मशापके कारण एरकासे उत्पन्न हुए मूसलोंद्वारा मारे गये यदुवंशी वीरोंके बड़े-छोटेके क्रमसे सारे समयोचित कार्य (अन्त्येष्टि कर्म) सम्पन्न किये
ਜਿਵੇਂ ਯੋਗ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਏਰਕਾ ਨਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੂਸਲਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਯਦੁਵੰਸ਼ੀ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਰੂਵੰਸ਼ ਦਾ ਆਨੰਦ ਅਰਜੁਨ ਅਤਿ ਸ਼ੋਕਾਕੁਲ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਵੱਡੇਪਣ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 31
ततः शरीरे रामस्य वासुदेवस्य चोभयो: । अन्विष्य दाहयामास पुरुषैराप्तकारिभि:,तदनन्तर विश्वस्त पुरुषोंद्वारा बलराम तथा वसुदेव-नन्दन श्रीकृष्ण दोनोंके शरीरोंकी खोज कराकर अर्जुनने उनका भी दाह-संस्कार किया
ਫਿਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਵਸੁਦੇਵ-ਨੰਦਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਲੱਭਵਾ ਕੇ—ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 32
स तेषां विधिवत् कृत्वा प्रेतकार्याणि पाण्डव: । सप्तमे दिवसे प्रायाद् रथमारुह्ु सत्वर:,पाण्डुनन्दन अर्जुन उन सबके प्रेतकर्म विधिपूर्वक सम्पन्न करके तुरन्त रथपर आरूढ़ हो सातवें दिन द्वारकासे चल दिये
ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ ਪਾਂਡਵ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਕਰਮ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ; ਫਿਰ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦਵਾਰਕਾ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।
Verse 33
अश्वयुक्ते रथैश्वापि गोखरोष्टयुतैरपि । स्त्रियस्ता वृष्णिवीराणां रुदत्य: शोककर्शिता:
ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸੋਗ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਰੋਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੁਰ ਪਈਆਂ—ਕਿਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੱਤੇ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਬਲਦਾਂ, ਗਧਿਆਂ ਅਤੇ ਊਠਾਂ ਨਾਲ ਜੁੱਤੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ।
Verse 34
भृत्याश्चान्धकवृष्णीनां सादिनो रथिनश्न ये,अर्जुनकी आज्ञासे अन्धकों और वृष्णियोंके नौकर, घुड़सवार, रथी तथा नगर और प्रान्तके लोग बूढ़े और बालकोंसे युक्त विधवा स्त्रियोंको चारों ओरसे घेरकर चलने लगे
ਅੰਧਕਾਂ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਦੇ ਨੌਕਰ, ਘੁੜਸਵਾਰ ਅਤੇ ਰਥੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ—ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ—(ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ) ਤੁਰ ਪਏ।
Verse 35
वीरहीनं वृद्धबालं पौरजानपदास्तथा । ययुस्ते परिवार्याथ कलत्नत्रं पार्थशासनात्,अर्जुनकी आज्ञासे अन्धकों और वृष्णियोंके नौकर, घुड़सवार, रथी तथा नगर और प्रान्तके लोग बूढ़े और बालकोंसे युक्त विधवा स्त्रियोंको चारों ओरसे घेरकर चलने लगे
ਵੀਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਹੋ ਕੇ, ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘੇਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 36
कुण्जरैश्व॒ गजारोहा ययु: शैलनिभैस्तथा । सपादरक्षै: संयुक्ता: सान्तरायुधिका ययु:,हाथीसवार पर्वताकार हाथियोंद्वारा गुप्तरूपसे अस्त्र-शस्त्र धारण किये यात्रा करने लगे। उनके साथ हाथियोंके पादरक्षक भी थे
ਗਜਾਰੋਹੀ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤੁਰ ਪਏ; ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਪੈਦਲ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਤਿਆਰ (ਤੇ ਗੁਪਤ) ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 37
पुत्राश्नान्धकवृष्णीनां सर्वे पार्थमनुव्रता: । ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: शूद्राश्वैव महाधना:,अन्धक और वृष्णिवंशके समस्त बालक अर्जुनके प्रति श्रद्धा रखनेवाले थे। वे तथा ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, महाधनी शूद्र और भगवान् श्रीकृष्णकी सोलह हजार स्त्रियाँ--ये सब-की-सब बुद्धिमान श्रीकृष्णके पौत्र वज़्को आगे करके चल रहे थे
ਅੰਧਕ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਦੇ ਅਨੁਵਰਤੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਧਨਵਾਨ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਸਨ।
Verse 38
दश षट् च सहस्राणि वासुदेवावरोधनम् । पुरस्कृत्य ययुर्वज्॑ पौत्रं कृष्णस्य धीमत:,अन्धक और वृष्णिवंशके समस्त बालक अर्जुनके प्रति श्रद्धा रखनेवाले थे। वे तथा ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, महाधनी शूद्र और भगवान् श्रीकृष्णकी सोलह हजार स्त्रियाँ--ये सब-की-सब बुद्धिमान श्रीकृष्णके पौत्र वज़्को आगे करके चल रहे थे
ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੀਆਂ ਦਸ ਅਤੇ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪੌਤ੍ਰ ਵਜ੍ਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕੂਚ ਕੀਤਾ।
Verse 39
बहूनि च सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । भोजवृष्ण्यन्धकस्त्रीणां हतनाथानि निर्ययु:,भोज, वृष्णि और अन्धक कुलकी अनाथ स्त्रियोंकी संख्या कई हजारों, लाखों और अर्वुदोंतक पहुँच गयी थी। वे सब द्वारकापुरीसे बाहर निकलीं। वृष्णियोंका वह महान् समृद्धिशाली मण्डल महासागरके समान जान पड़ता था। शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले रथियोंमें श्रेष्ठ अर्जुन उसे अपने साथ लेकर चले
ਭੋਜ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਨਾਥ-ਵਿਹੂਣੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਦਸ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਰਬੁਦਾਂ ਤੱਕ—ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਪਈਆਂ।
Verse 40
तत्सागरसमप्रख्यं वृष्णिचक्रं महर्थिमत् । उवाह रथिनां श्रेष्ठ: पार्थ: परपुरंजय:,भोज, वृष्णि और अन्धक कुलकी अनाथ स्त्रियोंकी संख्या कई हजारों, लाखों और अर्वुदोंतक पहुँच गयी थी। वे सब द्वारकापुरीसे बाहर निकलीं। वृष्णियोंका वह महान् समृद्धिशाली मण्डल महासागरके समान जान पड़ता था। शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले रथियोंमें श्रेष्ठ अर्जुन उसे अपने साथ लेकर चले
ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਮਹਾਰਥੀ ਉਸ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ, ਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪਰਪੁਰੰਜਯ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲ ਪਿਆ।
Verse 41
नियति तु जने तस्मिन् सागरो मकरालय: । द्वारकां रत्नसम्पूर्णा जलेनाप्लावयत् तदा,उस जनसमुदायके निकलते ही मगरों और घड़ियालोंके निवासस्थान समुद्रने रत्नोंसे भरी-पूरी द्वारका नगरीको जलसे डुबो दिया
ਉਹ ਜਨਸਮੂਹ ਨਿਕਲਦੇ ਹੀ, ਨਿਯਤੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮਕਰਾਂ ਦਾ ਆਲਯ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਨੂੰ ਤਦ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ।
Verse 42
यद् यद्धि पुरुषव्याप्रो भूमेस्तस्या व्यमुड्चत । तत् तत् सम्प्लावयामास सलिलेन स सागर:,पुरुषसिंह अर्जुनने उस नगरका जो-जो भाग छोड़ा, उसे समुद्रने अपने जलसे आप्लावित कर दिया
ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਜੋ-ਜੋ ਹਿੱਸਾ ਛੱਡਿਆ, ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਉਹ-ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ।
Verse 43
तददभुतमभ्िप्रेक्ष्य द्वारकावासिनो जना: । तूर्णात् तूर्णतरं जग्मुरहो दैवमिति ब्रुवन्,यह अदभुत दृश्य देखकर द्वारकावासी मनुष्य बड़ी तेजीसे चलने लगे। उस समय उनके मुखसे बारंबार यही निकलता था कि “दैवकी लीला विचित्र है”
ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਦਵਾਰਕਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ—ਹੋਰ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ—ਚੱਲ ਪਏ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, “ਅਹੋ! ਦੈਵ ਦੀ ਗਤੀ ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਹੈ!”
Verse 44
काननेषु च रम्येषु पर्वतेषु नदीषु च । निवसन्नानयामास वृष्णिदारान् धनंजय:
ਸੁਹਾਵਣੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਦੇ ਹੋਏ ਧਨੰਜਯ ਨੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਚੱਲਿਆ।
Verse 45
अर्जुन रमणीय काननों, पर्वतों और नदियोंके तटपर निवास करते हुए वृष्णिवंशकी स्त्रियोंको ले जा रहे थे ।। स पञ्चनदमासाद्य धीमानतिसमृद्धिमत् । देशो गोपशुधान्याढ्ये निवासमकरोत् प्रभु:,चलते-चलते बुद्धिमान् एवं सामर्थ्यशाली अर्जुनने अत्यन्त समृद्धिशाली पंचनद देशमें पहुँचकर जो गौ, पशु तथा धन-धान्यसे सम्पन्न था, ऐसे प्रदेशमें पड़ाव डाला
ਅਰਜੁਨ ਸੁਹਾਵਣੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਦਾ ਹੋਇਆ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚੱਲਦਿਆਂ ਚੱਲਦਿਆਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਅਰਜੁਨ ਅਤਿ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਪੰਚਨਦ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਗੋਪਾਲਾਂ, ਪਸ਼ੂਧਨ ਅਤੇ ਧਨ-ਧਾਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ।
Verse 46
ततो लोभ: समभवद् दस्यूनां निहतेश्वरा: । दृष्टवा स्त्रियो नीयमाना: पार्थेनेकेन भारत,भरतनन्दन! एकमात्र अर्जुनके संरक्षणमें ले जायी जाती हुई इतनी अनाथ स्त्रियोंको देखकर वहाँ रहने-वाले लुटेरोंके मनमें लोभ पैदा हुआ
ਫਿਰ, ਹੇ ਭਾਰਤ! ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸਰਦਾਰ-ਵਿਹੀਣ ਹੋਏ ਡਾਕੂਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਾਲਚ ਜਾਗ ਉਠੀ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇੰਨੀ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਇਕੱਲੇ ਪਾਰਥ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਲੈ ਜਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
Verse 47
ततस्ते पापकर्माणो लोभोपहतचेतस: । आभीरा मन्त्रयामासु: समेत्याशुभदर्शना:,लोभसे उनके चित्तकी विवेकशक्ति नष्ट हो गयी। उन अशुभदर्शी पापाचारी आभीरोंने परस्पर मिलकर सलाह की
ਤਦ ਉਹ ਪਾਪਕਰਮੀ ਆਭੀਰ—ਲੋਭ ਨਾਲ ਦਬੇ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਅਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ—ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 48
अयमेकोडर्जुनो धन्वी वृद्धबालं हतेश्वरम् । नयत्यस्मानतिक्रम्य योधाक्षेमे हतौजस:,'भाइयो! देखो, यह अकेला धनुर्धर अर्जुन और ये हतोत्साह सैनिक हमलोगोंको लाँघकर वृद्धों और बालकोंके इस अनाथ समुदायको लिये जा रहे हैं (अत: इनपर आक्रमण करना चाहिये)”
“ਵੇਖੋ, ਇਹ ਇਕੱਲਾ ਧਨੁਧਾਰੀ ਅਰਜੁਨ ਸਾਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਬੁੱਢਿਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਇਸ ਅਨਾਥ ਟੋਲੇ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਯੋਧੇ ਵੀ ਹੌਸਲਾ ਹਾਰ ਕੇ ਬਲਹੀਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।”
Verse 49
ततो यष्टिप्रहरणा दस्यवस्ते सहस्रश: । अभ्यधावन्त वृष्णीनां तं जन॑ लोप्नरहारिण:,ऐसा निश्चय करके लूटका माल उड़ानेवाले वे लट्ठधारी लुटेरे वृष्णिवंशियोंके उस समुदायपर हजारोंकी संख्यामें टूट पड़े
ਫਿਰ ਲੁੱਟ ਦਾ ਮਾਲ ਖੋਹ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸਚਾ ਕਰਕੇ, ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਉਹ ਡਾਕੂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਦੇ ਉਸ ਟੋਲੇ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ।
Verse 50
महता सिंहनादेन त्रासयन्त: पृथग्जनम् | अभिपेतुर्वधार्थ ते कालपर्यायचोदिता:,समयके उलट-फेरसे प्रेरणा पाकर वे लुटेरे उन सबके वधके लिये उतारू हो अपने महान् सिंहनादसे साधारण लोगोंको डराते हुए उनकी ओर दौड़े
ਕਾਲ ਦੇ ਪਲਟੇ ਨਾਲ ਉਕਸਾਏ ਹੋਏ ਉਹ ਲੁਟੇਰੇ ਵੱਡਾ ਸਿੰਘਨਾਦ ਕਰਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਹਿਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੇ, ਕਤਲ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਦੌੜੇ।
Verse 51
ततो निवृत्त: कौन्तेय:ः सहसा सपदानुग: । उवाच तान् महाबाहुरर्जुन: प्रहसन्निव,आक्रमणकारियोंको पीकछेकी ओरसे धावा करते देख कुन्तीकुमार महाबाहु अर्जुन सेवकोंसहित सहसा लौट पड़े और उनसे हँसते हुए-से-बोले--
ਪਿੱਛੋਂ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹ ਦੌੜਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਮਹਾਬਾਹੁ ਅਰਜੁਨ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਮੁੜਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
Verse 52
निवर्तध्वमधर्मज्ञा यदि जीवितुमिच्छथ । इदानीं शरनिर्भिन्ना: शोचध्वं निहता मया,“धर्मको न जाननेवाले पापियो! यदि जीवित रहना चाहते हो तो लौट जाओ; नहीं तो मेरे द्वारा मारे जाकर या मेरे बाणोंसे विदीर्ण होकर इस समय तुम बड़े शोकमें पड़ जाओगे”
Vaiśampāyana said: “Turn back, you who are ignorant of dharma, if you wish to live. Otherwise, struck down by me—pierced through by arrows—this very moment you will fall into grief.”
Verse 53
तथोक्तास्तेन वीरेण कदर्थीकृत्य तद्वच: । अभिपेतुर्जनं मूढा वार्यमाणा: पुन: पुन:,वीरवर अर्जुनके ऐसा कहनेपर उनकी बातोंकी अवहेलना करके वे मूर्ख अहीर उनके बारंबार मना करनेपर भी उस जनसमुदायपर टूट पड़े
Thus addressed by that hero, those deluded men, scorning his words, rushed upon the crowd—again and again—despite being repeatedly restrained. The verse underscores how contempt for wise counsel and unchecked aggression quickly turns a gathering into violence, revealing the ethical peril of willful folly.
Verse 54
ततोडर्जुनो धर्नुर्दिव्यं गाण्डीवमजरं महत् | आरोपयितुमारेभे यत्नादिव कथंचन
Then Arjuna set himself to string his divine bow, the mighty, ageless Gāṇḍīva. Yet, despite earnest effort, he could scarcely manage to raise and fit it—signaling a grave turning of fortune and the waning of heroic power after the great war.
Verse 55
तब अर्जुनने अपने दिव्य एवं कभी जीर्ण न होनेवाले विशाल धनुष गाण्डीवको चढ़ाना आस्मभ किया और बड़े प्रयत्नसे किसी तरह उसे चढ़ा दिया ।। चकार सज्जं कृच्छेण सम्भ्रमे तुमुले सति | चिन्तयामास शस्त्राणि न च सस्मार तान्यपि,भयंकर मार-काट छिड़नेपर बड़ी कठिनाईसे उन्होंने धनुषपर प्रत्यञज्चा तो चढ़ा दी; परंतु जब वे अपने अस्त्र-शस्त्रोंका चिन्तन करने लगे तब उन्हें उनकी याद बिलकुल नहीं आयी
Vaiśampāyana said: In the midst of that tumultuous panic, Arjuna, with great difficulty, managed to make his bow ready. Yet when he tried to recollect his weapons and missiles, he could not remember them at all. The scene signals a moral turning-point: the heroic power once upheld by dharma now withdraws, as the age changes and violence erupts without righteous purpose.
Verse 56
वैकृतं तन्महद् दृष्टवा भुजवीर्ये तथा युधि । दिव्यानां च महास्त्राणां विनाशाद् व्रीडितो5भवत्,युद्धके अवसरपर अपने बाहुबलमें यह महान् विकार आया देख और महान् दिव्यास्त्रोंका विस्मरण हुआ जान वे लज्जित हो गये
Vaiśampāyana said: Seeing that great perversion arise in their own arm-strength in the very midst of fighting—and realizing the loss and failure of their mighty divine weapons—he became ashamed. The moment exposes a moral collapse: prowess and sacred martial knowledge, once upheld as disciplined power, now turn unreliable, and the warrior’s pride gives way to humiliation at the sight of his own diminished capacity.
Verse 57
वृष्णियोधाश्ष ते सर्वे गजाश्वरथयोधिन: । न शेकुरावर्तयितुं ह्वियमाणं च तं जनम्,हाथी, घोड़े और रथपर बैठकर युद्ध करनेवाले समस्त वृष्णिसैनिक भी उन डाकुओंके हाथमें पड़े हुए अपने मनुष्योंको लौटा न सके
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਯੋਧੇ ਵੀ, ਡਾਕੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕੇ।
Verse 58
कल्रत्रस्य बहुत्वाद्धि सम्पतत्सु ततस्ततः । प्रयत्नमकरोत् पार्थों जनस्य परिरक्षणे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਪਾਰਥ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪੂਰਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ।
Verse 59
उस समुदायमें स्त्रियोंकी संख्या बहुत थी; इसलिये डाकू कई ओरसे उनपर धावा करने लगे तो भी अर्जुन उनकी रक्षाका यथासाध्य प्रयत्न करते रहे ।। मिषतां सर्वयोधानां ततस्ता: प्रमदोत्तमा: | समन्ततो<वकृष्यन्त कामाच्चान्या: प्रवव्रजु:,सब योद्धाओंके देखते-देखते वे डाकू उन सुन्दरी स्त्रियोंको चारों ओरसे खींच-खींचकर ले जाने लगे। दूसरी स्त्रियाँ उनके स्पर्शके भयसे उनकी इच्छाके अनुसार चुपचाप उनके साथ चली गयीं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਰੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ ਡਾਕੂ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤਮ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਹੋਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੂਹੇ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਨਾਲ ਚਲ ਪਈਆਂ।
Verse 60
ततो गाण्डीवनिर्मुक्ति: शरै: पार्थो धनंजय: । जधान दस्यून् सोद्ठेगो वृष्णिभृत्यै: सहस्रश:,तब कुन्तीकुमार अर्जुन उद्विग्न होकर सहस्रों वृष्णिसैनिकोंको साथ ले गाण्डीव धनुषसे छूटे हुए बाणोंद्वारा उन लुटेरोंके प्राण लेने लगे
ਤਦੋਂ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਪਾਰਥ ਧਨੰਜਯ ਅਰਜੁਨ, ਗਾਂਡੀਵ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਭ੍ਰਿਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਡਾਕੂਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਗਿਰਾਇਆ।
Verse 61
क्षणेन तस्य ते राजन् क्षयं जग्मुरजिह्यागा: । अक्षया हि पुरा भूत्वा क्षीणा: क्षमजभोजना:,राजन! अर्जुनके सीधे जानेवाले बाण क्षणभरमें क्षीण हो गये। जो रक्तभोगी बाण पहले अक्षय थे वे ही उस समय सर्वथा क्षयको प्राप्त हो गये
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਚੂਕ ਤੀਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਖ਼ਯ ਸਨ, ਉਹੀ ਲਹੂ-ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਅਸਤ੍ਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ।
Verse 62
स शरक्षयमासाद्य दुःखशोकसमाहत: । धनुष्कोट्या तदा दस्यूनवधीत् पाकशासनि:,बाणोंके समाप्त हो जानेपर दुःख और शोकके आघात सहते हुए इन्द्रकुमार अर्जुन धनुषकी नोकसे ही उन डाकुओंका वध करने लगे
ਜਦੋਂ ਤੀਰ ਮੁੱਕ ਗਏ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਝੰਝੋੜਿਆ ਇੰਦਰ-ਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਤਦ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੱਸੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 63
प्रेक्षतस्त्वेव पार्थस्य वृष्ण्यन्धकवरस्त्रिय: । जग्मुरादाय ते म्लेच्छा: समन््ताज्जनमेजय,जनमेजय! अर्जुन देखते ही रह गये और वे म्लेच्छ डाकू सब ओरसे वृष्णि और अन्धकवंशकी सुन्दरी स्त्रियोंको लूट ले गये
ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਪਾਰਥ ਅਰਜੁਨ ਵੇਖਦਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਤੋਂ ਆਏ ਉਹ ਮਲੇਛ ਲੁਟੇਰੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਉੱਤਮ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਗਏ।
Verse 64
धनंजयस्तु दैव॑ तन्मनसा5चिन्तयत् प्रभु: । दुःखशोकसमाविष्टो नि:श्वासपरमो5भवत्,प्रभावशाली अर्जुनने मन-ही-मन इसे दैवका विधान समझा और दु:ःख-शोकमें डूबकर वे लंबी साँस लेने लगे
ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਧਨੰਜਯ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਇਸ ਨੂੰ ਦੈਵ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਸਮਝਿਆ; ਦੁੱਖ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਉਹ ਡੂੰਘੇ ਨਿਸ਼ਵਾਸ ਭਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 65
आस्त्राणां च प्रणाशेन बाहुवीर्यस्य संक्षयात् । धनुषश्चाविधेयत्वाच्छराणां संक्षयेण च
ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਤ੍ਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਧਨੁਸ਼ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਤੀਰ ਵੀ ਮੁੱਕ ਗਏ ਸਨ।
Verse 66
न्यवर्तत ततो राजन् नेदमस्तीति चाब्रवीत्,राजन! तदनन्तर अर्जुन युद्धसे निवृत्त हो गये और बोले--“यह अस्त्रज्ञान आदि कुछ भी नित्य नहीं है”
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤਦ ਅਰਜੁਨ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ—“ਇਹ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ; ਇਹ (ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਆਦਿ) ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ।”
Verse 67
तत: शेषं समादाय कलत्रस्य महामति: । हृतभूयिष्ठरत्नस्य कुरुक्षेत्रमवातरत्,फिर अपहरणसे बची हुई स्त्रियों और जिनका अधिक भाग लूट लिया गया था ऐसे बचे-खुचे रत्नोंको साथ लेकर परम बुद्धिमान् अर्जुन कुरुक्षेत्रमें उतरे
ਫਿਰ ਮਹਾਮਤੀ ਅਰਜੁਨ ਅਪਹਰਨ ਤੋਂ ਬਚੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ।
Verse 68
एवं कलत्रमानीय वृष्णीनां हृतशेषितम् । न्यवेशयत कौरव्यस्तत्र तत्र धनंजय:,इस प्रकार अपहरणसे बची हुई वृष्णिवंशकी स्त्रियोंको ले आकर कुरुनन्दन अर्जुनने उनको जहाँ-तहाँ बसा दिया
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਹਰਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਵ੍ਰਿਸ਼੍ਣੀਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਬਚ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ ਧਨੰਜਯ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 69
हार्दिक्यतनयं पार्थों नगरे मार्तिकावते । भोजराजकतल्नत्रं च हृतशेषं नरोत्तम:,कृतवमकि पुत्रको और भोजराजके परिवारकी अपहरणसे बची हुई स्त्रियोंको नरश्रेष्ठ अर्जुनने मार्तिकावत नगरमें बसा दिया
ਨਰੋਤਮ ਪૃਥਾ-ਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਹਾਰਦਿਕ੍ਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਭੋਜਰਾਜ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਅਪਹਰਨ ਤੋਂ ਬਚੀਆਂ ਬਾਕੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਤਿਕਾਵਤ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 70
ततो वृद्धांश्व बालांश्व॒ स्त्रियश्चञादाय पाण्डव: | वीरैविंहीनान् सर्वास्तान् शक्रप्रस्थे न्यवेशयत्,तत्पश्चात् वीरविहीन समस्त वृद्धों, बालकों तथा अन्य स्त्रियोंको साथ लेकर वे इन्द्रप्रस्थ आये और उन सबको वहाँका निवासी बना दिया
ਤਦ ਪਾਂਡਵ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਬੀਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਾਰੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਆ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 71
यौयुधानिं सरस्वत्यां पुत्रं सात्यकिन: प्रियम् न्यवेशयत धर्मात्मा वृद्धबालपुरस्कृतम्
ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪੁੱਤਰ ਯੌਯੁਧਾਨ ਨੂੰ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਕੇ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 72
धर्मात्मा अर्जुनने सात्यकिके प्रिय पुत्र यौयुधानिको सरस्वतीके तटवर्ती देशका अधिकारी एवं निवासी बना दिया और वृद्धों तथा बालकोंको उसके साथ कर दिया ।। इन्द्रप्रस्थे ददौ राज्यं वज्ञाय परवीरहा । वज्रेणाक्रूरदारास्तु वार्यमाणा: प्रवव्रजु:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪੁੱਤਰ ਯੁਯੁਧਾਨਿਕ ਨੂੰ ਸਰਸਵਤੀ-ਤਟਵਰਤੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸੀ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਵਿੱਚ ਪਰਵੀਰਹਾ ਪਾਰਥ ਨੇ ਵਜ੍ਰ ਨੂੰ ਰਾਜ ਸੌਂਪਿਆ; ਪਰ ਅਕ੍ਰੂਰ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਰੋਕਿਆਂ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਤੁਰ ਪਈਆਂ।
Verse 73
इसके बाद शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले अर्जुनने व्रजको इन्द्रप्रस्थका राज्य दे दिया। अक्रूरजीकी स्त्रियाँ वज्ञके बहुत रोकनेपर भी वनमें तपस्या करनेके लिये चली गयीं ।। रुक्मिणी त्वथ गान्धारी शैव्या हैमवतीत्यपि । देवी जाम्बवती चैव विविशुर्जातवेदसम्
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵਜ੍ਰ ਨੂੰ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਦਾ ਰਾਜ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਅਕ੍ਰੂਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਜ੍ਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਰੋਕਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਈਆਂ। ਰੁਕਮਿਣੀ, ਗਾਂਧਾਰੀ, ਸ਼ੈਵਿਆ, ਹੈਮਵਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਜਾਂਬਵਤੀ ਵੀ ਜਾਤਵੇਦ (ਅਗਨੀ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈਆਂ।
Verse 74
, रुक्मिणी, गान्धारी, शैव्या, हैमवती तथा जाम्बवती देवीने पतिलोककी प्राप्तिके लिये अग्निमें प्रवेश किया ।। सत्यभामा तथैवान्या देव्य: कृष्णस्य सम्मता: । वन॑ प्रविविशू राज॑स्तापस्ये कृतनिश्चया:,राजन! श्रीकृष्णप्रिया सत्यभामा तथा अन्य देवियाँ तपस्याका निश्चय करके वनमें चलीं गयीं
ਰੁਕਮਿਣੀ, ਗਾਂਧਾਰੀ, ਸ਼ੈਵਿਆ, ਹੈਮਵਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਜਾਂਬਵਤੀ ਨੇ ਪਤਿਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਨਯ ਦੇਵੀਆਂ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ।
Verse 75
द्वारकावासिनो ये तु पुरुषा: पार्थमभ्ययु: । यथाहँ संविभज्यैनान् वज्रे पर्यददज्जय:,जो-जो द्वारकावासी मनुष्य पार्थके साथ आये थे, उन सबका यथायोग्य विभाग करके अर्जुनने उन्हें वज्ञको सौंप दिया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੁਆਰਕਾ ਦੇ ਜੋ ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਪਾਰਥ ਦੇ ਕੋਲ ਆਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਵੰਡ-ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ ਜੇਤੂ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵਜ੍ਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 76
स तत् कृत्वा प्राप्तकालं बाष्पेणापिहितो<र्जुन: । कृष्णद्वैपायनं व्यासं ददर्शासीनमाश्रमे,इस प्रकार समयोचित व्यवस्था करके अर्जुन नेत्रोंसे आँसू बहाते हुए महर्षि व्यासके आश्रमपर गये और वहाँ बैठे हुए महर्षिका उन्होंने दर्शन किया
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਰਜੁਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵਿਆਸ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਆਸਨਸਥ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।
Verse 336
अनुजममुर्महात्मानं पाण्डुपुत्रं धनंजयम् । उनके साथ घोड़े, बैल, गधे और ऊँटोंसे जुते हुए रथोंपर बैठकर शोकसे दुर्बल हुई वृष्णिवंशी वीरोंकी पत्नियाँ रोती हुई चलीं। उन सबने पाण्डुपुत्र महात्मा अर्जुनका अनुगमन किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈਆਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਘੋੜਿਆਂ, ਬੈਲਾਂ, ਗਧਿਆਂ ਅਤੇ ਊਠਾਂ ਨਾਲ ਜੁੱਤੇ ਗੱਡਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਰੋਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੁਰ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਸਭ ਪਾਂਡੁਪੁੱਤਰ ਮਹਾਤਮਾ ਧਨੰਜਯ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਈਆਂ।
Verse 656
बभूव विमना: पार्थों दैवमित्यनुचिन्तयन् । अस्त्र-शस्त्रोंका ज्ञान लुप्त हो गया। भुजाओंका बल भी घट गया। धनुष भी काबूके बाहर हो गया और अक्षयबाणोंका भी क्षय हो गया। इन सब बातोंसे अर्जुनका मन उदास हो गया। वे इन सब घटनाओंको दैवका विधान मानने लगे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—‘ਇਹ ਦੈਵ ਹੈ’ ਐਸਾ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਰਥ ਅਰਜੁਨ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਜਿਵੇਂ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਭੁਜਾਂ ਦਾ ਬਲ ਘਟ ਗਿਆ; ਧਨੁਸ਼ ਵੀ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਅਖ਼ਯ ਬਾਣ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਮਨ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਦੈਵ-ਵਿਧਾਨ ਮੰਨਣ ਲੱਗਾ।
Frequently Asked Questions
Arjuna faces the dilemma of agency versus inevitability: whether to interpret the catastrophe as personal failure or as śāpa-kāla causality, while still accepting immediate duties—protection, governance, and rites—without paralysis by grief.
The chapter teaches that catastrophic outcomes may unfold through larger causal structures (kāla/śāpa), yet dharma persists as actionable obligation: care for survivors, completion of rites, and orderly stewardship despite impermanence.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is archival and transitional—authorizing Arjuna’s custodial role and marking Dvārakā’s impending submergence as a narrative hinge toward the epic’s renunciatory closure.