
Chapter 5: Dāruka’s Mission, Balarāma’s Yogic Departure, and Kṛṣṇa’s Niṣkramaṇa
Upa-parva: Mausala-parva (Dvārakā-praveśa, Rāma-yoga, and Kṛṣṇa-niṣkramaṇa episode)
Vaiśaṃpāyana reports that Dāruka, Kṛṣṇa, and Babhru approach Balarāma (Rāma) seated alone in contemplation. Kṛṣṇa instructs Dāruka to go swiftly to the Kurus and inform Arjuna of the Yādavas’ death caused by a brahminical curse, urging Arjuna to come immediately. After Dāruka departs, Kṛṣṇa directs Babhru to escort and protect the women, warning that bandits may attack out of greed; Babhru, distressed and intoxicated, leaves but is suddenly killed by the divinely fated iron club associated with the hunter (lubdhaka). Kṛṣṇa returns to Dvārakā, tells Vasudeva to safeguard the women while awaiting Arjuna, and states his intent to undertake tapas with Rāma. Amid loud lamentation in the city, Kṛṣṇa reassures the women that Arjuna will arrive to relieve their distress. He then goes back to the forest and sees Balarāma in yoga releasing a great white serpent (nāga) from his mouth; the ocean and eminent nāgas, rivers, and Varuṇa receive and honor him. After Balarāma’s departure, Kṛṣṇa, aware through divine insight, recalls prior curse-threads (including Gandhārī’s words and the Durvāsas episode), reflects on the destruction of the Vṛṣṇis/Andhakas and the Kurus, recognizes the time for transition, restrains his senses, and enters deep yogic absorption. The hunter Jarā, mistaking him for game, shoots Kṛṣṇa in the foot; realizing the error, Jarā seeks forgiveness, and Kṛṣṇa consoles him. Kṛṣṇa then ascends to his own transcendent station as Nārāyaṇa, honored by gods, sages, siddhas, gandharvas, and apsarases.
Chapter Arc: दारुक के कुरुओं के पास जाकर समाचार देने के बाद, वृष्णि-भोज-अन्धक-कुकुर वीरों के विनाश का वज्र-समाचार पाण्डवों तक पहुँचता है; शोक और भय एक साथ उठते हैं। → अर्जुन, केशव का प्रिय सखा, भाइयों से अनुमति लेकर द्वारका की ओर निकलता है—मन में आशंका कि जहाँ कभी ‘नाथवती’ नगरी थी, वहाँ अब अनाथता का सन्नाटा होगा। → अर्जुन द्वारका पहुँचकर उसे ‘मृतनाथा’—स्वामी-विहीन—देखता है; और कृष्ण की रानियों को देखकर आँसू रोक नहीं पाता, भूमि पर गिर पड़ता है। → रुक्मिणी, सत्यभामा आदि रानियाँ दौड़कर अर्जुन को घेर लेती हैं, विलाप करती हैं; वे उसे उठाकर स्वर्ण-पीठ पर बैठाती हैं। अर्जुन गोविन्द की स्तुति करता है और स्त्रियों को आश्वासन देकर आगे (मातुल/संबंधी से भेंट हेतु) बढ़ता है। → द्वारका के भीतर शेष बचे जनों और कृष्ण-पत्नियों के भविष्य—रक्षा, प्रस्थान और अनाथ नगर की नियति—अभी अनिश्चित है।
Verse 1
हि 7 बछ। हा पञठ्चमो<ध्याय: अर्जुनका द्वारकामें आना और द्वारका तथा श्रीकृष्ण- पत्नियोंकी दशा देखकर दुखी होना वैशम्पायन उवाच दारुको5पि कुरून् गत्वा दृष्टवा पार्थान् महारथान् । आचष्ट मौसले वृष्णीनन्योन्येनोपसंहृतान्,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! दारुकने भी कुरुदेशमें जाकर महारथी कुन्तीकुमारोंका दर्शन किया और उन्हें यह बताया कि समस्त वृष्णिवंशी मौसलयुद्धमें एक- दूसरेके द्वारा मार डाले गये
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਨਮੇਜਯ! ਦਾਰੁਕ ਵੀ ਕੁਰੂਦੇਸ਼ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਥੀ ਪਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੌਸਲ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
Verse 2
श्रुत्वा विनष्टान् वार्ष्णेयान्ू सभोजान्धककौकुरान् । पाण्डवा: शोकसंतप्ता वित्रस्तमनसो5भवन्,वृष्णि, भोज, अन्धक और कुकुरवंशके वीरोंका विनाश हुआ सुनकर समस्त पाण्डव शोकसे संतप्त हो उठे। वे मन-ही-मन संत्रस्त हो गये
ਵਾਰਸ਼ਣੇਯ ਵੀਰਾਂ ਸਮੇਤ ਭੋਜ, ਅੰਧਕ ਅਤੇ ਕੌਕੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਪਾਂਡਵ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸੜ ਉਠੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਣ ਲੱਗੇ।
Verse 3
ततोडर्जुनस्तानामन्त्रय केशवस्य प्रिय: सखा । प्रययौ मातुल द्रष्ट नेदमस्तीति चाब्रवीत्,तत्पश्चात् श्रीकृष्णके प्रिय सखा अर्जुन अपने भाइयोंसे पूछकर मामासे मिलनेके लिये चल दिये और बोले--'ऐसा नहीं हुआ होगा (समस्त यदुवंशियोंका एक साथ विनाश असम्भव है)”
ਤਦ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਮਿੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਮਾਮੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।”
Verse 4
इस प्रकार श्रीमह्याभारत मौसलपर्वमें श्रीकृष्णका परमधामगमनविषयक चौथा अध्याय पूरा हुआ,स वृष्णिनिलयं गत्वा दारुकेण सह प्रभो । ददर्श द्वारकां वीरो मृतनाथामिव स्त्रियम् प्रभो! दारुकके साथ वृष्णियोंके निवासस्थानपर पहुँचकर वीर अर्जुनने देखा कि द्वारका नगरी विधवा स्त्रीकी भाँति श्रीहीन हो गयी है
ਦਾਰੁਕ ਦੇ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਨਾਥ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਮਾਨੋ ਵਿਧਵਾ ਇਸਤ੍ਰੀ।
Verse 5
या: सम ता लोकनाथेन नाथवत्य: पुराभवन् । तास्त्वनाथास्तदा नाथ पार्थ दृष्टवा विचुक्रुशु:,इति श्रीमहाभारते मौसलपर्वणि अर्जुनागमने पञ्चमो<5थध्याय:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕਨਾਥ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸਨਾਥ ਸਨ, ਉਹ ਤਦ ਅਨਾਥ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਹੇ ਪਾਰਥ! ਜੋ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਸੀ, ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਕਰੁਣ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 6
षोडशस्त्रीसहस्राणि वासुदेवपरिग्रह: । पूर्वकालमें लोकनाथ श्रीकृष्णके द्वारा सुरक्षित होनेके कारण जो सबसे अधिक सनाथा थीं, वे ही भगवान् श्रीकृष्णकी सोलह हजार अनाथा स्त्रियाँ अर्जुनको रक्षकके रूपमें आया देख उच्चस्वरसे करुण क्रन्दन करने लगीं ।। तासामासीन्महान् नादो दृष्टवैवार्जुनमागतम्,वहाँ पधारे हुए अर्जुनको देखते ही उन स्त्रियोंका आर्तनाद बहुत बढ़ गया। उन सबपर दृष्टि पड़ते ही अर्जुनकी आँखोंमें आँसू भर आये। पुत्रों और श्रीकृष्णसे हीन हुई उन अनाथ अबलाओंकी ओर उनसे देखा नहीं गया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪਰਿਗ੍ਰਹਿਤ ਉਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕਨਾਥ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਸਨ, ਹੁਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਨਾਥ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ; ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਰਤਨਾਦ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ।
Verse 7
तास्तु दृष्टवैव कौरव्यो बाष्पेणापिहितेक्षण: । हीना: कृष्णेन पुत्रैश्ननाशकत् सो$भिवीक्षितुम्,वहाँ पधारे हुए अर्जुनको देखते ही उन स्त्रियोंका आर्तनाद बहुत बढ़ गया। उन सबपर दृष्टि पड़ते ही अर्जुनकी आँखोंमें आँसू भर आये। पुत्रों और श्रीकृष्णसे हीन हुई उन अनाथ अबलाओंकी ओर उनसे देखा नहीं गया
ਕੌਰਵ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਅਰਜੁਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈਆਂ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞੀਆਂ ਉਹ ਬੇਸਹਾਰਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਐਸੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਨਾ ਸਕਿਆ।
Verse 8
सतां वृष्ण्यन्धकजलां हयमीनां रथोडुपाम् । वादित्ररथघोषौधां वेश्मतीर्थमहाह्ददाम्,द्वारकापुरी एक नदीके समान थी। वृष्णि और अन्धकवंशके लोग उसके भीतर जलके समान थे। घोड़े मछलीके समान थे। रथ नावका काम करते थे। वाद्योंकी ध्वनि और रथकी घरघराहट मानो उस नदीके बहते हुए जलका कलकल नाद थी। लोगोंके घर ही तीर्थ एवं बड़े-बड़े जलाशय थे। रत्नोंकी राशि ही वहाँ सेवारसमूहके समान शोभा पाती थी। वच्ध नामक मणिकी बनी हुई चहारदीवारी ही उसकी तटपंक्ति थी। सड़कें और गलियाँ उसमें जलके सोते और भँवरें थीं, चौराहे मानो उसके स्थिर जलवाले तालाब थे। बलराम और श्रीकृष्ण उसके भीतर दो बड़े-बड़े ग्राह थे। कालपाश ही उसमें मगर और घड़ियालके समान था। ऐसी द्वारकारूपी नदीको बुद्धिमान् अर्जुनने वृष्णिवीरोंसे रहित हो जानेके कारण वैतरणीके समान भयानक देखा। वह शिशिर कालकी कमलिनीके समान श्रीहीन तथा आनन्दशून्य जान पड़ती थी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਮਾਨੋ ਇੱਕ ਮਹਾਨਦੀ ਸੀ। ਸਾਤ੍ਵਤ—ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਅੰਧਕ—ਉਸ ਦਾ ਜਲ ਸਨ; ਘੋੜੇ ਮੱਛੀਆਂ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਰਥ ਨੌਕਾਵਾਂ ਵਰਗੇ। ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ ਉਸ ਨਦੀ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਕਲਕਲ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਘਰ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸਰੋਵਰ ਸਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੀਰਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਉਸ ਨਦੀ-ਰੂਪ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੈਤਰਨੀ ਵਰਗੀ ਭਿਆਨਕ ਲੱਗੀ—ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ।
Verse 9
रत्नशैवलसंघातां वज्रप्राकारमालिनीम् | रथ्यास्रोतोजलावर्ता चत्वरस्तिमितह्ददाम्,द्वारकापुरी एक नदीके समान थी। वृष्णि और अन्धकवंशके लोग उसके भीतर जलके समान थे। घोड़े मछलीके समान थे। रथ नावका काम करते थे। वाद्योंकी ध्वनि और रथकी घरघराहट मानो उस नदीके बहते हुए जलका कलकल नाद थी। लोगोंके घर ही तीर्थ एवं बड़े-बड़े जलाशय थे। रत्नोंकी राशि ही वहाँ सेवारसमूहके समान शोभा पाती थी। वच्ध नामक मणिकी बनी हुई चहारदीवारी ही उसकी तटपंक्ति थी। सड़कें और गलियाँ उसमें जलके सोते और भँवरें थीं, चौराहे मानो उसके स्थिर जलवाले तालाब थे। बलराम और श्रीकृष्ण उसके भीतर दो बड़े-बड़े ग्राह थे। कालपाश ही उसमें मगर और घड़ियालके समान था। ऐसी द्वारकारूपी नदीको बुद्धिमान् अर्जुनने वृष्णिवीरोंसे रहित हो जानेके कारण वैतरणीके समान भयानक देखा। वह शिशिर कालकी कमलिनीके समान श्रीहीन तथा आनन्दशून्य जान पड़ती थी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਸ ਵੇਲੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਇੱਕ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਸੀ। ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦੇ ਸ਼ੈਵਾਲ-ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਰਗੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਵਜ੍ਰ ਸਮ ਕਠੋਰ ਬੰਨ੍ਹ ਵਾਂਗ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਰਾਹ ਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭੰਵਰਾਂ ਵਰਗੇ, ਅਤੇ ਚੌਕ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੋਭਿਆਂ ਵਰਗੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਲੋਕ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਦੇ ਜਲ ਵਾਂਗ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ; ਘੋੜੇ ਮੱਛੀਆਂ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਰਥ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ। ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਹਿੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਲਕਲ-ਨਾਦ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੀ। ਘਰ ਆਪ ਹੀ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਜਲਾਸ਼ੇ ਵਰਗੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਫੇਨ-ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਭਦੀਆਂ। ਪਰ ਹੁਣ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੀਰਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਉਸ ਨਦੀ-ਰੂਪ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵੈਤਰਨੀ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ ਵੇਖਿਆ—ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਕਮਲਿਨੀ ਵਾਂਗ ਸ਼੍ਰੀਹੀਨ ਤੇ ਆਨੰਦ-ਸ਼ੂਨ੍ਯ।
Verse 10
रामकृष्णमहाग्राहां द्वारकां सरितं तदा । कालपाशग्रहां भीमां नदीं वैतरणीमिव,द्वारकापुरी एक नदीके समान थी। वृष्णि और अन्धकवंशके लोग उसके भीतर जलके समान थे। घोड़े मछलीके समान थे। रथ नावका काम करते थे। वाद्योंकी ध्वनि और रथकी घरघराहट मानो उस नदीके बहते हुए जलका कलकल नाद थी। लोगोंके घर ही तीर्थ एवं बड़े-बड़े जलाशय थे। रत्नोंकी राशि ही वहाँ सेवारसमूहके समान शोभा पाती थी। वच्ध नामक मणिकी बनी हुई चहारदीवारी ही उसकी तटपंक्ति थी। सड़कें और गलियाँ उसमें जलके सोते और भँवरें थीं, चौराहे मानो उसके स्थिर जलवाले तालाब थे। बलराम और श्रीकृष्ण उसके भीतर दो बड़े-बड़े ग्राह थे। कालपाश ही उसमें मगर और घड़ियालके समान था। ऐसी द्वारकारूपी नदीको बुद्धिमान् अर्जुनने वृष्णिवीरोंसे रहित हो जानेके कारण वैतरणीके समान भयानक देखा। वह शिशिर कालकी कमलिनीके समान श्रीहीन तथा आनन्दशून्य जान पड़ती थी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਸ ਵੇਲੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਇੱਕ ਨਦੀ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਹਾਗ੍ਰਾਹ (ਵੱਡੇ ਮਗਰ) ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਨ। ਕਾਲ ਦਾ ਪਾਸਾ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਕੜੇ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਵੈਤਰਨੀ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੀਰਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਉਸ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਧਨੰਜਯ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਸੁੰਨੀ ਵੇਖਿਆ—ਸਰਦੀ ਦੀ ਕਮਲਿਨੀ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ ਲੁੱਟ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
Verse 11
ददर्श वासविर्धीमान् विहीनां वृष्णिपुड़वै: । गतश्रियं निरानन्दां पद्मिनीं शिशिरे यथा,द्वारकापुरी एक नदीके समान थी। वृष्णि और अन्धकवंशके लोग उसके भीतर जलके समान थे। घोड़े मछलीके समान थे। रथ नावका काम करते थे। वाद्योंकी ध्वनि और रथकी घरघराहट मानो उस नदीके बहते हुए जलका कलकल नाद थी। लोगोंके घर ही तीर्थ एवं बड़े-बड़े जलाशय थे। रत्नोंकी राशि ही वहाँ सेवारसमूहके समान शोभा पाती थी। वच्ध नामक मणिकी बनी हुई चहारदीवारी ही उसकी तटपंक्ति थी। सड़कें और गलियाँ उसमें जलके सोते और भँवरें थीं, चौराहे मानो उसके स्थिर जलवाले तालाब थे। बलराम और श्रीकृष्ण उसके भीतर दो बड़े-बड़े ग्राह थे। कालपाश ही उसमें मगर और घड़ियालके समान था। ऐसी द्वारकारूपी नदीको बुद्धिमान् अर्जुनने वृष्णिवीरोंसे रहित हो जानेके कारण वैतरणीके समान भयानक देखा। वह शिशिर कालकी कमलिनीके समान श्रीहीन तथा आनन्दशून्य जान पड़ती थी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਵਾਸਵੀ-ਪੁੱਤਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਕੁਲ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀਰਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ, ਆਨੰਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ—ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਕਮਲਿਨੀ।
Verse 12
तां दृष्टवा द्वारकां पार्थस्ताश्न कृष्णस्य योषित: । सस्वन बाष्पमुत्सूज्य निपपात महीतले,वैसी द्वारकाको और उन श्रीकृष्णकी पत्नियोंको देखकर अर्जुन आँसू बहाते हुए फूट- फ़ूटकर रोने लगे और मूर्च्छित होकर पृथ्वीपर गिर पड़े
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਰਥ ਅਰਜੁਨ ਸਿਸਕੀਆਂ ਨਾਲ ਅੰਸੂ ਵਗਾਉਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 13
सात्राजिती ततः सत्या रुक्मिणी च विशाम्पते । अभिपत्य प्ररुरुदु: परिवार्य धनंजयम्,प्रजानाथ! तब सत्राजितकी पुत्री सत्यभामा तथा रुक्मिणी आदि रानियाँ वहाँ दौड़ी आयीं और अर्जुनको घेरकर उच्च स्वरसे विलाप करने लगीं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਤਦ ਸਤ੍ਰਾਜਿਤ ਦੀ ਧੀ ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਅਤੇ ਰੁਕਮਿਣੀ ਆਦਿ ਰਾਣੀਆਂ ਦੌੜਦੀਆਂ ਆਈਆਂ; ਧਨੰਜਯ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।
Verse 14
ततस्तं काउ्चने पीठे समुत्थाप्योपवेश्य च । अनब्रुवन्त्यो महात्मानं परिवार्योपतस्थिरे,तदनन्तर अर्जुनको उठाकर उन्होंने सोनेकी चौकीपर बिठाया और उन महात्माको घेरकर बिना कुछ बोले उनके पास बैठ गयीं
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੌਕੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਬੋਲੇ, ਆਦਰ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਮੌਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮੇਟੇ, ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
Verse 15
ततः संस्तूय गोविन्द कथयित्वा च पाण्डव: । आश्रचास्य ताः स्त्रियश्वापि मातुल॑ द्रष्टमभ्यगात्,उस समय अर्जुनने भगवान् श्रीकृष्णकी स्तुति करते हुए उनकी कथा कही और उन रानियोंको आश्वासन देकर वे अपने मामासे मिलनेके लिये गये
ਤਦ ਪਾਂਡਵ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਚਲ ਪਿਆ।
The chapter presents a governance-and-compassion dilemma under collapse: how to prioritize protection of vulnerable dependents while acknowledging that catastrophic outcomes are already set in motion by earlier śāpa and accumulated karma.
Even the most capable agents must operate within kāla and moral causality; the text emphasizes disciplined action (delegation, protection, truthful communication) alongside detachment and yogic composure when outcomes cannot be reversed.
No explicit phalāśruti is stated here; the meta-function is structural and soteriological: it frames Kṛṣṇa’s departure as a yogic transition to his own station, integrating political history with a mokṣa-oriented narrative closure.