Adhyaya 4
अध्याय ४ — द्वारकानिमित्तानि, प्रभासगमनम्, मौसलप्रारम्भः (Omens in Dvārakā, Journey to Prabhāsa, and the Musala Outbreak)
Upa-parva: Prabhāsa-tīrthayātrā and the Musala Prelude (Dvārakā Nimitta → Prabhāsa Assembly)
Vaiśaṃpāyana reports a chain of portents in Dvārakā: a dark female apparition with pale teeth appears at night, laughing and roaming, disturbing women’s dreams; valuables and martial regalia seem carried off by unseen, fearsome agents. Kṛṣṇa’s Agni-given cakra ascends to the heavens, and his divine chariot and horses depart from Dāruka’s sight; celestial banners (Tāla and Suparṇa) are praised, and voices urge pilgrimage. The Vṛṣṇi–Andhaka leaders proceed with their households to Prabhāsa, provisioning abundant food, drink, meat, and spirits; intoxication spreads. Uddhava, discerning the impending destruction, takes leave at the seashore; Hari does not prevent him, knowing the destined end. In the Prabhāsa assembly, Yuyudhāna (Sātyaki), inflamed by drink, publicly insults Kṛtavarmā over past wartime conduct; Kṛtavarmā counters by recalling Bhūriśravā’s death. Further provocations invoke the Syamantaka narrative, prompting Satyabhāmā’s agitation. Sātyaki vows retribution for the sleeping-slayings in the Sauptika episode and beheads Kṛtavarmā. Attempts to restrain the violence fail; factions converge and strike Sātyaki with leftover vessels. Pradyumna intervenes and is killed alongside Sātyaki amid the melee. Kṛṣṇa, witnessing the collapse, seizes a handful of eraka reeds that become a vajra-like musala; as others grasp reeds, they too become weapon-like, and the clans kill one another—father against son—under kāla, described as brahma-daṇḍa. Seeing close kin fallen (including Sāmba, Cārudeṣṇa, Pradyumna, Aniruddha, and Gada), Kṛṣṇa intensifies the annihilation. Babhru and Dāruka finally address Kṛṣṇa, urging him to seek Balarāma’s whereabouts and depart to where he is.
Chapter Arc: यदुवंश के संहार के बाद शोकाकुल द्वारका में श्रीकृष्ण दारुक को बुलाकर कठोर आदेश देते हैं—हस्तिनापुर जाकर अर्जुन को सब समाचार कहो, ताकि वह शीघ्र आकर स्त्रियों और शेष जनों की रक्षा कर सके। → दारुक के प्रस्थान के बाद कृष्ण बभ्रु को निकट बुलाते हैं और चेताते हैं कि धन-लोभी दस्यु अब निर्बल पड़े यदुवंश पर टूट पड़ेंगे; सुरक्षा और प्रस्थान की तैयारी अनिवार्य है। बभ्रु, मदातुर और ज्ञातिवध से विदीर्ण, कृष्ण की आज्ञा लेकर निकलता है—पर नियति उसके पीछे चलती है। → लुब्धक के हाथों ब्रह्म-शाप से उत्पन्न कूट-युक्त मुसल द्वारा बभ्रु का वध हो जाता है; कृष्ण उस निहत देह को देखकर उग्रतेजस्वी अग्रज बलराम को संबोधित करते हैं—यह संकेत है कि यदुवंश का अवशेष भी अब काल के मुख में जा रहा है। → इसके पश्चात दिव्य लोकों का द्वार खुलता है—देव, ऋषि, चारण, गन्धर्व, अप्सराएँ, सिद्ध-साध्य आदि कृष्ण की ओर समागत होकर स्तुति-पूजन करते हैं; नागराजों (कर्कोटक, वासुकि, तक्षक आदि) और वरुण आदि का उल्लेख उस विराट् ब्रह्माण्डीय साक्ष्य को पुष्ट करता है कि अवतार-कार्य पूर्ण हुआ और परमधाम-गमन का समय उपस्थित है। → दारुक अर्जुन को क्या-क्या बताएगा, और अर्जुन द्वारका पहुँचकर स्त्रियों व शेष जनों को दस्युओं से कैसे बचाएगा—यह प्रश्न अगले प्रसंग पर टिका रहता है।
Shlokas
Verse 1
अत--छक+ चतुथों5 ध्याय: दारुकका अर्जुनको सूचना देनेके लिये हस्तिनापुर जाना, बभ्रुका देहावसान एवं बलराम और श्रीकृष्णका परमधाम- गमन वैशम्पायन उवाच ततो ययुर्दारुक: केशवश्व बश्रुश्न॒ रामस्य पद पतन्तः । अथापश्यन् राममनन्तवीर्य॑ वृक्षे स्थितं चिन्तयानं विविक्ते,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर दारुक, बभ्रु और भगवान् श्रीकृष्ण तीनों ही बलरामजीके चरणचिह्न देखते हुए वहाँसे चल दिये। थोड़ी ही देर बाद उन्होंने अनन्त पराक्रमी बलरामजीको एक वृक्षके नीचे विराजमान देखा, जो एकान्तमें बैठकर ध्यान कर रहे थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਫਿਰ ਦਾਰੁਕ, ਕੇਸ਼ਵ (ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਅਤੇ ਬਭ੍ਰੂ, ਰਾਮ (ਬਲਰਾਮ) ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚੱਲ ਪਏ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠੇ, ਮੌਨ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਅਨੰਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 2
ततः समासाद्य महानुभावं कृष्णस्तदा दारुकमन्वशासत् । गत्वा कुरून् सर्वमिमं महान्तं पार्थाय शंसस्व वध्ध॑ यदूनाम्,उन महानुभावके पास पहुँचकर श्रीकृष्णने तत्काल दारुकको आज्ञा दी कि तुम शीघ्र ही कुरुदेशकी राजधानी हस्तिनापुरमें जाकर अर्जुनको यादवोंके इस महासंहारका सारा समाचार कह सुनाओ
ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਾਨੁਭਾਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਦਾਰੁਕ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ—“ਕੁਰੂਆਂ ਕੋਲ ਜਾ ਅਤੇ ਇਸ ਮਹਾਂ ਵਿਪਤਾ ਦੀ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਨੂੰ ਦੱਸ; ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ।”
Verse 3
इस प्रकार श्रीमह्याभारत मौसलपर्वमें कृतवर्मा आदि समस्त यादवोंका संद्यारविषयक तीसरा अध्याय पूरा हुआ,ततोड्र्जुन: क्षिप्रमिहोपयातु श्रुत्वा मृतान् यादवान् ब्रह्मबशापात् । इत्येवमुक्त: स ययौ रथेन कुरूंस्तदा दारुको नष्टचेता: “ब्राह्मणोंके शापसे यदुवंशियोंकी मृत्युका समाचार पाकर अर्जुन शीघ्र ही द्वारका चले आवें।' श्रीकृष्णके इस प्रकार आज्ञा देनेपर दारुक रथपर सवार हो तत्काल कुरुदेशको चला गया। वह भी इस महान् शोकसे अचेत-सा हो रहा था
ਤਦ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਯਾਦਵ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਨ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਅਰਜੁਨ ਤੁਰੰਤ ਇੱਥੇ ਆਵੇ।” ਇਹ ਹੁਕਮ ਪਾ ਕੇ ਦਾਰੁਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਹਲ, ਚਿੱਤ ਡੋਲਦਾ ਹੋਇਆ ਰਥ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਕੁਰੂਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 4
ततो गते दारुके केशवो5थ दृष्टवान्तिके बश्रुमुवाच वाक्यम् । स्त्रियो भवान् रक्षितुं यातु शीघ्र नैता हिंस्युर्दस्यवो वित्तलोभात्,दारुकके चले जानेपर भगवान् श्रीकृष्णने अपने निकट खड़े हुए बभ्ुसे कहा--“आप स्त्रियोंकी रक्षाके लिय शीघ्र ही द्वारकाको चले जाइये। कहीं ऐसा न हो कि डाकू धनकी लालचसे उनकी हत्या कर डालें” इति श्रीमहाभारते मौसलपर्वणि श्रीकृष्णस्य स्वलोकगमने चतुर्थोडध्याय:
ਦਾਰੁਕ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਬਭ੍ਰੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਜਾ ਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਧਨ-ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਡਾਕੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ।”
Verse 5
स प्रस्थित: केशवेनानुशिष्टो मदातुरो ज्ञातिवधार्दितश्न । तं॑ विश्रान्तं संनिधौ केशवस्य दुरन्तमेक॑ सहसैव बश्चुम्,श्रीकृष्णकी आज्ञा पाकर बश्रु वहाँसे प्रस्थित हुए। वे मदिराके मदसे आतुर थे ही, भाई- बन्धुओंके वधसे भी अत्यन्त शोकपीड़ित थे। वे श्रीकृष्णके निकट अभी विश्राम कर ही रहे थे कि ब्राह्मणोंके शापके प्रभावसे उत्पन्न हुआ एक महान दुर्धर्ष मूसल किसी व्याधके बाणसे लगा हुआ सहसा उनके ऊपर आकर गिरा। उसने तुरंत ही उनके प्राण ले लिये। बश्रुको मारा गया देख उग्र तेजस्वी श्रीकृष्णने अपने बड़े भाईसे कहा--
ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ ਬਭ੍ਰੂ ਉੱਥੋਂ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਉਹ ਮਦਿਰਾ ਦੇ ਮਦ ਨਾਲ ਕਾਂਪਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਗਿਆਂ ਦੇ ਵਧ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ। ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਹ ਹਾਲੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਹੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਇੱਕ ਅਦਮ੍ਯ ਮੂਸਲ ਅਚਾਨਕ ਆ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 6
ब्रह्मानुशप्तमवधीन्महद् वै कूटे युक्त मुसलं लुब्धकस्य । ततो दृष्टवा निहतं बभ्रुमाह कृष्णो5ग्रजं भ्रातरमुग्रतेजा:,श्रीकृष्णकी आज्ञा पाकर बश्रु वहाँसे प्रस्थित हुए। वे मदिराके मदसे आतुर थे ही, भाई- बन्धुओंके वधसे भी अत्यन्त शोकपीड़ित थे। वे श्रीकृष्णके निकट अभी विश्राम कर ही रहे थे कि ब्राह्मणोंके शापके प्रभावसे उत्पन्न हुआ एक महान दुर्धर्ष मूसल किसी व्याधके बाणसे लगा हुआ सहसा उनके ऊपर आकर गिरा। उसने तुरंत ही उनके प्राण ले लिये। बश्रुको मारा गया देख उग्र तेजस्वी श्रीकृष्णने अपने बड़े भाईसे कहा-- ध !/] 0 * अ्ण डे है / क ५ ३५ नी + : >> पे 20
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ਪਤ, ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਨੁਕੀਲਾ ਬਣਿਆ ਉਹ ਮਹਾਨ ਮੂਸਲ ਹੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਬਭ੍ਰੂ ਨੂੰ ਮਰਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਗ੍ਰ ਤੇਜਸਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
Verse 7
इह्ठैव त्वं मां प्रतीक्षस्व राम यावत् स्त्रियों ज्ञातिवशा: करोमि । ततः पुरीं द्वारवतीं प्रविश्य जनार्दन: पितरं प्राह वाक्यम्,'भैया बलराम! आप यहीं रहकर मेरी प्रतीक्षा करें। जबतक मैं स्त्रियोंको कुट॒म्बी जनोंके संरक्षणमें सौंप आता हूँ।' यों कहकर श्रीकृष्ण द्वारिकापुरीमें गये और वहाँ अपने पिता वसुदेवजीसे बोले--
“ਹੇ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ; ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਗਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਆਵਾਂ।” ਫਿਰ ਜਨਾਰਦਨ ਦ੍ਵਾਰਵਤੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।
Verse 8
। ९ |! | स्त्रियो भवान् रक्षतु न: समग्रा धनजञ्जयस्यागमनं प्रतीक्षन् | रामो वनान्ते प्रतिपालयन्मा- मास्तेडद्याहं तेन समागमिष्ये,“तात! आप अर्जुनके आगमनकी प्रतीक्षा करते हुए हमारे कुलकी समस्त स्त्रियोंकी रक्षा करें। इस समय बलरामजी मेरी राह देखते हुए वनके भीतर बैठे हैं। मैं आज ही वहाँ जाकर उनसे मिलूँगा
“ਤਾਤ! ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਿਆਂ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਸਭ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਛੋਟ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਮੇਰੀ ਰਾਹ ਤੱਕ ਰਹੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਂਗਾ।”
Verse 9
दृष्टं मयेदं निधन यदूनां राज्ञां च पूर्व कुरुपुड्रवानाम् नाहं विना यदुभियदवानां पुरीमिमामशकं द्रष्टमद्य,“मैंने इस समय यह यदुवंशियोंका विनाश देखा है और पूर्वकालमें कुरुकुलके श्रेष्ठ राजाओंका भी संहार देख चुका हूँ। अब मैं उन यादव वीरोंके बिना उनकी इस पुरीको देखनेमें भी असमर्थ हूँ
“ਅੱਜ ਮੈਂ ਯਾਦਵਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਰੂਆਂ ਤੇ ਪੁੰਡਰਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਵੀ ਵੇਖ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਉਹ ਯਾਦਵ ਵੀਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਜੋਗਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।”
Verse 10
तपश्चरिष्यामि निबोध तन्मे रामेण सार्धथ वनमभ्युपेत्य । इतीदमुक्त्वा शिरसा च पादौ संस्पृश्य कृष्णस्त्वरितो जगाम,“अब मुझे क्या करना है, यह सुन लीजिए। वनमें जाकर मैं बलरामजीके साथ तपस्या करूँगा।” ऐसा कहकर उन्होंने अपने सिरसे पिताके चरणोंका स्पर्श किया। फिर वे भगवान् श्रीकृष्ण वहाँसे तुरंत चल दिये
“ਮੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਸੁਣੋ—ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਮੈਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਓਥੋਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 11
ततो महान् निनद: प्रादुरासीत् सस्त्रीकुमारस्य पुरस्य तस्य । अथाब्रवीत् केशव: संनिवर्त्य शब्दं श्रुत्वा योषितां क्रोशतीनाम्,इतनेहीमें उस नगरकी स्त्रियों और बालकोंके रोनेका महान् आर्तनाद सुनायी पड़ा। विलाप करती हुई उन युवतियोंके करुणक्रन्दन सुनकर श्रीकृष्ण पुन: लौट आये और उन्हें सान्त्वना देते हुए बोले--
ਤਦ ਉਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਾਹਾਕਾਰ ਉੱਠਿਆ। ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਕੇਸ਼ਵ ਮੁੜ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਲਈ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ।
Verse 12
पुरीमिमामेष्यति सव्यसाची स वो दुःखान्मोचयिता नराग्र्य: । ततो गत्वा केशवस्तं ददर्श रामं॑ वने स्थितमेकं विविक्ते,“देखिये! नरश्रेष्ठ अर्जुन शीघ्र ही इस नगरमें आनेवाले हैं। वे तुम्हें संकटसे बचायेंगे।' यह कहकर वे चले गये। वहाँ जाकर श्रीकृष्णने वनके एकान्त प्रदेशमें बैठे हुए बलरामजीका दर्शन किया
“ਵੇਖੋ! ਸਵ੍ਯਸਾਚੀ ਅਰਜੁਨ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਆਵੇਗਾ; ਉਹ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਦੇਵੇਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕੇਸ਼ਵ ਅੱਗੇ ਚਲ ਪਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਇਕਾਂਤ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਟਿਕੇ ਰਾਮ (ਬਲਰਾਮ) ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 13
अथापश्यद् योगयुक्तस्य तस्य नागं मुखान्निश्चरन्तं महान्तम् | श्वेतं ययौ स ततः: प्रेक्ष्यमाणो महार्णवो येन महानुभाव:,बलरामजी योगयुक्त हो समाधि लगाये बैठे थे। श्रीकृष्णने उनके मुखसे एक श्वेत वर्णके विशालकाय सर्पको निकलते देखा। उनसे देखा जाता हुआ वह महानुभाव नाग जिस ओर महासागर था उसी मार्गपर चल दिया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਾਗ ਨੂੰ ਨਿਕਲਦਾ ਵੇਖਿਆ। ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਵਰਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮਹਾਨੁਭਾਵ ਨਾਗ, ਸਭ ਦੇ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵੱਲ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸੇ ਰਾਹੇ ਤੁਰ ਪਿਆ।
Verse 14
सहस्रशीर्ष: पर्वता भोगवर्ष्मा रक्ताननः स्वां तनुं तां विमुच्य । सम्यक् च त॑ सागर: प्रत्यगृह्ना- न्ञागा दिव्या: सरितश्वैव पुण्या:,/४ (२४५, ४४ षे ५ । टी ७७/४ज३४ ४-2 भ्क 3 ४] न्यू वह अपने पूर्व शरीरको त्यागकर इस रूपमें प्रकट हुआ था। उसके सहस्रों मस्तक थे। उसका विशाल शरीर पर्वतके विस्तार-सा जान पड़ता था। उसके मुखकी कान्ति लाल रंगकी थी। समुद्रने स्वयं प्रकट होकर उस नागका--साक्षात् भगवान् अनन्तका भलीभाँति स्वागत किया। दिव्य नागों और पवित्र सरिताओंने भी उनका सत्कार किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਪਣਾ ਪੂਰਵ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਸਹਸ੍ਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਹਾੜ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੁੰਡਲੀ-ਦੇਹ, ਅਤੇ ਲਾਲੀਮਾਯੁਕਤ ਤੇਜਸਵੀ ਮੁਖ ਵਾਲਾ। ਤਦ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨਾਗ—ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਅਨੰਤ—ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਗਾਂ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਨਦੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 15
कर्कोटको वासुकिस्तक्षकश्न पृथुश्रवा अरुण: कुज्जरश्न । मिश्री शड्ख: कुमुद: पुण्डरीक- स्तथा नागो धृतराष्ट्रो महात्मा,राजन्! कर्कोटक, वासुकि, तक्षक, पृथुश्रवा, अरुण, कुज्जर, मिश्री, शंख, कुमुद, पुण्डरीक, महामना धुृतराष्ट्र, हाद, क्राथ, शितिकण्ठ, उम्रतेजा, चक्रमन्द, अतिषण्ड, नागप्रवर दुर्मुख, अम्बरीष, और स्वयं राजा वरुणने भी उनका स्वागत किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕਰਕੋਟਕ, ਵਾਸੁਕੀ, ਤਕਸ਼ਕ, ਪૃਥੁਸ਼੍ਰਵਾ, ਅਰੁਣ, ਕੁੱਜਰ, ਮਿਸ਼ਰੀ, ਸ਼ੰਖ, ਕੁਮੁਦ, ਪੁੰਡਰੀਕ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ—ਇਹ ਮਹਾਨ ਨਾਗ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 16
ह्राद: क्राथ: शितिकण्ठोग्रतेजा- स्तथा नागौ चक्रमन्दातिषण्डौ | नागश्रेष्ठो दुर्मुख श्चाम्बरीष: स्वयं राजा वरुणश्लापि राजन्,राजन्! कर्कोटक, वासुकि, तक्षक, पृथुश्रवा, अरुण, कुज्जर, मिश्री, शंख, कुमुद, पुण्डरीक, महामना धुृतराष्ट्र, हाद, क्राथ, शितिकण्ठ, उम्रतेजा, चक्रमन्द, अतिषण्ड, नागप्रवर दुर्मुख, अम्बरीष, और स्वयं राजा वरुणने भी उनका स्वागत किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਹ੍ਰਾਦ, ਕ੍ਰਾਥ, ਉਗ੍ਰ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਤਿਕੰਠ, ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਮੰਦ ਤੇ ਅਤਿਸ਼ੰਡ—ਇਹ ਦੋ ਨਾਗ; ਨਾਗਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੁਰਮੁਖ, ਅੰਬਰੀਸ਼, ਅਤੇ ਆਪ ਰਾਜਾ ਵਰੁਣ ਵੀ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਆਏ।
Verse 17
प्रत्युद्गम्प स्वागतेनाभ्यनन्दं- स्ते5पूजयं श्वार्ध्यपाद्यक्रियाभि: । ततो गते भ्रातरि वासुदेवो जानन् सर्वा गतयो दिव्यदृष्टि:,उपर्युक्त सब लोगोंने आगे बढ़कर उनकी अगवानी की, स्वागतपूर्वक अभिनन्दन किया और अर्घ्य-पाद्य आदि उपचारोंद्वारा उनकी पूजा सम्पन्न की। भाई बलरामके परम धाम पधारनेके पश्चात् सम्पूर्ण गतियोंको जाननेवाले दिव्यदर्शी भगवान् श्रीकृष्ण कुछ सोचते- विचारते हुए उस सूने वनमें विचरने लगे। फिर वे श्रेष्ठ तेजवाले भगवान् पृथ्वीपर बैठ गये। सबसे पहले उन्होंने वहाँ उस समय उन सारी बातोंको स्मरण किया, जिन्हें पूर्वकालमें गान्धारी देवीने कहा था
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਸਭ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਸਵਾਗਤ ਸਮੇਤ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ-ਪਾਦ੍ਯ ਆਦਿ ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਭਰਾ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਉਸ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਮਗਨ ਹੋ ਕੇ ਭਟਕਣ ਲੱਗਾ। ਤਦ ਪਿੱਛੋਂ ਭਗਵਾਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗਾਂਧਾਰੀ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।
Verse 18
वने शून्ये विचरंश्विन्तयानो भूमौ चाथ संविवेशाग्र्यतेजा: । सर्व तेन प्राक्तदा वित्तमासीद् गान्धार्या यद् वाक्यमुक्त: स पूर्वम्,उपर्युक्त सब लोगोंने आगे बढ़कर उनकी अगवानी की, स्वागतपूर्वक अभिनन्दन किया और अर्घ्य-पाद्य आदि उपचारोंद्वारा उनकी पूजा सम्पन्न की। भाई बलरामके परम धाम पधारनेके पश्चात् सम्पूर्ण गतियोंको जाननेवाले दिव्यदर्शी भगवान् श्रीकृष्ण कुछ सोचते- विचारते हुए उस सूने वनमें विचरने लगे। फिर वे श्रेष्ठ तेजवाले भगवान् पृथ्वीपर बैठ गये। सबसे पहले उन्होंने वहाँ उस समय उन सारी बातोंको स्मरण किया, जिन्हें पूर्वकालमें गान्धारी देवीने कहा था
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਸ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਮ ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਣੀ ਗਾਂਧਾਰੀ ਦੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਬਚਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਕਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹੇ ਗਏ ਸਨ—ਅਤੇ ਹੁਣ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਖੁਲ੍ਹਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਬਚਨ ਨੈਤਿਕ ਭਾਰ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਏ।
Verse 19
दुर्वाससा पायसोच्छिष्टलिप्ते यच्चाप्युक्ते तच्च सस्मार वाक्यम् | स चिन्तयन्नन्धकवृष्णिनाशं कुरुक्षयं चैव महानुभाव:,जूठी खीरको शरीरमें लगानेके समय दुर्वासाने जो बात कही थी उसका भी उन्हें स्मरण हो आया। फिर वे महानुभाव श्रीकृष्ण अन्धक, वृष्णि और कुरुकुलके विनाशकी बात सोचने लगे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਦੋਂ ਖੀਰ ਦੇ ਬਚੇ-ਖੁਚੇ ਅੰਸ਼ ਉਸ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਜੋ ਬਚਨ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਮਹਾਨੁਭਾਵ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਹਿਰੇ ਮਨਨ ਵਿੱਚ ਅੰਧਕਾਂ ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਖ਼ਤਮੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ—ਇਹ ਸਮਝਦਿਆਂ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਰਤੱਬ ਵੀ ਕਿੰਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੈਤਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਤੀਜੇ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 20
मेने ततः संक्रमणस्य कालं॑ ततश्नकारेन्द्रियसंनिरोधम् । तथा च लोकत्रयपालनार्थ- मात्रेयवाक्यप्रतिपालनाय,तत्पश्चात् उन्होंने तीनों लोकोंकी रक्षा तथा दुर्वासाके वचनका पालन करनेके लिये अपने परम धाम पधारनेका उपयुक्त समय प्राप्त हुआ समझा तथा इसी उद्देश्यसे अपनी सम्पूर्ण इन्द्रिय-वृत्तियोंका निरोध किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਉਚਿਤ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰੋਧ ਕੀਤਾ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰੇਯ (ਦੁਰਵਾਸਾ) ਦੇ ਬਚਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ।
Verse 21
देवो5पि सन् देहविमो क्षहेतो- निमित्तमैच्छत् सकलार्थतत्त्ववित् । स संनिरुद्धेन्द्रियवाड्मनास्तु शिश्ये महायोगमुपेत्य कृष्ण:,भगवान् श्रीकृष्ण सम्पूर्ण अर्थोंके तत्त्ववेत्ता और अविनाशी देवता हैं। तो भी उस समय उन्होंने देहमोक्ष या ऐहलौकिक लीलाका संवरण करनेके लिये किसी निमित्तके प्राप्त होनेकी इच्छा की। फिर वे मन, वाणी और इन्द्रियोंका निरोध करके महायोग (समाधि)-का आश्रय ले पृथ्वीपर लेट गये
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਭਾਵੇਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਸਭ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦੇ ਤੱਤਵ-ਵੇਤਾ ਸਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਹ-ਵਿਮੋਚਨ—ਅਰਥਾਤ ਲੋਕਿਕ ਲੀਲਾ ਦੇ ਸੰਵਰਨ—ਲਈ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਨਿਮਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਯੋਗ (ਸਮਾਧੀ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਨਾ ਤਾਂ ਹਾਰ ਸੀ ਨਾ ਹੀ ਦੁਰਘਟਨਾ, ਸਗੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਇਕ ਸੰਯਮਿਤ ਸੰਕਲਪ ਸੀ।
Verse 22
जराथ त॑ देशमुपाजगाम लुब्धस्तदानीं मृगलिप्सुरुग्र: । स केशवं योगयुक्तं शयानं मृगासक्तो लुब्धक: सायकेन,उसी समय जरानामक एक भयंकर व्याध मृगोंकों मार ले जानेकी इच्छासे उस स्थानपर आया। उस समय श्रीकृष्ण योगयुक्त होकर सो रहे थे। मृगोंमें आसक्त हुए उस व्याधने श्रीकृष्णको भी मृग ही समझा और बड़ी उतावलीके साथ बाण मारकर उनके पैरके तलवेमें घाव कर दिया। फिर उस मृगको पकड़नेके लिये जब वह निकट आया तब योगमें स्थित, चार भुजावाले, पीताम्बरधारी पुरुष भगवान् श्रीकृष्पपर उसकी दृष्टि पड़ी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਜਰਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਤੇ ਹਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਥਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਯੋਗ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਪਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨ ਅਟਕਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਨ ਸਮਝ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਤੀਰ ਮਾਰ ਕੇ ਬੇਧ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਮੋਹ ਕਿਵੇਂ ਘੋਰ ਅਧਰਮ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਲੋਕਿਕ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਵੀ ਸਧਾਰਣ ਕਾਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯਤ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
जराविध्यत् पादतले त्वरावां- स््तं चाभितस्तज्जिघृक्षुर्जगाम । अथापश्यत् पुरुष योगयुक्तं पीताम्बरं लुब्धको&नेका बाहुम्ू,उसी समय जरानामक एक भयंकर व्याध मृगोंकों मार ले जानेकी इच्छासे उस स्थानपर आया। उस समय श्रीकृष्ण योगयुक्त होकर सो रहे थे। मृगोंमें आसक्त हुए उस व्याधने श्रीकृष्णको भी मृग ही समझा और बड़ी उतावलीके साथ बाण मारकर उनके पैरके तलवेमें घाव कर दिया। फिर उस मृगको पकड़नेके लिये जब वह निकट आया तब योगमें स्थित, चार भुजावाले, पीताम्बरधारी पुरुष भगवान् श्रीकृष्पपर उसकी दृष्टि पड़ी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਰਾ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਮਾਰ ਕੇ ਪੈਰ ਦੇ ਤਲਵੇ ਨੂੰ ਬੇਧ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਹਿਰਨ ਸਮਝ ਕੇ ਘਾਇਲ ਕਰ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸੇ ਥਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਯੋਗ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਪੀਤਾਂਬਰਧਾਰੀ, ਚਤੁਰਭੁਜ ਪੁਰਖ—ਭਗਵਾਨ—ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 24
मत्वा55त्मानं त्वपराद्धं स तस्य पादौ जरा जगृहे शंकितात्मा | आश्चासयंस्तं महात्मा तदानीं गच्छन्ूर्थध्व रोदसी व्याप्य लक्ष्म्या,अब तो जरा अपनेको अपराधी मानकर मन-ही-मन बहुत डर गया। उसने भगवान् श्रीकृष्णके दोनों पैर पकड़ लिये। तब महात्मा श्रीकृष्णने उसे आश्वासन दिया और अपनी कान्तिसे पृथ्वी एवं आकाशको व्याप्त करते हुए वे ऊर्ध्वलोकमें (अपने परमधामको) चले गये
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧੀ ਸਮਝ ਕੇ ਜਰਾ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਚਰਨ ਫੜ ਲਏ। ਤਦ ਮਹਾਤਮਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਧੀਰਜ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਉਹ ਉੱਪਰਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 25
दिवं प्राप्त वासवो5थाश्चिनौ च रुद्रादित्या वसवश्चाथ विश्वे । प्रत्युद्ययुर्मुनय श्वापि सिद्धा गन्धर्वमुख्याश्व॒ सहाप्सरोभि:,अन्तरिक्षमें पहुँचनेपर इन्द्र, अश्विनीकुमार, रुद्र, आदित्य, वसु, विश्वेदेव, मुनि, सिद्ध, अप्सराओंसहित मुख्य-मुख्य गन्धर्वोने आगे बढ़कर भगवान्का स्वागत किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਦ ਇੰਦਰ, ਦੋਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨ, ਰੁਦ੍ਰ, ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੁ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ; ਅਤੇ ਮੁਨੀ, ਸਿੱਧ, ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੰਧਰਵ—ਸਭ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਆਏ।
Verse 26
ततो राजन् भगवानुग्रतेजा नारायण: प्रभवश्चाव्ययश्व । योगाचार्यो रोदसी व्याप्य लक्ष्म्या स्थान प्राप स्वं महात्माप्रमेयम्,राजन! तत्पश्चात् जगत्की उत्पत्तिके कारणरूप, उग्रतेजस्वी, अविनाशी, योगाचार्य महात्मा भगवान् नारायण अपनी प्रभासे पृथ्वी और आकाशको प्रकाशमान करते हुए अपने अप्रमेयधामको प्राप्त हो गये
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਫਿਰ ਉਗ੍ਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ, ਜਗਤ ਦੇ ਕਾਰਣ-ਰੂਪ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਯੋਗਾਚਾਰ੍ਯ ਮਹਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 27
ततो देवैर््रषिभिश्नापि कृष्ण: समागतकश्चारणैश्नैव राजन । गन्धर्वाग्र्यैरप्सरोभिववराभि: सिद्धेः साध्यैश्ञानतै: पूज्यमान:,नरेश्वर! तदनन्तर भगवान् श्रीकृष्ण श्रेष्ठ गन्धर्वों, सुन्दरी अप्सराओं, सिद्धों और साध्योंद्वारा विनीत भावसे पूजित हो देवताओं, ऋषियों तथा चारणोंसे भी मिले
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੰਧਰਵਾਂ, ਉੱਤਮ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਨਤਮਸਤਕ ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਸਾਧਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਨਮ੍ਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਭ ਦਿਵ੍ਯ ਸਮੂਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਯਥੋਚਿਤ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਏ।
Verse 28
त॑ वै देवा: प्रत्यनन्दन्त राजन् मुनिश्रेष्ठा ऋग्भिरानर्चुरीशम् । तं॑ गन्धर्वाश्वापि तस्थु: स्तुवन्तः प्रीत्या चैनं पुरुहृतो5भ्यनन्दत्,राजन! देवताओंने भगवानका अभिनन्दन किया। श्रेष्ठ महर्षियोंने ऋग्वेदकी ऋचाओंद्वारा उनकी पूजा की। गन्धर्व स्तुति करते हुए खड़े रहे तथा इन्द्रने भी प्रेमवश उनका अभिनन्दन किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਹर्ष ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਕੇ ਆਨੰਦ ਮਨਾਇਆ। ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀਆਂ ਰਿਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੰਧਰਵ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਖੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪੁਰੁਹੂਤ ਇੰਦਰ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮਵਸ਼ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 56
०४७ : ४४००१ बट ० 7 22 29 , 708: 50 २ १
ਇੱਥੇ ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ; ਦਿੱਤੀ ਲਾਈਨ ਛਪਾਈ/ਸੂਚੀ-ਸੰਕੇਤ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੌਸਲ ਪਰਵ 4.56 ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਅਨੁਵਾਦ ਮੂਲ ਪਾਠ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether leaders can restrain retaliatory honor-claims rooted in earlier wartime actions; intoxication and public shaming convert unresolved ethical disputes into immediate violence, overriding kinship and civic order.
The chapter frames social collapse as the convergence of kāla with accumulated moral causes: when discipline, truthful reconciliation, and restraint fail, even a powerful lineage becomes vulnerable to self-generated destruction.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary is implicit in the narrator’s causal language—events are repeatedly marked as kāla-paryāya and brahma-daṇḍa—positioning the episode as a doctrinal illustration of moral causality within Itihāsa.