Adhyaya 3
उत्पातदर्शनम् — Portents and Kāla among the Vṛṣṇis
Upa-parva: Upapātadarśana (Portents in the Vṛṣṇi-Andhaka Settlement)
Vaiśaṃpāyana reports a sustained cycle of ominous phenomena in the Vṛṣṇi-Andhaka settlement. Kāla is personified as a frightening, bald, dark-hued figure who surveys their houses and vanishes (1–2). Natural and urban disturbances proliferate: severe winds, uncanny animal sounds, increased vermin, persistent inauspicious noises, and abnormal interspecies behavior (3–7). Ethical and social deterioration appears alongside these signs: shameless wrongdoing, hostility toward brāhmaṇas, ancestors, and deities, contempt for teachers (with an explicit exception for Balarāma and Kṛṣṇa), and mutual spousal disparagement (8–9). Cosmic and ritual anomalies follow: fire flares with irregular coloration and direction, the sun appears encircled by headless forms, worms appear in prepared food, and unseen runners are heard during auspicious recitations (10–13). Astral disorder is described as planets striking stars, while donkeys bray around the sounding of Pāñcajanya (14–15). Observing these convergences, Kṛṣṇa identifies a decisive amāvāsyā and interprets it as a time of depletion, recalling earlier foretellings (Gāndhārī’s grief-utterance; Yudhiṣṭhira’s prior observation of omens) and then orders a sea tīrtha-yātrā to be announced to the community (16–22).
Chapter Arc: रात्रि के स्वप्नों में काली स्त्री का पाण्डुर दन्तों सहित हँसना, गृध्रों का गृहों में उतर आना, और राक्षसों का आभूषण-ध्वजा-कवच चुराकर भागना—यादवों के भाग्य पर मृत्यु की मुहर लगा देता है। → द्वारका और प्रभास-तीर्थ के वातावरण में अपशकुन सघन होते जाते हैं; मन अशान्त, वाणी कटु, और मदिरा-उन्माद से यदुवंशी परस्पर अविश्वास में जल उठते हैं। दारुक के देखते-देखते दिव्य रथ और आदित्यवर्ण अश्वों का हर लिया जाना भी संकेत देता है कि देव-रक्षा हट चुकी है। → कृतवर्मा के क्रोध से आरम्भ हुई तकरार (सव्य हस्त से अवज्ञा-भरा संकेत) क्षण में सामूहिक उन्माद बन जाती है; ‘मुसल’ (लोहे की गदा/दण्ड) हाथों में उठते हैं और वृष्णि-आन्धक-भोज-शैनेय एक-दूसरे पर टूट पड़ते हैं। श्रीकृष्ण के सामने ही शैनेय और यदुनन्दन के प्रियजन धराशायी होते हैं; मधुसूदन मुसल सँभालकर खड़े होते हैं, पर कालचक्र के आगे यह रोक भी केवल साक्षी-भाव बन जाती है। → संहार निरवशेष होता जाता है—शार्ङ्गधनुष, चक्र और गदा धारण कर कृष्ण शेष बचे उन्मत्त योद्धाओं का दमन करते हैं, पर यह विजय नहीं, नियति की पूर्णता है। अंततः दारुक और बलराम (बशु) कृष्ण से निवेदन/वृत्तान्त कहते हैं—यादव-कुल का दीप बुझ चुका है। → दारुक और बलराम द्वारा कृष्ण को सुनाई गई बातों के बाद प्रश्न शेष रहता है: अब द्वारका, शेष बचे जन, और स्वयं कृष्ण का आगे का मार्ग क्या होगा?
Shlokas
Verse 1
अकाल तृतीयो<थध्याय: कृतवर्मा आदि समस्त यादवोंका परस्पर संहार वैशम्पायन उवाच काली स्त्री पाण्ड्रैर्दन्तै: प्रविश्य हसती निशि । स्त्रिय: स्वप्नेषु मुष्णन्ती द्वारकां परिधावति,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! द्वारकाके लोग रातको स्वप्रोंमें देखते थे कि एक काले रंगकी स्त्री अपने सफेद दाँतोंको दिखा-दिखाकर हँसती हुई आयी है और घरोंमें प्रवेश करके स्त्रियोंका सौभाग्य-चिह्न लूटती हुई सारी द्वारकामें दौड़ लगा रही है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਦੇ ਲੋਕ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇੱਕ ਕਾਲੀ ਔਰਤ ਚਿੱਟੇ ਦੰਦ ਵਿਖਾ ਕੇ ਹੱਸਦੀ ਹੋਈ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੁਹਾਗ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੁੱਟਦੀ ਹੋਈ ਸਾਰੀ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹੈ।
Verse 2
इस प्रकार श्रीमहाभारत मौसलपर्वमें उत्पातदर्शनविषयक दूसरा अध्याय पूरा हुआ,अग्निहोत्रनिकेतेषु वास्तुमध्येषु वेश्मसु । वृष्ण्यन्धकानखादन्त स्वप्ने गृध्रा भयानका: अग्निहोत्रगृहोंमें जिनके मध्यभागमें वास्तुकी पूजा-प्रतिष्ठा हुई है, ऐसे घरोंमें भयंकर गृध्र आकर वृष्णि और अन्धकवंशके मनुष्योंको पकड़-पकड़कर खा रहे हैं। यह भी स्वप्रमें दिखायी देता था
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦਾ ਥਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤੂ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਗਿਦੜ (ਗਿਧ) ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਫੜ-ਫੜ ਕੇ ਖਾ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 3
अलंकाराक्ष छत्रं च ध्वजाक्षु कवचानि च । ह्वियमाणान्यदृश्यन्त रक्षोभि: सुभयानकै:,अत्यन्त भयानक राक्षस उनके आभूषण, छत्र, ध्वजा और कवच चुराकर भागते देखे जाते थे इति श्रीमहाभारते मौसलपर्वणि कृतवर्मादीनां परस्परहनने तृतीयो5ध्याय:
ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ, ਛਤਰ, ਧੁਜਾ-ਡੰਡੇ ਅਤੇ ਕਵਚ ਛੀਨ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।
Verse 4
तच्चाग्निदत्तं कृष्णस्य वज्ञनाभमयोमयम् । दिवमाचक्रमे चक्र वृष्णीनां पश्यतां तदा,जिसकी नाभिमें वज्धर लगा हुआ था जो सब-का-सब लोहेका ही बना था, वह अग्निदेवका दिया हुआ श्रीविष्णुका चक्र वृष्णिवंशियोंके देखते-देखते दिव्य लोकमें चला गया
ਤਦ ਅਗਨਿਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ, ਵਜ੍ਰ-ਨਾਭੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਉਹ ਚੱਕਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 5
युक्त रथं दिव्यमादित्यवर्ण हया हरन् पश्यतो दारुकस्य । ते सागरस्योपरिष्टादवर्तन् मनोजवाश्नतुरो वाजिमुख्या:,भगवानका जो सूर्यके समान तेजस्वी और जुता हुआ दिव्य रथ था, उसे दारुकके देखते-देखते घोड़े उड़ा ले गये। वे मनके समान वेगशाली चारों श्रेष्ठ घोड़े समुद्रके जलके ऊपर-ऊपरसे ही चले गये
ਦਾਰੁਕ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਜੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਚਾਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਘੋੜੇ ਲੈ ਗਏ; ਮਨੋਵੇਗ ਨਾਲ ਦੌੜਦੇ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 6
ताल: सुपर्णश्व महाध्वजौ तौ सुपूजितौ रामजनार्दनाभ्याम् । उच्चैर्जहुरप्सरसो दिवानिशं वाचश्नोचुर्गम्यतां तीर्थयात्रा,बलराम और श्रीकृष्ण जिनकी सदा पूजा करते थे, उन ताल और गरुड़के चिह्नसे युक्त दोनों विशाल ध्वजोंको अप्सराएँ ऊँचे उठा ले गयीं और दिन-रात लोगोंसे यह बात कहने लगीं कि “अब तुमलोग तीर्थ-यात्राके लिये निकलो”
ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ (ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਗਰੁੜ ਤੇ ਅਸ਼ਵ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਉਹ ਦੋ ਮਹਾਨ ਧੁਜ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਉੱਚੇ ਚੁੱਕ ਲਏ; ਅਤੇ ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ—“ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲੋ।”
Verse 7
ततो जिगमिषलन्तस्ते वृष्ण्यन्धकमहारथा: । सान्तः:पुरास्तदा तीर्थयात्रामैच्छन् नरर्षभा:,तदनन्तर पुरुषश्रेष्ठ वृष्णि और अन्धक महारथियोंने अपनी स्त्रियोंके साथ उस समय तीर्थयात्रा करनेका विचार किया। अब उनमें द्वारका छोड़कर अन्यत्र जानेकी इच्छा हो गयी थी
ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਰਖ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਮਹਾਰਥੀ ਅੰਤਹਪੁਰ (ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ) ਸਮੇਤ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 8
ततो भोज्यं च भक्ष्यं च पेयं चान्धकवृष्णय: । बहु नानाविध॑ चक्कुर्मद्य मांसमनेकश:,तब अन्धकों और वृष्णियोंने नाना प्रकारके भनक्ष्य, भोज्य, पेय, मद्य और भाँति- भाँतिके मांस तैयार कराये
ਤਦੋਂ ਅੰਧਕਾਂ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਨੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨ-ਭੱਖਣ ਅਤੇ ਪੇਅ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ; ਬਹੁਤ ਮਦਿਰਾ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਵੀ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ।
Verse 9
ततः सैनिकवर्गश्चि निर्ययुर्नगराद् बहि: । यानैरश्वैर्गजैश्वैव श्रीमन्तस्तिग्मतेजस:,इसके बाद सैनिकोंके समुदाय, जो शोभासम्पन्न और प्रचण्ड तेजस्वी थे, रथ, घोड़े और हाथियोंपर सवार होकर नगरसे बाहर निकले
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸੈਨਿਕ ਵਰਗ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਨਗਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।
Verse 10
ततः प्रभासे न्यवसन् यथोद्दिष्टं यथागृहम् | प्रभूतभक्ष्यपेयास्ते सदारा यादवास्तदा,उस समय स्त्रियोंसहित समस्त यदुवंशी प्रभासक्षेत्रमें पहुँचकर अपने-अपने अनुकूल घरोंमें ठहर गये। उनके साथ खाने-पीनेकी बहुत-सी सामग्री थी
ਫਿਰ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਯਾਦਵ ਪ੍ਰਭਾਸ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਨਿਯਤ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਮੱਗਰੀ ਸੀ।
Verse 11
निविष्टांस्तान् निशम्याथ समुद्रान्ते स योगवित् । जगामामन्त्रय तान् वीरानुद्धवो<5र्थविशारद:,परमार्थ ज्ञानमें कुशल और योगवेत्ता उद्धवजीने देखा कि समस्त वीर यदुवंशी समुद्रतटपर डेरा डाले बैठे हैं। तब वे उन सबसे पूछकर--विदा लेकर वहाँसे चल दिये
ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਉਹਨਾਂ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਡੇਰਾ ਲਗਾਏ ਬੈਠੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਯੋਗ-ਵੇਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਅਰਥ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਉੱਧਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਵਿਦਾ ਲਈ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 12
त॑ प्रस्थितं महात्मानमभिवाद्य कृताज्जलिम् । जाननू् विनाशं वृष्णीनां नैच्छद् वारयितुं हरि:,महात्मा उद्धव भगवान् श्रीकृष्णको हाथ जोड़कर प्रणाम करके जब वहाँसे प्रस्थित हुए तब श्रीकृष्णने उन्हें वहाँ रोकनेकी इच्छा नहीं की; क्योंकि वे जानते थे कि यहाँ ठहरे हुए वृष्णिवंशियोंका विनाश होनेवाला है
ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਰਹੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਹਰੀ (ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
Verse 13
ततः कालपरीतास्ते वृष्ण्यन्धकमहारथा: । अपश्थयन्नुद्धवं यान्तं तेजसा5<वृत्य रोदसी,कालसे घिरे हुए वृष्णि और अन्धक महारथियोंने देखा कि उद्धव अपने तेजसे पृथ्वी और आकाशको व्याप्त करके यहाँसे चले जा रहे हैं
ਤਦੋਂ ਕਾਲ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆਏ ਉਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਨੇ ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ—ਉਸ ਦੀ ਜੋਤ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 14
ब्राह्मणार्थेषु यत् सिद्धमन्नं तेषां महात्मनाम् । तद् वानरेभ्य: प्रददु: सुरागन्धसमन्वितम्,उन महामनस्वी यादवोंके यहाँ ब्राह्मणोंको जिमानेके लिये जो अन्न तैयार किया गया था उसमें मदिरा मिलाकर उसकी गन्धसे युक्त हुए उस भोजनको उन्होंने वानरोंकों बाँट दिया
ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਘਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਜੋ ਅੰਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਬੂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
ततस्तूर्यशताकीर्ण नटनर्तकसंकुलम् । अवर्तत महापानं प्रभासे तिग्मतेजसाम्,तदनन्तर वहाँ सैकड़ों प्रकारके बाजे बजने लगे। सब ओर नटों और नर्तकोंका नृत्य होने लगा। इस प्रकार प्रभासक्षेत्रमें प्रचण्ड तेजस्वी यादवोंका वह महापान आरम्भ हुआ
ਫਿਰ ਸੈਂਕੜੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਅਤੇ ਨਟਾਂ-ਨਰਤਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿਚ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਤਿੱਖੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਯਾਦਵਾਂ ਦਾ ਮਹਾਪਾਨ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ।
Verse 16
कृष्णस्य संनिधौ राम: सहित: कृतवर्मणा । अपिबद् युयुधानश्न गदो बभ्रुस्तथैव च,श्रीकृष्णके पास ही कृतवर्मासहित बलराम, सात्यकि, गद और बश्रु पीने लगे
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਬਲਰਾਮ ਪੀਣ ਲੱਗ ਪਿਆ; ਅਤੇ ਯੁਯੁਧਾਨ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ), ਗਦ ਤੇ ਬਭ੍ਰੂ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀਣ ਲੱਗੇ।
Verse 17
ततः परिषदो मध्ये युयुधानो मदोत्कट: । अब्रवीत् कृतवर्माणमवहास्यावमन्य च,पीते-पीते सात्यकि मदसे उन्मत्त हो उठे और यादवोंकी उस सभामें कृतवर्माका उपहास तथा अपमान करते हुए इस प्रकार बोले--
ਤਦੋਂ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਦ ਨਾਲ ਉੱਤਾਵਲਾ ਯੁਯੁਧਾਨ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ) ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਂਦਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ।
Verse 18
कः क्षत्रियो5हन्यमान: सुप्तान् हन्यान्मृतानिव । तन्न मृष्यन्ति हार्दिक्य यादवा यत् त्वया कृतम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਹਾਰਦਿਕ੍ਯ! ਹਮਲਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਕਿਹੜਾ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ—ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮਰੇ ਹੋਣ—ਮਾਰ ਦੇਵੇ? ਤੂੰ ਜੋ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਯਾਦਵ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ।”
Verse 19
हार्दिक्य! तेरे सिवा दूसरा कौन ऐसा क्षत्रिय होगा जो अपने ऊपर आघात न होते हुए भी रातमें मुर्दोके समान अचेत पड़े हुए मनुष्योंकी हत्या करेगा। तूने जो अन्याय किया है उसे यदुवंशी कभी क्षमा नहीं करेंगे” ।। इत्युक्ते युयुधानेन पूजयामास तद्वच: । प्रद्युम्नो रथिनां श्रेष्ठो हार्दिक्यमवमन्य च,सात्यकिके ऐसा कहनेपर रथियोंमें श्रेष्ठ प्रद्युम्नने कृतवर्माका तिरस्कार करके सात्यकिके उपर्युक्त वचनकी प्रशंसा एवं अनुमोदन किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਹਾਰਦਿਕ੍ਯ (ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ)! ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਐਸਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਵੀ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੁਰਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰੇ? ਤੂੰ ਜੋ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਯਾਦਵ ਕਦੇ ਮਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ।” ਯੁਯੁਧਾਨ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ) ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਚੜ੍ਹਾਏ, ਅਤੇ ਹਾਰਦਿਕ੍ਯ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰਿਆ।
Verse 20
ततः परमसंक्रुद्ध: कृतवर्मा तमब्रवीत् । निर्दिशन्निव सावज्ञं तदा सव्येन पाणिना,यह सुनकर कृतवर्मा अत्यन्त कुपित हो उठा और बायें हाथसे अंगुलिका इशारा करके सात्यकिका अपमान करता हुआ बोला--
ਫਿਰ ਪਰਮ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਅਵਹੇਲਨਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।
Verse 21
भूरिश्रवाश्छिन्नबाहुर्युद्धे प्रायगतस्त्वया । वधेन सुनृशंसेन कथं वीरेण पातित:,“अरे! युद्धमें भूरिश्रवाकी बाँह कट गयी थी और वे मरणान्त उपवासका निश्चय करके पृथ्वीपर बैठ गये थे, उस अवस्थामें तूने वीर कहलाकर भी उनकी क्रूरतापूर्ण हत्या क्यों की?”
“ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਸ ਦੀ ਬਾਂਹ ਕੱਟ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਤੂੰ—ਵੀਰ ਕਹਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ—ਇੰਨੀ ਨਿਰਦਯਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ?”
Verse 22
इति तस्य वच: श्रुत्वा केशव: परवीरहा । तिर्यक्सरोषया दृष्ट्या वीक्षांचक्रे स मन्युमान्,कृतवर्माकी यह बात सुनकर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले भगवान् श्रीकृष्णको क्रोध आ गया। उन्होंने रोषपूर्ण टेढ़ी दृष्टिसि उसकी ओर देखा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦੀਆਂ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰ-ਵੀਰ-ਹੰਤਾ ਕੇਸ਼ਵ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠੇ। ਰੋਹ ਨਾਲ ਤਿਰਛੀ ਨਜ਼ਰ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਕ੍ਰੋਸ਼ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ।
Verse 23
मणि: स्यमन्तकश्नैव यः: स सत्राजितो5भवत् । तां कथां श्रावयामास सात्यकिर्मधुसूदनम्,उस समय सात्यकिने मधुसूदनको सत्राजितके पास जो स्यमन्तकमणि थी उसकी कथा कह सुनायी (अर्थात् यह बताया कि कृतवमने ही मणिके लोभसे सत्राजितका वध करवाया था)
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਹ ਮਣੀ, ਅਰਥਾਤ ਸ੍ਯਮੰਤਕ, ਸਤ੍ਰਾਜਿਤ ਦੀ ਹੀ ਸੀ। ਤਦ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਮਧੁਸੂਦਨ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾਇਆ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਣੀ ਦੇ ਲੋਭ ਕਾਰਨ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੇ ਸਤ੍ਰਾਜਿਤ ਦਾ ਵਧ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 24
तच्छुत्वा केशवस्याड्कमगमद् रुदती तदा । सत्यभामा प्रकुपिता कोपयन्ती जनार्दनम्,यह सुनकर सत्यभामाके क्रोधकी सीमा न रही। वह श्रीकृष्णका क्रोध बढ़ाती और रोती हुई उनके अड्कमें चली गयी
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਤੁਰੰਤ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਜਾ ਬੈਠੀ। ਉਸ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਗਿਆ; ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਜਨਾਰਦਨ ਦੇ ਰੋਹ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕਾਉਣ ਲੱਗੀ।
Verse 25
तत उत्थाय सक्रोध: सात्यकिर्वाक्यमब्रवीत् | पज्चानां द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्मशिखण्डिनो:,तब क्रोधमें भरे हुए सात्यकि उठे और इस प्रकार बोले--'सुमध्यमे! यह देखो, मैं द्रौपदीके पाँचों पुत्रोंके, धृष्टद्यम्मके और शिखण्डीके मार्गपर चलता हूँ, अर्थात् उनके मारनेका बदला लेता हूँ और सत्यकी शपथ खाकर कहता हूँ कि जिस पापी दुरात्मा कृतवमनि द्रोणपुत्रका सहायक बनकर रातमें सोते समय उन वीरोंका वध किया था आज उसकी भी आयु और यशका अन्त हो गया”
ਤਦ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ— ‘ਸੁਮਧ੍ਯਮੇ! ਵੇਖ, ਮੈਂ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹਾਂ— ਅਰਥਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਸੱਚ ਦੀ ਸੌਂਹ ਖਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ: ਜੋ ਪਾਪੀ ਦੁਰਾਤਮਾ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸਾਥੀ ਬਣ ਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਗਿਆ, ਅੱਜ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ।’
Verse 26
एष गच्छामि पदवीं सत्येन च तथा शपे । सौप्तिके ये च निहता: सुप्ता येन दुरात्मना,तब क्रोधमें भरे हुए सात्यकि उठे और इस प्रकार बोले--'सुमध्यमे! यह देखो, मैं द्रौपदीके पाँचों पुत्रोंके, धृष्टद्यम्मके और शिखण्डीके मार्गपर चलता हूँ, अर्थात् उनके मारनेका बदला लेता हूँ और सत्यकी शपथ खाकर कहता हूँ कि जिस पापी दुरात्मा कृतवमनि द्रोणपुत्रका सहायक बनकर रातमें सोते समय उन वीरोंका वध किया था आज उसकी भी आयु और यशका अन्त हो गया”
‘ਮੈਂ ਉਸੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਸੱਚ ਦੀ ਸੌਂਹ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ— ਰਾਤ ਦੇ ਛਾਪੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੁਰਾਤਮਾ ਨੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਕਤਲ ਕੀਤਾ।’
Verse 27
द्रोणपुत्रसहायेन पापेन कृतवर्मणा । समाप्तमायुरस्याद्य यशश्वैव सुमध्यमे,तब क्रोधमें भरे हुए सात्यकि उठे और इस प्रकार बोले--'सुमध्यमे! यह देखो, मैं द्रौपदीके पाँचों पुत्रोंके, धृष्टद्यम्मके और शिखण्डीके मार्गपर चलता हूँ, अर्थात् उनके मारनेका बदला लेता हूँ और सत्यकी शपथ खाकर कहता हूँ कि जिस पापी दुरात्मा कृतवमनि द्रोणपुत्रका सहायक बनकर रातमें सोते समय उन वीरोंका वध किया था आज उसकी भी आयु और यशका अन्त हो गया”
‘ਸੁਮਧ੍ਯਮੇ! ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸਾਥੀ ਉਹ ਪਾਪੀ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ— ਅੱਜ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਯਸ਼, ਦੋਵੇਂ ਮੁੱਕ ਗਏ।’
Verse 28
इत्येवमुक्त्वा खड्गेन केशवस्य समीपत: । अभिद्रुत्य शिर: क्रुद्धश्चिच्छेद कृतवर्मण:,ऐसा कहकर कुपित हुए सात्यकिने श्रीकृष्णके पाससे दौड़कर तलवारसे कृतवर्माका सिर काट लिया
ਇਉਂ ਆਖ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਝਪਟਿਆ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ।
Verse 29
तथान्यानपि निध्नन्तं युयुधानं समन्ततः । अभ्यधावद्धृषीकेशो विनिवारयितुं तदा,फिर वे दूसरे-दूसरे लोगोंका भी सब ओर घूमकर वध करने लगे। यह देख भगवान् श्रीकृष्ण उन्हें रोकनेके लिये दौड़े
ਫਿਰ ਯੁਯੁਧਾਨ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ) ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਘੁੰਮ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਨ ਲੱਗਾ; ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 30
एकीभूतास्तत: सर्वे कालपर्यायचोदिता: । भोजान्धका महाराज शैनेयं पर्यवारयन्,महाराज! इतनेहीमें कालकी प्रेरणासे भोज और अन्धकवंशके समस्त वीरोंने एकमत होकर सात्यकिको चारों ओरसे घेर लिया
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਤਦੋਂ ਕਾਲ ਦੇ ਫੇਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭੋਜ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵੀਰ ਇਕ ਮਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੈਨੇਯ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ) ਨੂੰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ।
Verse 31
तान् दृष्टवा पततस्तूर्णमभिक्रुद्धान् जनार्दन: । न चुक्रोध महातेजा जानन् कालस्य पर्ययम्,उन्हें कुपित होकर तुरंत धावा करते देख महातेजस्वी श्रीकृष्ण कालके उलट-फेरको जाननेके कारण कुपित नहीं हुए
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਧਾਵਾ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਜਨਾਰਦਨ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਨਾ ਹੋਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਾਲ ਦੇ ਫੇਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ।
Verse 32
ते तु पानमदाविष्टाश्नोदिता: कालधर्मणा । युयुधानमथाभ्यधघ्नन्नुच्छिष्टिर्भाजनैस्तदा,वे सब-के-सब मदिरापानजनित मदके आवेशसे उन्मत्त हो उठे थे। इधर कालधर्मा मृत्यु भी उन्हें प्रेरित कर रहा था। इसलिये वे जूठे बरतनोंसे सात्यकिपर आघात करने लगे
ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਮਦਿਰਾ-ਪਾਨ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਮਸਤ ਸਨ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਧਰਮ—ਮੌਤ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਕਸਾ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਜੂਠੇ ਬਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਯੁਧਾਨ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ) ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 33
हन्यमाने तु शैनेये क्रुद्धो रुक्मिणिनन्दन: । तदनन्तरमागच्छन्मोक्षयिष्यन् शिने: सुतम्,जब सात्यकि इस प्रकार मारे जाने लगे तब क्रोधमें भरे हुए रुक्मिणीनन्दन प्रद्युम्न उन्हें संकटसे बचानेके लिये स्वयं उनके और आक्रमणकारियोंके बीचमें कूद पड़े
ਜਦੋਂ ਸ਼ੈਨੇਯ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ, ਤਦ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰੁਕਮਿਣੀਨੰਦਨ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੂਦ ਪਏ।
Verse 34
स भोजै: सह संयुक्त: सात्यकिश्नान्धकै:ः सह । व्यायच्छमानौ तौ वीरौ बाहुद्रविणशालिनौ,प्रद्यम्न भोजोंसे भिड़ गये और सात्यकि अन्धकोंके साथ जूझने लगे। अपनी भुजाओंके बलसे सुशोभित होनेवाले वे दोनों वीर बड़े परिश्रमके साथ विरोधियोंका सामना करते रहे
ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਭੋਜਾਂ ਨਾਲ ਜੁਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਅੰਧਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲੱਗਾ। ਭੁਜਾਬਲ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 35
बहुत्वान्निहतौ तत्र उभौ कृष्णस्य पश्यत: । हतं॑ दृष्टवा च शैनेयं पुत्रं च यदुनन्दन:
ਉੱਥੇ ਮਹਾਂ ਸੰਹਾਰ ਵਿਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਅਤੇ ਯਦੁਨੰਦਨ ਨੇ ਸ਼ੈਨੇਯ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤ ਪਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਵਿਪਤਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਭਾਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ।
Verse 36
तदभून्मुसलं घोरं वज़कल्पमयोमयम्
ਤਦ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਮੁਸਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਨਾਸ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗਾ।
Verse 37
ततो<न्धकाश्न भोजाश्च शैनेया वृष्णयस्तथा
ਫਿਰ ਅੰਧਕ, ਭੋਜ, ਸ਼ੈਨੇਯ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ—ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਲ—ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਆ ਪਏ।
Verse 38
यस्तेषामेरकां कश्चिज्जग्राह कुपितो नूप
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਏਰਕਾ-ਨਲ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕੰਮ ਸੀ, ਪਰ ਇਹੀ ਅੱਗੇ ਦੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਕਾਰਨ।
Verse 39
तृणं च मुसलीभूतमपि तत्र व्यदृश्यत
ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਤਿੰਨਾ ਵੀ ਮੂਸਲ ਬਣਿਆ ਦਿੱਸਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।
Verse 40
अविध्यान् विध्यते राजन प्रक्षिपन्ति सम यत् तृणम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਉਨਮਾਦ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤਿੰਨੇ ਨੂੰ ਵੀ ਹਥਿਆਰ ਸਮਝ ਕੇ ਸੁੱਟਦੇ ਹਨ।
Verse 41
तद् वज्रभूतं मुसलं व्यदृश्यत तदा दृढम् | राजन्! वे जिस किसी भी तृणका प्रहार करते वह अभेद्य वस्तुका भी भेदन कर डालता था और व्रजमय मूसलके समान सुदृढ़ दिखायी देता था || ४० $ || अवधीत् पितरं पुत्र: पिता पुत्रं च भारत,भरतनन्दन! उस मूसलसे पिताने पुत्रको और पुत्रने पिताको मार डाला। जैसे पतिंगे अतामें कूद पड़ते हैं, उसी प्रकार कुकुर और अन्धकवंशके लोग परस्पर जूझते हुए एक दूसरेपर मतवाले होकर टूटते थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਉਹ ਮੂਸਲ ਵਜ੍ਰ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ ਤੇ ਅਡੋਲ ਦਿੱਸਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਅਭੇਦ੍ਯ ਵਸਤੂ ਛਿਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ; ਉਹ ਵਜ੍ਰਮਯ ਮੂਸਲ ਵਾਂਗ ਅਤਿ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਉਨਮਾਦ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪਿਉ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਪਤੰਗੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕੂਦ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਕੂਕੁਰ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਕ੍ਰੋਧ-ਮੱਤੇ ਹੋ ਕੇ ਪਰਸਪਰ ਲੜ ਪਏ।
Verse 42
मत्ता: परिपतन्ति सम योधयन्त: परस्परम् | पतड्जा इव चाग्नौ ते निपेतु: कुकुरान्धका:,भरतनन्दन! उस मूसलसे पिताने पुत्रको और पुत्रने पिताको मार डाला। जैसे पतिंगे अतामें कूद पड़ते हैं, उसी प्रकार कुकुर और अन्धकवंशके लोग परस्पर जूझते हुए एक दूसरेपर मतवाले होकर टूटते थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੱਤੇ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਰਸਪਰ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪੈਂਦੇ ਸਨ; ਜਿਵੇਂ ਪਤੰਗੇ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਕੂਕੁਰ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਉਨਮਾਦ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ-ਪੈਂਦੇ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਮੂਸਲ ਨਾਲ ਪਿਉ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਪਿਉਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਸਨ।
Verse 43
नासीत् पलाय-ने बुद्धिर्वध्यमानस्य कस्यचित् । तत्रापश्यन्महाबाहुर्जानन् कालस्य पर्ययम्
ਉਸ ਕਤਲੇਆਮ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਭੱਜਣ ਦੀ ਸੂਝ ਨਾ ਰਹੀ। ਉੱਥੇ ਮਹਾਬਾਹੂ ਨੇ ਕਾਲ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ—ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਅਟੱਲ ਉਲਟ-ਫੇਰ—ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ।
Verse 44
साम्बं च निहतं दृष्टवा चारुदेष्णं च माधव:
ਸਾਂਬ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਚਾਰੁਦੇਸ਼ਣਾ ਨੂੰ ਵੀ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਮਾਧਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੁਲ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਵੇਖੀ; ਇਹ ਗੱਲ ਉਭਰੀ ਕਿ ਜਦ ਧਰਮ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਛੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਪੱਕੇ ਫਲ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟਾਲ ਸਕਦੇ।
Verse 45
प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च ततश्लुक्रोध भारत | भारत! श्रीकृष्ण जब अपने पुत्र साम्ब, चारुदेष्ण और प्रद्युम्मको तथा पोते अनिरुद्धको भी मारा गया देखा तब उनकी क्रोधाग्नि प्रजजलित हो उठी ।। ४४ $ ।। गदं वीक्ष्य शयानं च भृशं॑ कोपसमन्वित:
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਪ੍ਰਦਿਉਮਨ ਅਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਵੀ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪਈ ਗਦਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਇਹ ਕ੍ਰੋਧ ਧਰਮ-ਦੰਡ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਦੇ ਢਹਿ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਉੱਠੀ ਮਨੁੱਖੀ ਪੀੜਾ ਸੀ।
Verse 46
तन्निघ्नन्तं महातेजा बभ्रु: परपुरञ्जय:
ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਬਭ੍ਰੂ—ਪਰਪੁਰੰਜਯ—ਇਉਂ ਦਿੱਸਿਆ; ਇਹ ਪੰਕਤੀ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਅੰਨੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਤ-ਕੀਰਤੀ ਵਾਲਾ ਵੀਰ ਵੀ ਕਤਲ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 47
भगवन् निहताः सर्वे त्वया भूयिष्ठशो नरा: । रामस्य पदमन्विच्छ तत्र गच्छाम यत्र सः,'भगवन्! अब सबका विनाश हो गया। इनमेंसे अधिकांश तो आपके हाथों मारे गये हैं। अब बलरामजीका पता लगाइये। अब हम तीनों उधर ही चलें, जिधर बलरामजी गये हैं!
“ਭਗਵਨ, ਸਭ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਮਨੁੱਖ ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਹੱਥੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਰਾਮ (ਬਲਰਾਮ) ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਓ; ਆਓ, ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਚੱਲੀਏ—ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਗਿਆ ਹੈ।”
Verse 353
एरकानां ततो मुष्टिं कोपाज्जग्राह केशव: । परंतु विपक्षियोंकी संख्या बहुत अधिक थी; इसलिये वे दोनों श्रीकृष्णके देखते-देखते उनके हाथसे मार डाले गये। सात्यकि तथा अपने पुत्रको मारा गया देख यदुनन्दन श्रीकृष्णने कुपित होकर एक मुट्ठी एएका उखाड़ ली
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਏਰਕਾ ਘਾਹ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁੱਠ ਉਖਾੜ ਲਈ। ਪਰ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਦੇਖ ਯਦੁਨੰਦਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕ੍ਰੁੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਏਰਕਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁੱਠ ਉਖਾੜ ਲਈ।
Verse 366
जघान कृष्णस्तांस्तेन ये ये प्रमुखतो 5 भवन् । उनके हाथमें आते ही वह घास वज्रके समान भयंकर लोहेका मूसल बन गयी। फिर तो जो-जो सामने आये उन सबको श्रीकृष्णने उसीसे मार गिराया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਜੋ-ਜੋ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਗਿਰਾਇਆ। ਉਹ ਘਾਹ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ, ਭਿਆਨਕ ਲੋਹੇ ਦਾ ਮੂਸਲ ਬਣ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਆਇਆ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸੇ ਨਾਲ ਢੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 376
जघ्नुरन्योन्यमाक्रन्दे मुसलै: कालचोदिता: । उस समय कालसे प्रेरित हुए अन्धक, भोज, शिनि और वृष्णिवंशके लोगोंने उस भीषण मारकाटमें उन्हीं मूसलोंसे एक-दूसरेको मारना आरम्भ किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਾਲ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ ਉਹ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਵਿਚ ਮੂਸਲਾਂ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਅੰਧਕ, ਭੋਜ, ਸ਼ਿਨਿ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣਿਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਮੂਸਲਾਂ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਵਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 383
वज्जभूतेव सा राजन्नदृश्यत तदा विभो । नरेश्वर! उनमेंसे जो कोई भी क्रोधमें आकर एरका नामक घास लेता, उसीके हाथमें वह वज्रके समान दिखायी देने लगती थी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਵਜ੍ਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਸੀ। ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਕੋਈ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਏਰਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਘਾਹ ਚੁੱਕਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਘਾਹ ਵਜ੍ਰ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
Verse 393
ब्रह्मदण्डकृतं सर्वमिति तद् विद्धि पार्थिव । पृथ्वीनाथ! एक साधारण तिनका भी मूसल होकर दिखायी देता था; यह सब ब्राह्मणोंके शापका ही प्रभाव समझो
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ! ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਣ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਦੰਡ ਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਥ! ਇੱਕ ਸਧਾਰਣ ਤਿੰਨਾ ਵੀ ਮੂਸਲ ਬਣ ਕੇ ਦਿਸਦਾ ਸੀ; ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਮਝ।
Verse 433
मुसलं समवष्ट भ्य तस्थौ स मधुसूदन: । वहाँ मारे जानेवाले किसी योद्धाके मनमें वहाँसे भाग जानेका विचार नहीं होता था। कालचक्रके इस परिवर्तनको जानते हुए महाबाहु मधुसूदन वहाँ चुपचाप सब कुछ देखते रहे और मूसलका सहारा लेकर खड़े रहे
ਮਧੁਸੂਦਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੂਸਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਥਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਜਾਣ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉਠਿਆ। ਕਾਲਚੱਕਰ ਦੇ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਮਧੁਸੂਦਨ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ।
Verse 456
स नि:शेषं तदा चक्रे शार्चक्रगदाधर: । अपने छोटे भाई गदको रणशय्यापर पड़ा देख वे अत्यन्त रोषसे आगबबूला हो उठे; फिर तो शार्ज्रधनुष, चक्र और गदा धारण करनेवाले श्रीकृष्णने उस समय शेष बचे हुए समस्त यादवोंका संहार कर डाला
ਤਦ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਯਾਦਵਾਂ ਦਾ ਨਿਃਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਗਦ ਨੂੰ ਰਣ-ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਅਤਿ ਰੋਹ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠੇ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਪਲ ਸਭ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 4636
दारुकश्लैव दाशार्हमूचतुर्यन्निबोध तत् । शत्रुओंकी नगरीपर विजय पानेवाले महातेजस्वी बश्ु और दारुकने उस समय यादवोंका संहार करते हुए श्रीकृष्णसे जो कुछ कहा, उसे सुनो
ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾਰੁਕ ਅਤੇ ਬਭ੍ਰੂ ਨੇ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਸੁਣੋ। ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਜੋਗ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਬਭ੍ਰੂ ਅਤੇ ਦਾਰੁਕ, ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯਾਦਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸੁਣੋ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is collective: whether a community experiencing ethical erosion (disrespect, hostility toward sacred and social authorities, domestic discord) can avert decline through action, or whether their condition has already aligned with an irreversible kāla-paryaya.
The text links external disorder to internal discipline: omens are narrative indicators that social restraint and reverence are failing, and that prosperity without ethical governance becomes unstable under the pressure of time and accumulated consequence.
No explicit phalaśruti is stated here; instead, the meta-commentary is structural—Kṛṣṇa’s recognition of calendrical and cosmic signs functions as interpretive framing that this episode is a threshold leading into the community’s impending dissolution.