Shloka 12
कुण्जरै: स्यन्दना: क्षुण्णा: सादिनश्न महारथै: । पदातिसंघाश्षा श्वौचै: पलायद्िर्भयार्दितै:
sañjaya uvāca | kuñjaraiḥ syandanāḥ kṣuṇṇāḥ sādinaś ca mahārathaiḥ | padātisaṅghāś cāśvaiḥ palāyadbhir bhayārditaiḥ ||
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ— ਭੱਜਦਿਆਂ ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ-ਬੈਠੇ ਘੁੜਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੌਂਦ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਭੈ ਨਾਲ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਕੇ ਦੌੜਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਰਣ-ਕਲੋਲ ਵਿੱਚ ਡਰ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਹਥਿਆਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦੇ ਅੰਗ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਕਰਾ ਕੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਗਏ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how fear and disorder in war magnify suffering: once panic spreads, even one’s own forces become instruments of harm. It implicitly warns that violence, when unleashed, easily escapes control and produces unintended, indiscriminate destruction.
Sanjaya describes a battlefield stampede: elephants smash chariots, elite chariot-warriors crush cavalry, and frightened horses, fleeing, trample infantry. The scene conveys a breakdown of formation and command amid intense fighting.