Shloka 60
कर्णनिधनवृत्तान्तनिवेदनम् | Reporting Karṇa’s Fall to Yudhiṣṭhira
जो लोग अन्यायपूर्वक दूसरोंके धन आदिका अपहरण कर लेना चाहते हैं, वे कभी अपने स्वार्थकी सिद्धिके लिये दूसरोंसे सत्यभाषणरूप धर्मका पालन कराना चाहते हों तो वहाँ उनके समक्ष मौन रहकर उनसे पिण्ड छुड़ानेकी चेष्टा करे, किसी तरह कुछ बोले ही नहीं ।। अवश्यं कूजितव्ये वा शड्केरन्नप्पकूजत: । श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं तत् सत्यमविचारितम्,किंतु यदि बोलना अनिवार्य हो जाय अथवा न बोलनेसे लुटेरोंको संदेह होने लगे तो वहाँ असत्य बोलना ही ठीक है। ऐसे अवसरपर उस असत्यको ही बिना विचारे सत्य समझो
avaśyaṃ kūjitabye vā śaṅkerann appakūjataḥ | śreyas tatrānṛtaṃ vaktuṃ tat satyam avicāritam ||
ਜੋ ਲੋਕ ਅਨਿਆਇ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਧਨ ਆਦਿ ਲੁੱਟਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਕਦੇ ਕਦੇ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਸੱਚ ਬੋਲਣ-ਰੂਪ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵੀ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਬਚ ਨਿਕਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲੋ। ਪਰ ਜੇ ਬੋਲਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਨਾ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਪੈਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਉਸ ਝੂਠ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਬਿਨਾਂ ‘ਸੱਚ’ ਮੰਨ ਕੇ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਨਿਆਈ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਦਾ ਉੱਚ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
In a crisis involving unjust aggressors, strict truth-telling may be overridden by apaddharma: if silence will arouse suspicion and endanger one, speaking an untruth can be the preferable, dharmically justified course for protection and escape.
Vāyu-deva instructs how to respond when confronted by people intent on wrongful seizure (robbers/aggressors): first try to avoid entanglement through silence, but if speech becomes unavoidable or silence itself becomes dangerous, one may speak a protective untruth.