Adhyaya 99
अध्याय ९९ — युयुधान-दुःशासन-युद्धम् (Chapter 99: Sātyaki and Duḥśāsana’s engagement)
Upa-parva: Yuyudhāna–Duḥśāsana Saṅgrāma (Episode: Sātyaki’s engagement with Duḥśāsana and Trigartas)
Saṃjaya narrates Duḥśāsana’s assault on Śaineya/Yuyudhāna (Sātyaki), beginning with dense arrow volleys that fail to destabilize Sātyaki’s stance. Sātyaki counters by blanketing Duḥśāsana with missiles, prompting the Kaurava command to direct Trigarta chariots against Sātyaki. Three thousand Trigarta chariots encircle him with synchronized resolve; Sātyaki answers with concentrated archery, cutting down five hundred leading fighters and breaking the formation. The battlefield is described through imagery of severed chariots, fallen standards, and blood-soaked ground likened to blossoming trees. The surviving Trigartas recoil toward Droṇa’s sector. Sātyaki advances toward Arjuna’s line; Duḥśāsana renews pursuit, exchanging volleys, losing his bow and chariot implements, and attempting a lethal śakti-throw that Sātyaki fragments mid-flight. Duḥśāsana re-arms and roars, but Sātyaki strikes decisively—killing horses and charioteer and disabling the chariot—yet does not deliver the final kill, explicitly recalling Bhīmasena’s prior vow to slay Dhṛtarāṣṭra’s sons. Having subdued Duḥśāsana, Sātyaki departs swiftly in the direction Arjuna has taken.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—जब संग्राम अपने चरम को छू रहा था, धृष्टद्युम्न सूर्य-सा दीप्त होकर द्रोणाचार्य पर टूट पड़ा; उसी क्षण अन्य मोर्चों पर भी भीम और युधिष्ठिर अपने-अपने प्रतिद्वन्द्वियों को ललकारते हैं। → धृष्टद्युम्न का लक्ष्य स्पष्ट है—द्रोण का वध। वह शरवर्षा करता हुआ रथ-रथ पर चढ़ आता है; द्रोण भी अद्भुत कौशल से उसके हर छिद्र को ढँकते हैं। रणभूमि में रथियों का रथियों से, अश्वारोहियों का अश्वारोहियों से, गजराजों का गजराजों से और पदातियों का पदातियों से घोर संमर्दन चलता है; चारों ओर कबन्ध उठे दिखते हैं—युद्ध का भयावह दृश्य मन को कंपा देता है। → धृष्टद्युम्न लाल घोड़ों पर खड़ा होकर खड्ग घुमाता है, द्रोण पर झपटता है—मानो मांस की चाह में बाज़ शिकार पर टूट पड़े। द्रोण को क्षण भर भी अवसर नहीं मिलता; तभी शिने का पौत्र सात्यकि बीच में कूद पड़ता है और द्रोण के वक्षस्थल में छब्बीस तीक्ष्ण बाणों से प्रहार कर धृष्टद्युम्न को बचा लेता है। → द्रोण का ध्यान सात्यकि की ओर खिंचता है; इस उलझाव का लाभ उठाकर पाञ्चालों के रथ द्रोण पर दबाव बढ़ाते हैं और धृष्टद्युम्न को पीछे खींचकर पुनः संगठित करते हैं। मोर्चा टूटता नहीं, पर द्रोण-धृष्टद्युम्न का निर्णायक क्षण टल जाता है। → द्रोण सात्यकि से जूझते हुए भी अजेय-सा बना रहता है—अब प्रश्न यह है कि धृष्टद्युम्न का प्रतिज्ञात लक्ष्य कब और कैसे पूरा होगा?
Shlokas
Verse 1
अपन प्रा बछ। अं सप्तनवतितमो< ध्याय: द्रोणाचार्य और धृष्टद्युम्नका युद्ध तथा सात्यकिद्धारा धृष्टद्युम्नकी रक्षा संजय उवाच तथा तस्मिन् प्रवत्ते तु संग्रामे लोमहर्षणे । कौरवेयांस्त्रिधाभूतान् पाण्डवा: समुपाद्रवन्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹ ਰੋਮਾਂਚਕ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਛਿੜਦੇ ਹੀ, ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਕੌਰਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਂਡਵ ਸੈਨਾ ਨੇ ਤਿੱਖਾ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 2
जलसंध॑ महाबाहुं भीमसेनो< भ्यवर्तत । युधिष्ठिर: सहानीक: कृतवर्माणमाहवे,भीमसेनने महाबाहु जलसंधपर आक्रमण किया और सेनासहित युधिष्ठिरने युद्धस्थलमें कृतवर्मापर धावा बोल दिया
ਭੀਮਸੇਨ ਮਹਾਬਾਹੁ ਜਲਸੰਧ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਦੌੜਿਆ; ਅਤੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ।
Verse 3
किरंस्तु शरवर्षाणि रोचमान इवांशुमान् | धृष्टद्युम्नो महाराज द्रोणमभ्यद्रवद् रणे
ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣ ਉੱਤੇ ਝਪਟ ਪਿਆ।
Verse 4
महाराज! जैसे प्रकाशमान सूर्य सहस्रों किरणोंका प्रसार करते हैं, उसी प्रकार धृष्टद्युम्नने बाणसमूहोंकी वर्षा करते हुए रणक्षेत्रमें द्रोणाचार्यपर आक्रमण किया ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੂਰਜ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਫੈਲਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦਿਆਂ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਉਤਾਵਲੇ ਕੁਰੂ-ਪਾਂਡਵ ਧਨੁਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਸਪਰ ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ।
Verse 5
संक्षये तु तथाभूते वर्तमाने महाभये । उन्डी भूतेषु सैन्येषु युध्यमानेष्वभीतवत्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਂਭਿਆਨਕ ਸੰਹਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫੌਜਾਂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਝੜਪ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਗਈਆਂ, ਤਦ ਬਲਵਾਨ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੇ ਪਾਂਚਾਲ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨਾਲ ਸਮਰ ਕਰਦਿਆਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਐਸੀ ਅਦਭੁਤ ਵਰਖਾ ਛੇੜੀ ਕਿ ਉਹ ਅਚੰਭੇ ਵਰਗੀ ਲੱਗੀ।
Verse 6
द्रोण: पाउ्चालपुत्रेण बली बलवता सह । यदक्षिपत् पृषत्कौघांस्तदद्भुतमिवाभवत्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬਲਵਾਨ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪਾਂਚਾਲਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨਾਲ ਸਮਰ ਕਰਦਿਆਂ ਜੋ ਘਣੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਛੱਡੇ, ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਜਾਪੇ।
Verse 7
पुण्डरीकवनानीव विध्वस्तानि समन्ततः । चक्राते द्रोणपाञ्चाल्यौ नृणां शीर्षाण्यनेकश:
ਦ੍ਰੋਣ ਅਤੇ ਪਾਂਚਾਲੀ (ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ) ਨੇ ਅਨੇਕ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤੇ; ਉਹ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਇਉਂ ਲੱਗਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਕੌਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਉਜੜ ਗਏ ਹੋਣ।
Verse 8
विनिकीर्णानि वीराणामनीकेषु समन्तत: । वस्त्राभरणशस्त्राणि ध्वजवर्मायुधानि च,चारों ओर सेनाओंमें वीरोंके बहुत-से वस्त्र, आभूषण, अस्त्र-शस्त्र, ध्वज, कवच तथा आयुध छिन्न-भिन्न होकर बिखरे पड़े थे
ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ, ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ, ਝੰਡੇ, ਕਵਚ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਸਾਮਾਨ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਕੇ ਵਿਖਰੇ ਪਏ ਸਨ।
Verse 9
तपनीयततनुत्राणा: संसिक्ता रुधिरेण च | संसक्ता इव दृश्यन्ते मेघसंघा: सविद्युत:,सुवर्णका कवच बाँधे तथा खूनसे लथपथ हुए सैनिक परस्पर सटे हुए बिजलियोंसहित मेघसमूहोंके समान दिखायी देते थे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਵਚ ਪਹਿਨੇ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਉਹ ਯੋਧੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਘਣੇ ਹੋ ਕੇ ਇਉਂ ਦਿੱਸਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਸਮੇਤ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ।
Verse 10
कुण्जराश्वनरानन्ये पातयन्ति सम पत्रिभि: | तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महारथा:,बहुत-से दूसरे महारथी चार हाथके धनुष खींचते हुए अपने पंखयुक्त बाणोंद्वारा हाथी, घोड़े और पैदल मनुष्योंको मार गिराते थे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੋਰ ਕਈ ਮਹਾਰਥੀ ਤਾਲ-ਵ੍ਰਿੱਖ ਜਿਹੇ ਲੰਮੇ ਧਨੁਸ਼ ਖਿੱਚਦੇ ਹੋਏ, ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 11
असिचर्माणि चापानि शिरांसि कवचानि च । विप्रकीर्यन्त शूराणां सम्प्रहारे महात्मनाम्,उन महामनस्वी वीरोंके संग्राममें योद्धाओंके खड्ग, ढाल, धनुष, मस्तक और कवच कटकर इधर-उधर बिखरे जाते थे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਟੱਕਰ ਵਿੱਚ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਢਾਲਾਂ, ਧਨੁਸ਼, ਸਿਰ ਅਤੇ ਕਵਚ ਕੱਟ ਕੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਖਿੱਲਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
Verse 12
उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततः । अदृश्यन्त महाराज तस्मिन् परमसंकुले,महाराज! उस महाभयानक युद्धमें चारों ओर असंख्य कबन्ध खड़े दिखायी देते थे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ! ਉਸ ਅਤਿ ਉਲਝਣ ਭਰੇ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਬੰਧ—ਸਿਰ-ਵਿਹੂਣੇ ਧੜ—ਖੜੇ ਦਿੱਸਦੇ ਸਨ।
Verse 13
गृध्रा: कड़्का बका: श्येना वायसा जम्बुकास्तथा । बहुश: पिशिताशाश्च तत्रादृश्यन्त मारिष,आर्य! वहाँ बहुत-से गीध, कंक, बगले, बाज, कौए, सियार तथा अन्य मांसभक्षी प्राणी दृष्टिगोचर होते थे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮਾਰਿਸ਼! ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਿਦੜ, ਕੰਗ, ਬਗਲੇ, ਬਾਜ਼, ਕਾਂ, ਸਿਆਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਸ-ਭੱਖੀ ਜੀਵ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦਿੱਸਦੇ ਸਨ।
Verse 14
भक्षयन्तश्न मांसानि पिबन्तश्नापि शोणितम् | विलुम्पन्तश्न केशांश्व मज्जाश्व बहुधा नूप,नरेश्वर! वे मांस खाते, रक्त पीते और केशों तथा मज्जाको बारंबार नोचते थे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਉਹ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ, ਲਹੂ ਪੀਂਦੇ, ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਾਲਾਂ ਤੇ ਹੱਡੀ ਦੀ ਮੱਜਾ ਨੂੰ ਨੋਚ ਕੇ ਕੱਢਦੇ ਸਨ।
Verse 15
आकर्षन्त: शरीराणि शरीरावयवांस्तथा । नराश्वगजसंघानां शिरांसि च ततस्ततः:,मनुष्यों, घोड़ों तथा हाथियोंके समूहोंके सम्पूर्ण शरीरों और अवयवों एवं मस्तकोंको इधर-उधर खींचते थे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਨੁੱਖਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੇ ਧੜ, ਕੱਟੇ ਅੰਗ ਅਤੇ ਸਿਰ ਉਹ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਘਸੀਟ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 16
कृतास्त्रा रणदीक्षाभिदीक्षिता रणशालिन: । रणे जयं प्रार्थयाना भूशं युयुधिरे तदा
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਭਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਵੀਰ ਰਣ-ਯਜ्ञ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬੜੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਲੜ ਪਏ।
Verse 17
असिमार्गान् बहुविधान् विचेरु: सैनिका रणे । ऋष्टिभि: शक्तिभि: प्रासै: शूलतोमरपट्टिशै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਢੰਗਾਂ ਦੇ ਪੈਂਤਰੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਟੀ, ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਾਸ, ਸ਼ੂਲ, ਤੋਮਰ, ਪੱਟਿਸ਼ ਆਦਿ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 18
गदाभि: परिधैश्नान्यैरायुथैश्व भुजैरपि । अन्योन्यं जष्निरे क्रुद्धा युद्धरड्गरगता नरा:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਯੁੱਧ-ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਮਨੁੱਖ ਗਦਾ, ਪਰਿਘ, ਹੋਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 19
रथिनो रथिभश्रि: सार्थमश्वचारोहाश्ष सादिभि: | मातड़् वरमातज्जैः पदाताश्ष पदातिभि:,रथी रथियोंके, घुड़सवार घुड़सवारोंके, मतवाले हाथी श्रेष्ठ गजराजोंके और पैदल योद्धा पैदलोंके साथ युद्ध कर रहे थे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕੋਲਾਹਲ ਵਿੱਚ ਰਥੀ ਰਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਅਸ਼ਵਾਰੋਹੀ ਅਸ਼ਵਾਰੋਹੀਆਂ ਨਾਲ, ਮੱਤੇ ਹੋਏ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਜਰਾਜ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਜਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਯੋਧੇ ਪੈਦਲਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੌਜ ਦੇ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਸਮਬਲ ਵਾਲੇ ਵਿਰੋਧੀ ਆਮਨੇ-ਸਾਮਨੇ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਘੋਰਤਾ ਵਧਾ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 20
क्षीबा इवान्ये चोन्मत्ता रज्भेष्विव च वारणा: | उच्चुक्रुशु रथान्योन्यं जघ्नुरन्योन्यमेव च
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਯੋਧੇ ਮਦਮੱਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਰੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝੇ ਉਨਮੱਤ ਹਾਥੀ ਹੋਣ, ਤਿਵੇਂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਉੱਚੀ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਕਰਦੇ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰਦੇ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 21
वर्तमाने तथा युद्धे निर्मय्यादे विशाम्पते । धृष्टद्युम्नो हयानश्वैद्रोणस्य व्यत्यमिश्रयत्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ! ਜਦੋਂ ਉਹ ਯੁੱਧ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦੋਂ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਲਿਆ ਕੇ ਗੁੱਥਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 22
ते हया: साध्वशोभन्त मिश्रिता वातरंहस: । पारावतसवर्णाश्च रक्तशोणाश्च संयुगे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਵਰਗੇ ਵੇਗ ਵਾਲੇ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੁੱਥੇ ਹੋਏ ਉਹ ਘੋੜੇ ਬੜੇ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ—ਕੁਝ ਕਬੂਤਰ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਲਾਲ ਅਤੇ ਅਰੁਣ ਰੰਗ ਦੇ।
Verse 23
धृष्टद्युम्नके घोड़ोंका रंग कबूतरके समान था और द्रोणाचार्यके घोड़े लाल थे। उस युद्धके मैदानमें परस्पर मिले हुए वे वायुके समान वेगशाली अश्व बड़ी शोभा पा रहे थे ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕਬੂਤਰ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਜਦੋਂ ਲਾਲ ਅਤੇ ਅਰੁਣ ਰੰਗ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਏ, ਤਾਂ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਿਜਲੀ ਸਮੇਤ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸੋਭਦੇ ਦਿਸੇ।
Verse 24
धृष्टद्युम्नस्तु सम्प्रेक्ष्य द्रोणमभ्याशमागतम् । असिचर्माददे वीरो धनुरुत्सूज्य भारत,भारत! वीर धृष्टद्युम्नने द्रोणाचार्यको अत्यन्त निकट आया हुआ देख धनुष छोड़कर हाथमें ढाल और तलवार ले ली
ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਢਾਲ ਚੁੱਕ ਲਈ।
Verse 25
चिकीर्षु्दुष्करं कर्म पार्षत: परवीरहा । ईषया समत्तिक्रम्य द्रोणस्प रथमाविशत्
ਪਰਵੀਰ-ਸੰਹਾਰਕ ਪૃਸ਼ਤ-ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੁਰਲੱਭ ਕਰਤੱਬ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਈਸ਼ਾਦੰਡ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਥ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਜਾ ਚੜ੍ਹਿਆ।
Verse 26
अतिष्ठद् युगमध्ये स युगसंनहनेषु च । जघनार्थेषु चाश्वानां तत् सैन्यान्यभ्यपूजयन्
ਉਹ ਇੱਕ ਪੈਰ ਜੂਏ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਜੂਏ ਦੀ ਬੰਨ੍ਹਤ ਕੋਲ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।
Verse 27
खड्गेन चरतस्तस्य शोणाश्वानधितिष्ठत: । न ददर्शान्तरं द्रोणस्तदद्भुतमिवाभवत्
ਲਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਤਲਵਾਰ ਘੁਮਾਉਂਦੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਮੌਕਾ ਨਾ ਦਿੱਸਿਆ; ਇਹ ਤਾਂ ਅਦਭੁਤ ਜਿਹਾ ਹੋਇਆ।
Verse 28
यथा श्येनस्य पतन वनेष्वामिषगृद्धिन: । तथैवासीदभीसारस्तस्य द्रोणं जिघांसत:
ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਬਾਜ ਝਪਟਾ ਮਾਰ ਕੇ ਥੱਲੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਧਾਵਾ ਵੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਤੀਬਰ ਸੀ।
Verse 29
जैसे वनमें मांसकी इच्छा रखनेवाला बाज झपट्टा मारता है, उसी प्रकार द्रोणको मार डालनेकी इच्छासे उनपर धृष्टद्युम्मका यह सहसा आक्रमण हुआ था ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਸੌ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸੌ ਚੰਦ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀ ਢਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਸ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਵੀ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 30
हयांश्वैव चतुःषष्ट्या शराणां जध्निवान् बली | ध्वजं क्षत्रं च भल्लाभ्यां तथा तौ पार्ष्णिसारथी
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਬਲਵਾਨ ਨੇ ਚੌਂਸਠ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਹਿਆ; ਅਤੇ ਦੋ ਭੱਲਾਂ ਨਾਲ ਧਵਜ ਤੇ ਛਤਰ ਵੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ—ਇਉਂ ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਥਸਾਰਥੀ ਸੀ।
Verse 31
बलवान् आचार्यने चौंसठ बाणोंसे धृष्टद्युम्नके चारों घोड़ोंको मार डाला। फिर दो भल्लोंसे ध्वज और छत्र काटकर उनके दोनों पार्श्वरक्षकोंको भी मार गिराया ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਚੌਂਸਠ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਚਾਰੇ ਘੋੜੇ ਮਾਰ ਡਾਹੇ। ਫਿਰ ਦੋ ਭੱਲਾਂ ਨਾਲ ਧਵਜ ਤੇ ਛਤਰ ਕੱਟ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਿਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਕੰਨ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਕੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਣਾਂਤਕ ਬਾਣ ਐਸਾ ਛੱਡਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਵਜ੍ਰ ਸੁੱਟੇ।
Verse 32
त॑ चतुर्दशभिस्ती&णैर्बाणैश्विच्छेद सात्यकि: । ग्रस्तमाचार्यमुख्येन धृष्टद्युम्नं व्यमोचयत्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਚੌਦਾਂ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਤੀਰ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਾਰਯ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਫਸੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਲਿਆ।
Verse 33
सिंहेनेव मृगं ग्रस्तं नरसिंहेन मारिष । द्रोणेन मोचयामास पाज्चाल्यं शिनिपुड्भव:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ ਰਾਜਨ! ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਦਬੋਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਪਾਂਚਾਲ ਦੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਸ਼ਿਨੀ-ਵੰਸ਼ਜ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਲਿਆ।
Verse 34
सात्यकिं प्रेक्ष्य गोप्तारं पाउ्चाल्यं च महाहवे । शराणां त्वरितो द्रोण: षड्विंशत्या समार्पयत्
ਵੱਡੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਪਾਂਚਾਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰ੍ਯ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਛੱਬੀ ਤੀਰ ਚਲਾ ਦਿੱਤੇ।
Verse 35
ततो द्रोणं शिने: पौत्रो ग्रसन्तमपि सृजजयान् । प्रत्यविध्यच्छितैर्बाणै: षड्विंशत्या स्तनान्तरे
ਤਦ ਸ਼ਿਨੀ ਦੇ ਪੌਤ੍ਰ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ—ਜਦੋਂ ਦ੍ਰੋਣ ਸ੍ਰਿੰਜਯਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਪ੍ਰਤਿਘਾਤ ਕਰਦਿਆਂ ਦ੍ਰੋਣ ਦੀ ਛਾਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਛੱਬੀ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬੇਧ ਦਿੱਤਾ।
Verse 36
ततः सर्वे रथास्तूर्ण पाञज्चाल्या जयगृद्धिन: । सात्वताभिस्ते द्रोणे धृष्टद्युम्नमवाक्षिपन्
ਜਦੋਂ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰ੍ਯ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਗਿਆ, ਤਦ ਜਿੱਤ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਪਾਂਚਾਲ ਰਥੀ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਏ।
Verse 97
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि द्रोणधृष्टझुम्नयुद्धे सप्तनवतितमो<ध्याय:
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਜਯਦ੍ਰਥ-ਵਧ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਦ੍ਰੋਣ-ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਯੁੱਧ-ਵਰਨਨ ਦਾ ਸਤਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Whether tactical superiority should culminate in immediate execution of a disabled opponent, or be restrained to honor a prior allied vow—Sātyaki chooses restraint due to Bhīma’s pledged responsibility for Dhṛtarāṣṭra’s sons.
The narrative models how intention and prior commitments structure ethical agency: even in extreme conflict, action is evaluated not only by outcome but by fidelity to publicly assumed obligations.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as battlefield reportage whose interpretive weight comes from the embedded reminder of vow-authority within the epic’s broader dharma framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.