Adhyaya 89
धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — सैन्यप्रशंसा, भेदनवृत्तान्त-प्रश्नः (Dhṛtarāṣṭra–Sañjaya Dialogue: Praise of the Host and Inquiry after the Breach)
Upa-parva: Sātyaki–Arjuna Penetration of the Kaurava Host (Jayadratha-focused episode context)
Dhṛtarāṣṭra addresses Sañjaya with a detailed characterization of the Kaurava forces as properly arrayed, diverse, and administratively well-ordered. He enumerates qualities expected of retained warriors: appropriate age and physique, health, equipment, mastery of weapons, and proficiency in mounted and chariot maneuvers, including advance, withdrawal, and disciplined striking. He stresses that soldiers were not retained through favoritism, kinship, or casual association, but after testing, with wages and respectful treatment, supported by allied rulers and capable administrators. Against this background, he expresses alarm that Kṛṣṇa and Arjuna, along with the Sātvata warrior Sātyaki, have penetrated the army and that resistance appears ineffective; morale is depicted as deteriorating through flight, abandoned chariots, and disordered ranks. Dhṛtarāṣṭra then asks what the Kauravas did when Jayadratha came within Arjuna’s arrow-range, and requests a fuller account of the fighting under Droṇa’s containment of the Pāṇḍavas and the Pāñcālas’ engagement with Droṇa—thus transitioning from administrative self-justification to urgent operational inquiry.
Chapter Arc: रात्रि बीतते ही रणभूमि में शंख-नाद और गर्जन उठता है—क्रोध से भरे शूरवीर एक-दूसरे के वध की प्रतिज्ञा-सी करते हैं, और कौरव-सेना ‘अब धनंजय कहाँ है?’ कहकर चुनौती देती है। → आचार्य द्रोण युद्ध को ‘शस्त्रभूत’ बनाकर कौरवों का उत्साह बढ़ाते हैं और एक विशेष, विशाल तथा भय-उत्पादक चक्र-शकट व्यूह की रचना करते हैं—लंबाई-चौड़ाई, अंग-रचना और परतों का वर्णन सेना में आत्मविश्वास भर देता है। जयद्रथ को केंद्र/रक्षा-व्यवस्था में प्रतिष्ठित कर गान्धार आदि महारथियों से घेरकर सुरक्षित किया जाता है। → द्रोण के ध्वज-चिह्नों से युक्त रथ के दर्शन मात्र से कौरव हर्षित हो उठते हैं; चक्र-शकट व्यूह का विराट रूप—रथ, गज, अश्व, पदाति से भरा—मानो स्वयं ‘अहितहृदयभेदन’ यंत्र बनकर सामने खड़ा होता है, और जयद्रथ को आश्वासन देकर युद्ध हेतु अग्रसर किया जाता है। → कौरव-पक्ष की संरचना पूर्ण होती है: द्रोण के नेतृत्व में व्यूह स्थिर, जयद्रथ को पार्श्व/रक्षा-भाग में महाबल सहित व्यवस्थित किया जाता है; सेना संगठित होकर दिन के निर्णायक संघर्ष के लिए तैयार हो जाती है। → व्यूह की अभेद्यता का गर्व और ‘धनंजय’ को ललकारती गर्जना—अगले अध्याय में पाण्डवों का प्रत्युत्तर और व्यूह-भेदन का प्रयास अनिवार्य टकराव बनकर सामने आता है।
Shlokas
Verse 1
सप्ताशीतितमोब ध्याय: कौरव-सैनिकोंका उत्साह तथा आचार्य द्रोणके द्वारा चक्रशकटवब्यूहका निर्माण संजय उवाच तस्यां निशायां व्युष्टायां द्रोण: शस्त्रभूतां वर: । स्वान्यनीकानि सर्वाणि प्राक्रामद् व्यूहितुं ततः
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹ ਰਾਤ ਬੀਤ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਾਤಃਕਾਲ, ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਊਹਬੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।
Verse 2
शूराणां गर्जतां राजन संक्रुद्धानाममर्षिणाम् | श्रूयन्ते सम गिरक्षित्रा: परस्परवधैषिणाम्
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਅਮਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਗੱਜਦੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ, ਅਨੇਕਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 3
विस्फार्य च धरनूंष्यन्ये ज्या: परे परिमृज्य च । विनिःश्वसन्तः प्राक्रोशन् क्वेदानीं स धनंजय:
ਕੋਈ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣਦਾ ਸੀ, ਕੋਈ ਡੋਰੀ ਨੂੰ ਮਲ ਕੇ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸਾਹ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਚੀਖ ਚੀਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ—“ਹੁਣ ਉਹ ਧਨੰਜਯ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?”
Verse 4
विकोशान् सुत्सरूनन्ये कृतथारान् समाहितान् | पीतानाकाशसंकाशानसीन् केचिच्च चिक्षिपु:
ਅਤੇ ਕਈ ਯੋਧੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਮੂਠ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀ ਧਾਰ ਵਾਲੀਆਂ—ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ—ਤਲਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਆਨੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਘੁਮਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 5
चरन्तस्त्वसिमार्गाश्व धरनुर्मार्गाश्न॒ शिक्षया । संग्राममनस: शूरा दृश्यन्ते सम सहस्रश:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਦੇ ਢੰਗ (ਕਦਮ-ਚਾਲਾਂ) ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਯੁੱਧ-ਮਨ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ-ਦੇ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਦਿੱਸ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 6
सघण्टाश्वन्दनादिग्धा: स्वर्णवज्विभूषिता: । समुत्क्षिप्य गदा श्षान्ये पर्यपृच्छन्त पाण्डवम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਵਾਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਚੰਦਨ ਲਪੇਟੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਗਦਾਵਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਕਈ ਯੋਧੇ ਗਦਾ ਉੱਚੀ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੁੱਛਦੇ ਸਨ—ਪਾਂਡੁਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
Verse 7
अन्ये बलमदोन्मत्ता: परिघैर्बाहुशालिन: । चक्र: सम्बाधमाकाशमुच्छितेन्द्रध्वजोपमै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੋਰ ਕਈ ਯੋਧੇ ਸੁਗਠਿਤ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਆਪਣੇ ਬਲ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਇੰਦਰ-ਧਵਜ ਵਰਗੇ ਉੱਚੇ ਚੁੱਕੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਡੰਡੇ (ਪਰਿਘ) ਘੁਮਾਉਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।
Verse 8
नानाप्रहरणैश्नान्ये विचित्रस्रगलड्कृता: । संग्राममनस: शूरास्तत्र तत्र व्यवस्थिता:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ, ਯੁੱਧ-ਮਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਮੋਰਚੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਖੜੇ ਸਨ।
Verse 9
क्वार्जुन: क्व स गोविन्द: क्व च मानी वृकोदर: । क्व च ते सुद्ददस्तेषामाह्नयन्ते रणे तदा
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ—“ਅਰਜੁਨ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਉਹ ਗੋਵਿੰਦ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਅਹੰਕਾਰੀ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ (ਭੀਮ) ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੁਹਿਰਦ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?”
Verse 10
तत: शड्खमुपाध्माय त्वरयन् वाजिन: स्वयम् | इतस्ततस्तान् रचयन् द्रोणश्चरति वेगित:
ਫਿਰ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਸ਼ੰਖ ਫੂਕ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਹੰਕਾਰਿਆ; ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫਿਰਦਿਆਂ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਵ੍ਯੂਹ ਵਿੱਚ ਸਜਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 11
तेष्वनीकेषु सर्वेषु स्थितेष्वाहवनन्दिषु । भारद्वाजो महाराज जयद्रथमथाब्रवीत्,महाराज! युद्धसे प्रसन्न होनेवाले उन समस्त सैनिकोंके व्यूहबद्ध हो जानेपर द्रोणाचार्यने जयद्रथसे कहा--
ਮਹਾਰਾਜ! ਜਦੋਂ ਯੁੱਧ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵ੍ਯੂਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਟਿਕ ਗਏ, ਤਦ ਭਾਰਦਵਾਜ-ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਜਯਦ੍ਰਥ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—
Verse 12
त्वं चैव सौमदत्तिश्ष कर्णश्षैव महारथ: । अश्र॒त्थामा च शल्यश्न वृषसेन: कृपस्तथा
ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ—ਸੌਮਦੱਤੀ (ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਸ), ਅਤੇ ਮਹਾਰਥੀ ਕਰਨ; ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਤੇ ਸ਼ਲ੍ਯ; ਵ੍ਰਿਸ਼ਸੇਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪ ਵੀ—
Verse 13
शतं चाश्वसहस्राणां रथानामयुतानि षट् । द्विरदानां प्रभिन्नानां सहस्राणि चतुर्दश
ਘੋੜੇ ਇੱਕ ਲੱਖ, ਰਥ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ, ਅਤੇ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਧਾਵਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਨ।
Verse 14
पदातीनां सहस्राणि दंशितान्येकविंशति: । गव्यूतिषु त्रिमात्रासु मामनासाद्य तिष्ठत
ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਜਿਤ ਇਕੀ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ, ਤਿੰਨ ਗਵ੍ਯੂਤੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਖੜੇ ਹਨ।
Verse 15
“राजन! तुम, भूरिश्रवा, महारथी कर्ण, अश्व॒त्थामा, शल्य, वृषसेन तथा कृपाचार्य, एक लाख घुड़सवार, साठ हजार रथ, चौदह हजार मदस्रावी गजराज तथा इकक््कीस हजार कवचधारी पैदल सैनिकोंको साथ लेकर मुझसे छ: कोसकी दूरीपर जाकर डटे रहो ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੁਸੀਂ—ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਾ, ਮਹਾਰਥੀ ਕਰਣ, ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ, ਸ਼ਲ੍ਯ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਸੇਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰ੍ਯ—ਇੱਕ ਲੱਖ ਘੁੜਸਵਾਰ, ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਰਥ, ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਮਦ-ਸ੍ਰਾਵੀ ਗਜਰਾਜ ਅਤੇ ਇਕੀ ਹਜ਼ਾਰ ਕਵਚਧਾਰੀ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਛੇ ਕਰੋਸ਼ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਡਟ ਜਾਓ। ਉੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਤੇ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਣਗੇ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੈਂਧਵ, ਸਿੰਧੁ-ਰਾਜ, ਹੌਸਲਾ ਧਾਰੋ।”
Verse 16
एवमुक्तः समाश्वस्त: सिन्धुराजो जयद्रथः । सम्प्रायात् सह गान्धारैरवृतस्तैश्व महारथै:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਪਾ ਕੇ ਸਿੰਧੁ-ਰਾਜ ਜੈਦ੍ਰਥ ਗਾਂਧਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਘਿਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਪਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਯੁੱਧ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 17
चामरापीडिन: सर्वे जाम्बूनदविभूषिता:
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਜੈਦ੍ਰਥ ਦੀ ਰਥ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਘੋੜੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਭ ਚਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਗੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਸਿੰਧੁ-ਦੇਸ਼ੀ ਅਸ਼ਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ।
Verse 18
जयद्रथस्य राजेन्द्र हया: साधुप्रवाहिन: । ते चैव सप्तसाहस्रास्त्रिसाहस्राक्ष सैन्धवा:
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਜੈਦ੍ਰਥ ਦੇ ਘੋੜੇ ਚਾਲ ਅਤੇ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਸਨ। ਉਹ ਸਿੰਧੁ-ਦੇਸ਼ੀ ਅਸ਼ਵ—ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ—ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਬਤ ਹੋਏ।
Verse 19
मत्तानां सुविरूढानां हस्त्यारोहैरविशारदै: । नागानां भीमरूपाणां वर्मिणां रौद्रकर्मिणाम्
ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਪੁੰਨ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ-ਸਵਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ, ਮਸਤ-ਮਦਮੱਤੇ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਬਕਤਰਬੰਦ ਅਤੇ ਉਗਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗਜਰਾਜਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਅੱਗੇ ਵਧੀ।
Verse 20
अध्यर्थेन सहस्रेण पुत्रो दुर्मर्षणस्तव । अग्रतः सर्वसैन्यानां युध्यमानो व्यवस्थित:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਡੇਢ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਦੁਰਮਰਸ਼ਣ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਮੋਰਚੇ ‘ਤੇ ਡਟ ਕੇ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।
Verse 21
ततो दुःशासनश्वैव विकर्णश्र॒ तवात्मजौ । सिन्धुराजार्थसिद्धयर्थमग्रानीके व्यवस्थितौ,तत्पश्चात् आपके दो पुत्र दःशासन और विकर्ण सिन्धुराज जयद्रथके अभीष्ट अर्थकी सिद्धिके लिये सेनाके अग्रभागमें खड़े हुए
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਵਿਕਰਣ, ਸਿੰਧੁ-ਰਾਜ ਜਯਦ੍ਰਥ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਫੌਜ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਡਟ ਗਏ।
Verse 22
दीर्घो द्वादश गव्यूति: पश्चार्थे पज्च विस्तृत: । व्यूहस्तु चक्रशकटो भारद्वाजेन निर्मित:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਵਿਊਹ ਬਾਰਾਂ ਗਵ੍ਯੂਤੀ ਲੰਮਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿੱਛਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗਵ੍ਯੂਤੀ ਚੌੜਾਈ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ‘ਚੱਕਰ-ਸ਼ਕਟ’ ਵਿਊਹ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ (ਦ੍ਰੋਣ) ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।
Verse 23
आचार्य द्रोणने चक्रगर्भ शकटव्यूहका निर्माण किया था, जिसकी लम्बाई बारह गव्यूति (चौबीस कोस) थी और पिछले भागकी चौड़ाई पाँच गव्यूति (दस कोस) थी ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਖੜੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵੀਰ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਘਣੇ ਦਲਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਵਿਊਹ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 24
पश्चार्थे तस्य पद्मस्तु गर्भव्यूह: सुदुर्भिद: । सूची पद्मस्य गर्भस्थो गूढो व्यूह: कृत: पुन:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਵਿਊਹ ਦੇ ਪਿੱਛਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਪਦਮ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਗਰਭ-ਵਿਊਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਭੇਦ ਸੀ। ਅਤੇ ਉਸ ਪਦਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰ-ਗਰਭ ਵਿੱਚ ‘ਸੂਚੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੁਪਤ ਵਿਊਹ ਫਿਰ ਰਚਿਆ ਗਿਆ।
Verse 25
एवमेतं महाव्यूहं व्यूह[ द्रोणो व्यवस्थित: । सूचीमुखे महेष्वास: कृतवर्मा व्यवस्थित:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ-ਵਿਊਹ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜੇ ਸਨ। ਅਤੇ ‘ਸੂਚੀਮੁਖ’ ਭਾਗ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਧਨੁਰਧਰ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੂੰ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
Verse 26
अनन्तरं च काम्बोजो जलसंधश्ष् मारिष । दुर्योधनश्न कर्णश्व तदनन्तरमेव च,आर्य! कृतवर्मके पीछे काम्बोजराज और जलसंध खड़े हुए, तदनन्तर दुर्योधन और कर्ण स्थित हुए
ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਾਂਬੋਜ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਜਲਸੰਧ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਖੜੇ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਦੁਰਯੋਧਨ ਤੇ ਕਰਨ ਵੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਖੜੇ ਹੋਏ।
Verse 27
ततः शतसहस््राणि योधानामनिवर्तिनाम् । व्यवस्थितानि सर्वाणि शकटे मुखरक्षिणाम्
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟਣ ਵਾਲੇ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਿੱਠ ਨਾ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਧੇ ਕਤਾਰਬੱਧ ਖੜੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਕਟ-ਵਿਊਹ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਮੁਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਸਨ।
Verse 28
तेषां च पृष्ठतो राजा बलेन महता वृतः । जयद्रथस्ततो राजा सूचीपाशश्वे व्यवस्थित:,उनके पीछे विशाल सेनाके साथ स्वयं राजा जयद्रथ सूचीव्यूहके पार्श्रभागमें खड़ा था
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਾਜਾ ਜਯਦ੍ਰਥ ‘ਸੂਚੀ’ ਵਿਊਹ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।
Verse 29
शकटस्य तु राजेन्द्र भारद्वाजो मुखे स्थित: । अनु तस्याभवद् भोजो जुगोपैनं ततः स्वयम्,राजेन्द्र! उस शकटव्यूहके मुहानेपर भरद्वाजनन्दन द्रोणाचार्य थे और उनके पीछे भोज था, जो स्वयं आचार्यकी रक्षा करता था
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਉਸ ਸ਼ਕਟ-ਵਿਊਹ ਦੇ ਮੁਹਾਣੇ ਉੱਤੇ ਭਾਰਦਵਾਜ-ਨੰਦਨ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਖੜੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਪਿੱਛੇ ਭੋਜ ਸੀ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 30
श्वेतवर्माम्बरोष्णीषो व्यूढोरस्को महाभुज: । भधनुर्विस्फारयन् द्रोणस्तस्थौ क्रुद्ध इवान्तक:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਚਿੱਟਾ ਕਵਚ ਪਹਿਨੇ, ਚਿੱਟੇ ਬਸਤਰ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀ ਉਸ਼ਨੀਸ਼ (ਪੱਗ) ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਚੌੜੀ ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਬਾਹੂ ਦ੍ਰੋਣ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਟੰਕਾਰ ਮਾਰਦਾ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਸੀ—ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦਾ ਦੂਤ ਅੰਤਕ ਆਪ।
Verse 31
पताकिनं शोणहयं वेदिकृष्णाजिन ध्वजम् । द्रोणस्यप रथमालोक्य प्रहृष्टा: कुरवो5भवन्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਲਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁਤਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਵੇਦੀ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਜਿਨ (ਕਾਲੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ) ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ ਧਵਜ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰੋਣ ਦਾ ਰਥ ਵੇਖ ਕੇ ਕੌਰਵ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 32
सिद्धचारणसंघानां विस्मय: सुमहानभूत् । द्रोणेन विहितं दृष्ट्वा व्यूहं क्षुब्धार्णवोपमम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦ੍ਰੋਣ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਉੱਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਉਹ ਵਿਊਹ ਵੇਖ ਕੇ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਉੱਠਿਆ।
Verse 33
सशैलसागरवनां नानाजनपदाकुलाम् । ग्रसेद् व्यूह: क्षितिं सर्वामिति भूतानि मेनिरे
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਭ ਜੀਵ ਇਹ ਮੰਨਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਉਹ ਵਿਊਹ ਪਹਾੜਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਨੇਕਾਂ ਜਨਪਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇਸ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਗ੍ਰਾਸ ਬਣਾ ਲਵੇਗਾ।
Verse 34
बहुरथमनुजाश्चपत्तिनागं कम प् । अहितह्ृदयभेदनं महद् शकटमवेक्ष्य कृतं ननन्द राजा
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਥਾਂ, ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਭਿਆਨਕ ਕੋਲਾਹਲ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਚੀਰ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਟ-ਵਿਊਹ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 87
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि कौरवव्यूहनिर्माणे सप्ताशीतितमो<5ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਜਯਦ੍ਰਥ-ਵਧ ਪਰਵ ਅੰਦਰ ਕੌਰਵਾਂ ਦੀ ਵ੍ਯੂਹ-ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਸਤਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 166
वर्मिभि: सादिभिययत्तै: प्रासपाणिभिरास्थितै: । उनके ऐसा कहनेपर सिंधुराज जयद्रथको बड़ा आश्वासन मिला। वह गान्धार महारथियोंसे घिरा हुआ युद्धके लिये चल दिया। कवचधारी घुड़सवार हाथोंमें प्रास लिये पूरी सावधानीके साथ उन्हें घेरे हुए चल रहे थे
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕਵਚਧਾਰੀ ਘੁੜਸਵਾਰ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਸ ਲੈ ਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਢੁੱਕਵੇਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਖੜੇ ਸਨ ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਿੰਧੁਰਾਜ ਜਯਦ੍ਰਥ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਆਸਰਾ ਮਿਲਿਆ; ਗਾਂਧਾਰ ਦੇ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਯੁੱਧ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ—ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਜਾਗਰੂਕ, ਬਰਮਧਾਰੀ ਸਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਭਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ।
Frequently Asked Questions
The implicit dilemma is the tension between proclaimed fairness in recruitment, pay, and honor (administrative dharma) and the apparent failure to protect the force and its objectives when confronted by superior tactical action.
Competent institutions and proper patronage are necessary but not sufficient: outcomes also depend on situational awareness, morale, and adaptive leadership; legitimacy claims are tested by performance under stress.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter functions as a narrative hinge, using Dhṛtarāṣṭra’s audit-like description to frame Sañjaya’s forthcoming operational report within the larger ethical and strategic arc.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.