Adhyaya 56
Night Vigil and Kṛṣṇa’s Instructions to Dāruka (निशि प्रजागरः—दारुकानुशासनम्)
Upa-parva: Jayadratha-vadha-prastāva (Prelude to the Jayadratha Slaying)
Sañjaya reports that Kṛṣṇa enters Arjuna’s quarters, observes ritual cleanliness and prepares a proper resting place adorned with auspicious garlands and fragrances. Attendants perform customary nightly offerings, and Arjuna respectfully presents a night-oblation to Kṛṣṇa. Kṛṣṇa, assuring Arjuna, withdraws after arranging guards at the entrance and returns to his own camp, where he rests while reflecting on urgent tasks. The Pāṇḍava camp remains sleepless, absorbed in anxiety over Arjuna’s vow—made under grief—to slay Jayadratha by the next day before sunset; the narrative underscores the vow’s stakes for both Arjuna and Yudhiṣṭhira’s political future. At midnight Kṛṣṇa awakens, recalls the vow, and instructs his charioteer Dāruka to prepare the chariot, standards, weapons, and horses in strict order. Kṛṣṇa anticipates that Duryodhana will consult advisers to protect Jayadratha with multiple divisions and Droṇa’s expertise. He declares unwavering commitment to Arjuna’s success, framing their alliance as inseparable, and projects a decisive rout of hostile forces. Dāruka affirms that victory is assured wherever Kṛṣṇa serves as charioteer, and promises to execute the preparations for a dawn favorable to victory.
Chapter Arc: अभिमन्यु-वध के धुएँ और शोक के बीच कथा अचानक युद्धभूमि से हटकर ‘षोडशराजकीय’ उपाख्यान में प्रवेश करती है—धर्म से राज्य पाने वाले राजा सुहोत्र का आदर्श-चित्र सामने रखा जाता है। → सुहोत्र राज्य-प्राप्ति के बाद ऋत्विजों, ब्राह्मणों और पुरोहितों से ‘आत्म-श्रेय’ पूछता है और उनके मत पर स्थिर होता है; प्रजा-पालन, दान, यज्ञ, शत्रु-विजय—राजधर्म के अंगों को जानकर वह धर्मपूर्वक धनागम चाहता है। कथा में समृद्धि का विस्तार बढ़ता जाता है: म्लेच्छ-आटविक-तस्कर-रहित पृथ्वी, समय पर बरसता पर्जन्य, और अद्भुत जलाशय जिनमें स्वर्ण-रजत की कल्पनातीत वस्तुएँ और जलचर-आकृतियाँ वर्णित हैं। → राज्य की ‘धर्म-समृद्धि’ अपने चरम पर पहुँचती है—पर्जन्य का काम-वर्षण, क्रोश-परिमाण के वापी/जलाशय, और सहस्रों स्वर्ण-निर्मित ग्राह, मकर, कच्छप आदि का विस्मयकारी दृश्य; साथ ही यज्ञों (नित्य, नैमित्तिक, काम्य) के निरंतर अनुष्ठान से राजा की ‘इष्ट गति’ (परलोक-लाभ) का प्रतिपादन। → उपाख्यान का निष्कर्ष यह स्थापित करता है कि सुहोत्र ने राजधर्म और यज्ञ-दान के अनुशासन से लोक-परलोक दोनों साधे; पुत्र-शोक/उत्तराधिकारी-चिंता के संदर्भ में भी ‘पुण्य’ की कसौटी पर उपदेश आता है—अयज्वान, अदाक्षिण्य आदि को दोष-रूप में उद्धृत कर कर्म-प्रधान मूल्यांकन किया जाता है। → युद्धकथा की ओर लौटने का संकेत—उपाख्यान समाप्त होकर श्रोता को फिर उसी प्रश्न के सामने छोड़ता है: जब आदर्श राजधर्म इतना उज्ज्वल है, तो कुरुक्षेत्र में धर्म का निर्णय किस मूल्य पर होगा? (अगले अध्याय में प्रत्यावर्तन अपेक्षित)
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें षोडशराजकीयोपाख्यानविषयक पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५५ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ श्लोक मिलाकर ५४ श्लोक हैं) ऑपन-- मा बछ। अप ऋाल षट्पज्चाशत्तमो< ध्याय: राजा सुहोत्रकी दानशीलता नारद उवाच सुहोत्रं नाम राजानं मृतं सृज्जय शुश्रुम । एकवीरमशकक्यं तममरैरभिवीक्षितुम्
Narada said: “O Sṛñjaya, we have heard that a king named Suhotra has also met his death. In his time he was a peerless hero—so formidable that even the immortals could not bear to look upon him directly.”
Verse 2
यः प्राप्य राज्यं धर्मेण ऋत्विग्ब्रह्मपुरोहितान् । अपृच्छदात्मन: श्रेय: पृष्टवा तेषां मते स्थित:
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਿਤਵਿਜਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਪੁੱਛਿਆ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚੀ-ਸਮਝੀ ਸਲਾਹ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਵਰਤਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 3
प्रजानां पालन धर्मो दानमिज्या द्विषज्जय: । एतत् सुहोत्रो विज्ञाय धर्मेणैच्छद् धनागमम्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਧਰਮ, ਦਾਨ, ਯੱਗ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ ਜਾਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸੁਹੋਤ੍ਰ ਨੇ ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ ਕੇਵਲ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਚਾਹੀ।
Verse 4
धर्मेणाराधयन् देवान् बाणै: शत्रूज्जयंस्तथा । सर्वाण्यपि च भूतानि स्वगुणैरप्यरञज्जयत्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮਾਚਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ, ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 5
यो भुक्त्वेमां वसुमतीं म्लेच्छाटविकवर्जिताम् । यस्मै ववर्ष पर्जन्यो हिरण्यं परिवत्सरान्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਲੇਛਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰ ਕੇ ਭੋਗਿਆ ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਉਸੇ ਲਈ ਪਰਜਨ੍ਯ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਸੋਨੇ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ।
Verse 6
हैरण्यास्तत्र वाहिन्य: स्वैरिण्यो व्यवहन् पुरा । ग्राहान् कर्कटकांश्वैव मत्स्यांश्व विविधान् बहून्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਰਬਾਧ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੇ ਘੜਿਆਲ, ਕੇਕੜੇ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜਲਚਰ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਸਨ।
Verse 7
कामान् वर्षति पर्जन्यो रूप्याणि विविधानि च । सौवर्णान्यप्रमेयाणि वाप्यक्ष॒ क्रोशसम्मिता:
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਬੱਦਲ ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨ-ਭਾਉਂਦੇ ਭੋਗ, ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਇਕ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਰੋਵਰਾਂ ਤੇ ਪੌੜੀਦਾਰ ਬਾਵੜੀਆਂ ਵੀ ਸਨ।
Verse 8
सहस्र॑ वामनान् कुब्जान् नक्रानू मकरकच्छपान् । सौवर्णान् विहितान् दृष्टवा ततो5स्मयत वै तदा
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਠਿੱਗੇ ਤੇ ਕੁਬੜੇ ਜਲਚਰ—ਨਕ੍ਰ, ਮਕਰ ਅਤੇ ਕੱਛੂਏ—ਦਿਸਦੇ ਸਨ; ਉਹ ਸਭ ਪੂਰੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ।
Verse 9
तत् सुवर्णमपर्यन्तं राजर्षि: कुरुजाड़ले । ईजानो वितते यज्ञे ब्राह्म॒णेभ्यो हरमन्यत,राजर्षि सुहोत्रने कुरुजांगल देशमें यज्ञ किया और उस विशाल यज्ञमें अपनी अनन्त सुवर्णराशि ब्राह्मणोंको बाँट दी
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੁਰੂਜਾਂਗਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮਹਾਯੱਗ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਡੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਅਪਾਰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—ਮਲਕੀਅਤ ਨਹੀਂ, ਦਾਨ-ਧਰਮ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਸੀ।
Verse 10
सो<श्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च । पुण्यै: क्षत्रिययज्ैश्व प्रभूतवरदक्षिणै:,उन्होंने एक हजार अश्वमेध, सौ राजसूय तथा बहुत-सी श्रेष्ठ दक्षिणावाले अनेक पुण्यमय क्षत्रिय-यज्ञोंका अनुष्ठान किया था
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ, ਸੌ ਰਾਜਸੂਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਪੁੰਨਮਈ ਖ਼ਤਰੀਯ ਯੱਗ ਕੀਤੇ ਸਨ—ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਦੱਖਿਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
Verse 11
काम्यनैमित्तिकाजस्रैरिष्टां गतिमवाप्तवान् | स चेन्ममार सृज्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਾਮ੍ਯ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਛਿਤ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਹੇ ਸ੍ਰਿੰਜਯ! ਜੋ ਪੁਰਖ ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਮੰਗਲ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਜੇ ਮਰ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਜਦੋਂ ਯੱਗਸ਼ੀਲ ਤੇ ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਪੁੰਨਵਾਨ ਵੀ ਮੌਤ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਯੋਗ ਨਹੀਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਯੱਗ ਸੀ, ਨਾ ਦੱਖਿਣ੍ਯ।
Verse 12
पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्वैत्येत्युदाहरत्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਸੋਗ ਨਾ ਕਰ। ‘ਅਸ਼੍ਰਿਸ਼ਵੈਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਸੀ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪੁੰਨਵਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਮਰ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਭੀ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ—ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਨਾ ਯੱਗ ਕੀਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਅਰਥਾਤ ਯੱਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਦਾਰ ਦਾਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਗੁਣ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਦੁੱਖ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਵੇ।”
Verse 56
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये षट्पञज्चाशत्तमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਅਭਿਮਨ੍ਯੁ-ਵਧ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਸ਼ੋਡਸ਼ਰਾਜਕੀਯ’ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਛੱਪਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is the binding force of a grief-born vow: Arjuna must reconcile personal loss and public duty with a time-limited commitment whose failure would carry reputational, political, and ethical consequences.
Resolve must be paired with disciplined means: the chapter models how intention (saṅkalpa) becomes effective only through orderly preparation, guarded procedure, and supportive coordination among trusted roles.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-significance is implicit—this chapter functions as a narrative hinge that frames the next day’s action as an ethical test of vow-keeping and strategic execution.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.