Adhyaya 202
Chapter Arc: संजय राजन् को बताता है कि द्रोणपुत्र अश्वत्थामा के घोर अस्त्र-तेज में भीमसेन घिर गए हैं—और उसी क्षण अर्जुन अपनी फुर्ती से वारुणास्त्र का आवरण रचकर उस अग्नि-सदृश प्रकोप को ढक देता है। → तेज ढक जाने पर भीम का रथ, घोड़े और सारथि सहित अस्त्र-जाल में फँसा हुआ ‘अग्नि में अग्नि’ की तरह दुर्दशा में दिखता है; फिर तेज हटते ही भीम ‘रात के बाद उगे सूर्य’ की भाँति उभरता है और द्रोणपुत्र-वध की आकांक्षा से बाण-वृष्टि बरसाता है। उधर शैनेय (सात्यकि) और अन्य योद्धाओं के बीच धृष्टद्युम्न (आचार्यघाती) को लेकर तनावपूर्ण वचन-विनिमय युद्ध-नीति को और तीखा करता है। → अश्वत्थामा भीम की प्रचण्ड बाण-वर्षा को मेघ-जनित महावृष्टि की तरह सहकर पलटवार करता है; पाण्डव-पक्ष की पंक्तियाँ डगमगाती हैं, धृष्टद्युम्न का रथ छूट जाता है और भीम सहित पांचाल भयभीत होकर दिशाओं में तितर-बितर हो जाते हैं—अश्वत्थामा विजय-उल्लास में शंखनाद करता है। → अश्वत्थामा भागती पाण्डव-वाहिनी को पीछे से बाण बिखेरते हुए वेग से खदेड़ता है; इस अध्याय का निष्कर्ष पाण्डव-पक्ष की तात्कालिक अव्यवस्था और द्रोणपुत्र के उग्र प्रभुत्व की स्थापना में होता है। → अश्वत्थामा का पीछा जारी है—भागती सेना में कौन टिकेगा, कौन कटेगा, और कौन-सा प्रतिरोध अगले क्षण खड़ा होगा?
Shlokas
Verse 1
संजय कहते हैं--राजन्! भीमसेनको उस अस्त्रसे घिरा हुआ देख अर्जुनने उन्हें उसके तेजका निवारण करनेके लिये वारुणास्त्रसे ढक दिया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਉਸ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵਾਰੁਣਾਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 2
नालक्षयत तत् कश्रनिद् वारुणास्त्रेण संवृतम् । अर्जुनस्य लघुत्वाच्च संवृतत्वाच्च तेजस:
ਵਾਰੁਣਾਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾਂ ਪਛਾਣ ਸਕਿਆ। ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਫੁਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਜਵਲੰਤ ਤੇਜ ਦਾ ਹੀ ਪਰਦਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਂ ਦਿੱਸਿਆ ਕਿ ਭੀਮ ਵਾਰੁਣਾਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 3
साश्वसूतरथो भीमो द्रोणपुत्रास्त्रसंवृत: । अग्नावग्निरिव न्यस्तो ज्वालामाली सुदुर्दश:
ਘੋੜਿਆਂ, ਸਾਰਥੀ ਅਤੇ ਰਥ ਸਮੇਤ ਭੀਮ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕ ਗਿਆ। ਉਹ ਅੱਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਲਪਟਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਇੰਨਾ ਦੁર્દਰਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 4
यथा रात्रिक्षये राजन् ज्योतींष्यस्तागिरिं प्रति । समापेतुस्तथा बाणा भीमसेनरथं प्रति
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਚਮਕਦੇ ਗ੍ਰਹਿ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਸਤਾਚਲ ਵੱਲ ਸਿਮਟਦੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਦੇ ਬਾਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੇ।
Verse 5
स हि भीमो रथश्चास्य हया: सूतश्न मारिष | संवृता द्रोणपुत्रेण पावकान्तर्गता&भवन्,माननीय नरेश! भीमसेन तथा उनके रथ, घोड़े और सारथि--ये सभी अभश्वत्थामाके अस्त्रसे आच्छादित हो आगकी लपटोंके भीतर आ गये थे
ਹੇ ਮਾਣਯੋਗ ਰਾਜਨ! ਭੀਮ, ਉਸ ਦਾ ਰਥ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ—ਇਹ ਸਭ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕ ਗਏ। ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਦੇ ਉਸ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਆਵਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮਾਨੋ ਧਧਕਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਧੱਕੇ ਗਏ ਹੋਣ।
Verse 6
यथा दग्ध्वा जगत् कृत्स्नं समये सचराचरम् । गच्छेद् वल्नलिविंभोरास्यं तथास्त्रं भीममावृणोत्
ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਸੰਵਰਤਕ ਅੱਗ ਚਲ-ਅਚਲ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਅਸਤ੍ਰ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਢੱਕਦਾ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 7
सूर्यमग्नि: प्रविष्ट: स्थाद् यथा चाग्निं दिवाकर: । तथा प्रविष्टं तत् तेजो न प्राज्ञायत पाण्डव:
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਅਸਤ੍ਰ ਦਾ ਤੇਜ ਤੇਜਸਵੀ ਭੀਮਸੇਨ ਉੱਤੇ ਛਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਪਾਂਡੁਪੁੱਤਰ ਭੀਮਸੇਨ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
Verse 8
विकीर्णमस्त्रं तद् दृष्टवा तथा भीमरयथं प्रति । उदीर्यमाणं द्रौणिं च निष्प्रतिद्वन्द्धमाहवे
ਉਸ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਫੈਲਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਭੀਮ ਦੇ ਰਥ ਵੱਲ ਛਾਂਹ ਪਾਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਤਿਦਵੰਦੀ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ।
Verse 9
सर्वसैन्यं च पाण्डूनां न््यस्तशस्त्रमचेतनम् | युधिष्ठिरपुरोगांश्व विमुखांस्तानू महारथान्
ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਡਰ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼-ਸੀ ਹੋ ਗਈ; ਅਤੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਉਹ ਮਹਾਰਥੀ ਵੀ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਮੁੜ ਗਏ।
Verse 10
अर्जुनो वासुदेवश्च त्वरमाणौ महाद्युती । अवलप्लुत्य रथाद् वीरौ भीममाद्रवतां ततः:
ਤਦ ਮਹਾਦਿਉਤੀ ਵੀਰ ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ—ਦੋਵੇਂ—ਜਲਦੀ ਵਿੱਚ ਰਥ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਭੀਮ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ।
Verse 11
ततस्तद् द्रोणपुत्रस्य तेजो5स्त्रबलसम्भवम् । विगाहा[ तौ सुबलिनौ मायया55विशतां तथा
ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਵੀਰ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਬਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਸ ਜਲਦੇ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਪਏ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।
Verse 12
न्यस्तशस्त्रौ ततस्तौ तु नादहत् सो<स्त्रजोडनल: । वारुणास्त्रप्रयोगाच्च वीर्यवत्वाच्च कृष्णयो:
ਤਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਰੱਖ ਚੁੱਕੇ ਸਨ; ਵਰੁਣਾਸਤ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਹਾਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਅਸਤ੍ਰ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਅੱਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਨਾ ਸਕੀ।
Verse 13
ततश्नकृषतुर्भीम॑ सर्वशस्त्रायुधानि च । नारायणास्त्रशान्त्यर्थ नरनारायणौ बलात्
ਤਦ ਭੀਮ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਆਯੁਧ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਸਾਮਾਨ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਰਾਯਣਾਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਰ-ਨਾਰਾਯਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਪਰਾਜਿਤ ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਮਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
तदनन्तर नर-नारायणस्वरूप अर्जुन और श्रीकृष्णने उस नारायणास्त्रकी शान्तिके लिये भीमसेनको और उनके सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्रोंको बलपूर्वक रथसे नीचे खींचा ।।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਰ-ਨਾਰਾਯਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਨਾਰਾਯਣਾਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਆਯੁਧਾਂ ਸਮੇਤ ਬਲਪੂਰਵਕ ਰਥ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਖਿੱਚ ਲਿਆ। ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਵੇਲੇ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਭੀਮਸੇਨ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਚੀ ਗਰਜ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਉਸ ਧਿੱਠੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ ਦਾ ਉਹ ਭਿਆਨਕ, ਪਰਮ ਦੁর্জਯ ਅਸਤ੍ਰ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ।
Verse 15
तमब्रवीद् वासुदेव: किमिदं पाण्डुनन्दन । वार्यमाणो5पि कौन्तेय यद् युद्धान्न निवर्तसे
ਤਦ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ? ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਤੂੰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ?”
Verse 16
यदि युद्धेन जेया: स्युरिमे कौरवनन्दना: । वयमप्यत्र युध्येम तथा चेमे नरर्षभा:
ਜੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਇਹ ਕੌਰਵਨੰਦਨ ਜਿੱਤ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਯੁੱਧ ਕਰੀਏ—ਅਤੇ ਇਹ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੋਧੇ ਵੀ (ਸਾਡੇ ਨਾਲ) ਲੜਨ।
Verse 17
उस समय भगवान् श्रीकृष्णने उनसे कहा--'पाण्डुनन्दन! कुन्तीकुमार! यह क्या बात है कि तुम मना करनेपर भी युद्धसे निवृत्त नहीं हो रहे हो। यदि ये कौरवनन्दन इस समय युद्धसे ही जीते जा सकते तो हम और ये सभी नरश्रेष्ठ राजा लोग युद्ध ही करते ।।
ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ— “ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ! ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ! ਇਹ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਰੋਕਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਤੂੰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ? ਜੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕੌਰਵਨੰਦਨਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਹੀ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜੇ ਯੁੱਧ ਹੀ ਕਰਦੇ। ਪਰ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਸੈਨਿਕ ਇਕੱਠੇ ਰਥਾਂ ਤੋਂ ਉਤਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਤੂੰ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਸਮਰ ਤੋਂ ਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾ।”
Verse 18
एवमुक््त्वा तु तं॑ कृष्णो रथाद् भूमिमवर्तयत् । निःश्वसन्तं यथा नागं क्रोधसंरक्तलोचनम्,ऐसा कहकर श्रीकृष्णने क्रोधसे लाल आँखें करके सर्पके समान फुफकारते हुए भीमसेनको रथसे भूमिपर उतार लिया
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰਥ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਗੁੱਸੇਲੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਫੂੰਕਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 19
यदापकृष्ट: स रथानन्यासितकश्चायुधं भुवि । ततो नारायणान्त्र तत् प्रशान्तं शत्रुतापनम्
ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਥਾਂ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ, ਤਦੋਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਨਾਰਾਇਣਾਸਤਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 20
संजय उवाच तस्मिन् प्रशान्ते विधिना तेन तेजसि दुःसहे । बभूवुर्विमला: सर्वा दिश: प्रदिश एव च
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਅਸਹਿ ਤੇਜ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਗਈਆਂ।
Verse 21
प्रववुश्च शिवा वाता: प्रशान्ता मृगपक्षिण: । वाहनानि च ह्ृष्टानि प्रशान्ते<स्त्रे सुदुर्जये
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਠੰਢੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ; ਮ੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਉਹ ਅਤਿ ਦੁर्जਯ ਅਸਤ੍ਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵਾਹਨ ਵੀ ਸੁਖੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 22
व्यपोढे च ततो घोरे तस्मिंस्तेजसि भारत । बभौ भीमो निशापाये धीमान् सूर्य इवोदित:,भारत! उस भयंकर तेजके दूर हो जानेपर बुद्धिमान् भीमसेन रात बीतनेपर उगे हुए सूर्यके समान प्रकाशित होने लगे
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਤੇਜ ਹਟ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਤ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭੀਮ ਉਦਿਤ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਉਠਿਆ।
Verse 23
हतशेषं बल॑ तत् तु पाण्डवानामतिष्ठत । अस्त्रव्युपरमाद्धुष्टं तव पुत्रजिघांसया,पाण्डवोंकी जो सेना मरनेसे बच गयी थी, वह उस अस्त्रके शान्त हो जानेसे पुनः आपके पुत्रोंका विनाश करनेके लिये हर्षसे खिल उठी
ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਜੋ ਫੌਜ ਕਤਲੇਆਮ ਤੋਂ ਬਚ ਗਈ ਸੀ, ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਹਾਰ ਥਮਦੇ ਹੀ ਉਹ ਮੁੜ ਡਟ ਗਈ; ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਹ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਉੱਭਰ ਪਈ।
Verse 24
व्यवस्थिते बले तस्मिन्नस्त्रे प्रतिहते तथा । दुर्योधनो महाराज द्रोणपुत्रमथाब्रवीत्,महाराज! उस अस्त्रके प्रतिहत और पाण्डव-सेनाके सुव्यवस्थित हो जानेपर दुर्योधनने द्रोणपुत्रसे इस प्रकार कहा--
ਮਹਾਰਾਜ! ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਮੁੜ ਕਤਾਰਬੱਧ ਹੋ ਗਈ, ਤਦ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 25
अश्वत्थामन् पुनः शीघ्रमस्त्रमेतत् प्रयोजय । अवस्थिता हि पज्चाला: पुनरेते जयैषिण:
“ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਨ! ਇਹ ਅਸਤ੍ਰ ਮੁੜ ਤੁਰੰਤ ਵਰਤ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਂਚਾਲ ਅਜੇ ਵੀ ਡਟੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹਨ।”
Verse 26
'अश्वत्थामन्! तुम पुनः शीघ्र ही इसी शस्त्रका प्रयोग करो; क्योंकि विजयकी अभिलाषा रखनेवाले ये पांचाल सैनिक पुनः युद्धके लिये आकर डट गये हैं' ।।
“ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਨ! ਤੂੰ ਮੁੜ ਤੁਰੰਤ ਇਹੀ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਰਤ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਾਲੇ ਇਹ ਪਾਂਚਾਲ ਯੋਧੇ ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਆ ਕੇ ਡਟ ਗਏ ਹਨ।” ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਹੇ ਮਾਣਯਵਰ, ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 27
नैतदावर्तते राजन्नस्त्र द्विनोपपद्यते | आवृतं हि निवर्तेत प्रयोक्तारं न संशय:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਹ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਿਆਂ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਵਰਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਉਲਟ ਵੱਜੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 28
एष चास्त्रप्रतीघातं वासुदेव: प्रयुक्तवान् अन्यथा विहित: संख्ये वध: शत्रोर्जनाधिप
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਜਨਾਧਿਪ! ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਅਸਤ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤ-ਉਪਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਲਈ ਜੋ ਵਧ ਨਿਯਤ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।
Verse 29
पराजयो वा मृत्युर्वा श्रेयान् मृत्युने निर्जय: । विजिताश्चारयो होते शस्त्रोत्स्गान्मृतोपमा:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹਾਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੌਤ—ਹਾਰ ਨਾਲੋਂ ਮੌਤ ਹੀ ਚੰਗੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵੈਰੀ ਜਿੱਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ; ਹਥਿਆਰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਮੁਰਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਸਨ।
Verse 30
दुर्योधन उवाच आचार्यपुत्र यद्येतद् द्विरस्त्रं न प्रयुज्यते । अन्यैर्गुरुध्ना वध्यन्तामस्त्रैरस्त्रविदां वर
ਦੁਰਯੋਧਨ ਬੋਲਿਆ—ਆਚਾਰਯ-ਪੁੱਤਰ! ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੇ ਇਹ ਅਸਤ੍ਰ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਚਲ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ-ਘਾਤੀਆਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰ।
Verse 31
त्वयि शस्त्राणि दिव्यानि त्र्यम्बके चामितौजसि । इच्छतो न हि ते मुच्येत् संक्रुद्धों हि पुरंदर:
ਦੁਰਯੋਧਨ ਬੋਲਿਆ—ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਹਥਿਆਰ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ (ਸ਼ਿਵ) ਵਿੱਚ ਵੀ। ਜੇ ਤੂੰ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੇਂ, ਤਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕਿਆ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਵੀ ਤੈਥੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 32
धृतराष्ट उवाच तस्मिन्नस्त्रे प्रतिहते द्रोणे चोपधिना हते । तथा दुर्योधनेनोक्तो द्रौणि: किमकरोत् पुन:
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਵੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਤਦ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਦ੍ਰੋਣ-ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਅਗੇ ਕੀ ਕੀਤਾ?
Verse 33
धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! द्रोणाचार्य छलपूर्वक मारे गये और नारायणास्त्र भी प्रतिहत हो गया
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੰਜਯ! ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਛਲ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਨਾਰਾਯਣ ਅਸਤ੍ਰ ਵੀ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਨਾਰਾਯਣ ਅਸਤ੍ਰ ਤੋਂ ਬਚੇ ਪਾਂਡਵ ਰਣ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਮੋਰਚੇ ‘ਤੇ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 34
संजय उवाच जानन् पितुः: स निधन सिंहलाड्गूलकेतन: । सक्रोधो भयमुत्सूज्य सो$भिदुद्राव पार्षतम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੂੰਛ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ ਧਵਜ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਧ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ; ਡਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ।
Verse 35
अभिद्र॒त्य च विंशत्या क्षुद्रकाणां नरर्षभ । पज्चभिश्चातिवेगेन विव्याध पुरुषर्षभ:
ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਪ੍ਰਵਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਖੁਦ੍ਰਕ’ ਨਾਮ ਦੇ ਵੀਹ ਬਾਣ ਮਾਰੇ; ਫਿਰ ਅਤਿ ਵੇਗ ਨਾਲ ਪੰਜ ਸ਼ਰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਦ ਦਿੱਤਾ।
Verse 36
धृष्टद्युम्नस्ततो राजन् ज्वलन्तमिव पावकम् । द्रोणपुत्रं त्रिषष्टया तु राजन् विव्याध पत्रिणाम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਜਲਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦ੍ਰੋਣ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤ੍ਰੇਸਠ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਭੇਦ ਦਿੱਤਾ।
Verse 37
राजन्! तदनन्तर धृष्टद्युम्नने प्रजलित अग्निके समान तेजस्वी द्रोणपुत्रको तिरसठ बाणोंसे बींध डाला ।। सारथिं चास्य विंशत्या स्वर्णपुड्खै: शिलाशितै: । हयांश्व चतुरो<विध्यच्चतुर्भिनिशितै: शरै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਤੇਜਸਵੀ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤ੍ਰੇਸਠ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਧ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੁੱਛ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਵੀਹ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜਖ਼ਮੀ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿੰਧਿਆ।
Verse 38
फिर शानपर चढ़ाकर तेज किये हुए सुवर्णमय पंखवाले बीस बाणोंसे उसके सारथिको और चार तीखे सायकोंसे उसके चारों घोड़ोंको भी घायल कर दिया ।।
ਫਿਰ ਸ਼ਾਣ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਤੇਜ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਪੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਵੀਹ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਖ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦ੍ਰੌਣਿ (ਅਸ਼ਵਤ्थਾਮਾ) ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿੰਧ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਮਹਾਸਮਰ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਤ्थਾਮਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ-ਚੀਰਦੇ ਸਿੰਹਾਂ ਵਾਂਗ ਗੱਜ ਰਹੇ ਸਨ—ਮਾਨੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਖੋਹ ਲੈਣ ਨੂੰ ਤਤਪਰ ਹੋਣ।
Verse 39
पार्षतस्तु बली राजन् कृतास्त्र: कृतनिश्चय: । द्रौणिमेवाभिदुद्राव मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤਦੋਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪਾਰਸ਼ਤ (ਪ੍ਰਿਸ਼ਤਪੁੱਤਰ) ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਸਿੱਧਾ ਦ੍ਰੌਣੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟੁੱਟ ਪਿਆ; ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਮੁੜਨ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਉਸ ਨੇ ਮੌਤ ਹੀ ਠਹਿਰਾਈ ਸੀ।
Verse 40
ततो बाणमयं वर्ष द्रोणपुत्रस्य मूर्थनि । अवासृजदमेयात्मा पाज्चाल्यो रथिनां वर:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਫਿਰ ਅਪਾਰ ਆਤਮਬਲ ਵਾਲਾ, ਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਾਂਚਾਲਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ (ਅਸ਼ਵਤ्थਾਮਾ) ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।
Verse 41
त॑ द्रौणि: समरे क्रुद्धं छादयामास पत्रिभि: । विव्याध चैनं दशभि: पितुर्वधमनुस्मरन्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਦ੍ਰੌਣਿ ਅਸ਼ਵਤ्थਾਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਧ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਦਸ ਸ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿੰਧ ਕੇ ਭਾਰੀ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਈ।
Verse 42
द्वाभ्यां च सुविसृष्ट भ्यां क्षुराभ्यां ध्वजकार्मुके । छित्त्वा पाड्चालराजस्य द्रौणिरन्यै: समार्दयत्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਦੋ ਖ਼ੁਰਧਾਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਪਾਂਚਾਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾ ਧੁੱਜ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਘੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀੜਤ ਕੀਤਾ।
Verse 43
व्यश्वसूतरथं चैन द्रौणिश्नलक्रे महाहवे । तस्य चानुचरान् सर्वान् क्रुद्धः प्राद्रावयच्छरै:
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੌਣੀ ਨੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਘੋੜਿਆਂ, ਸਾਰਥੀ ਅਤੇ ਰਥ ਤੋਂ ਵੀ ਵੰਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 44
ततः प्रदुद्रुवे सैन्यं पजचालानां विशाम्पते । सम्भ्रान्तरूपमार्त च न परस्परमैक्षत,प्रजानाथ! तदनन्तर पांचालोंकी सेना भ्रान्त एवं आर्त होकर भाग चली। उसके सैनिक एक-दूसरेको देखते नहीं थे
ਤਦਨੰਤਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ, ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਆਰਤ ਹੋ ਕੇ ਭੱਜ ਪਈ; ਸਿਪਾਹੀ ਪਰਸਪਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਤੱਕ ਵੀ ਨਾ ਸਕੇ।
Verse 45
दृष्टवा तु विमुखान् योधान् धृष्टद्युम्नं च पीडितम् । शैनेयोडचोदयत् तूर्ण रथं दौणिरथं प्रति
ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਵਿਮੁਖ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੈਨੇਯ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਰਥ ਦ੍ਰੌਣੀ (ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ) ਦੇ ਰਥ ਵੱਲ ਵਧਾਇਆ।
Verse 46
अष्टभिनिशितैर्बाणैरश्व॒त्थामानमार्दयत् । विंशत्या पुनराहत्य नानारूपैरमर्षण:
ਉਸ ਨੇ ਅੱਠ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੂੰ ਆਘਾਤ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਅਮਰਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨਾਨਾ ਰੂਪ ਦੇ ਵੀਹ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦਬਾ ਗਿਆ।
Verse 47
विव्याध च तथा सूतं चतुर्भिश्चतुरो हयान् धनुर्ध्वजं च संयत्तश्चिच्छेद कृतहस्तवत्
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਯਤ ਤੇ ਸਚੇਤ ਹੋ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਤਹਸਤ ਯੋਧੇ ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਧੁਜ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 48
स साथ्र व्यधमच्चापि रथं हेमपरिष्कृतम् । ह्दि विव्याध समरे त्रिंशता सायकैर्भुशम्,इसके बाद घोड़ोंसहित उसके सुवर्णभूषित रथको छिल्न-भिन्न कर डाला और समरांगणमें तीस बाणोंसे उसकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਉਸ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਰਥ ਵੀ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਘਾਵ ਕੀਤਾ।
Verse 49
एवं स पीडितो राजलन्नश्वत्थामा महाबल: । शरजालै: परिवृत:ः कर्तव्यं नान्वपद्यत,राजन! इस प्रकार बाणोंके जालसे घिरकर पीड़ित हुए महाबली अश्वत्थामाको कोई कर्तव्य नहीं सूझता था
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੁੱਝਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਕਰਤੱਬ ਕੀ ਹੈ।
Verse 50
एवं गते गुरो: पुत्रे तव पुत्रो महारथ: । कृपकर्णादिश्नि: सार्थ शरै: सात्वतमावृणोत्
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਜਦੋਂ ਗੁਰੂਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਥੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਕ੍ਰਿਪ, ਕਰਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅੱਗੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸਾਤਵਤ-ਵੀਰ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬੌਛਾਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 51
दुर्योधनस्तु विंशत्या कृप: शारद्वतस्त्रिभि: । कृतवर्माथ दशभि: कर्ण: पञ्चाशता शरै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਵੀਹ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਰਦਵਤ-ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਪ ਨੇ ਤਿੰਨ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੇ ਦਸ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਰਨ ਨੇ ਪੰਜਾਹ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ) ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ।
Verse 52
दुःशासन: शतेनैव वृषसेनश्न सप्तभि: । सात्यकिं विव्यधुस्तूर्ण समन्तान्निशितै: शरै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਸੌ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਸੇਨ ਨੇ ਸੱਤ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਤੇਜ਼, ਨੁਕੀਲੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਛੇਦਣ ਲੱਗੇ।
Verse 53
ततः स सात्यकी राजन् सवनिव महारथान् | विरथान् विमुखांश्वैव क्षणेनैवाकरोन्नूप,राजन्! तब सात्यकिने भी उन सभी महारथियोंको क्षणभरमें रथहीन एवं युद्धसे विमुख कर दिया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰਥੋਂ ਵੰਝਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 54
अश्वत्थामा तु सम्प्राप्य चेतनां भरतर्षभ । चिन्तयामास दु:खारतों नि:श्वसंश्ष पुनः पुन:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਦੋਂ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਲੰਬੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਕੁਝ ਵੇਲਾ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 55
अथो रथान्तरं द्रौणि: समारुह्मु परंतप: । सात्यकिं वारयामास किरन् शरशतान् बहून्,फिर दूसरे रथपर आरूढ़ हो शत्रुतापन अश्व॒त्थामाने कई सौ बाणोंकी वर्षा करके सात्यकिको आगे बढ़नेसे रोक दिया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਤਾਪਕ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਦੂਜੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੈਂਕੜੇ ਤੀਰ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਦੀ ਅਗੇ ਵਧਤ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲੱਗਾ।
Verse 56
तमापततन्तं सम्प्रेक्ष्य भारद्वाजसुतं रणे । विरथं विमुखं चैव पुनश्चक्रे महारथ:,रणभूमिमें द्रोणपुत्रको अपनी ओर आते देख महारथी सात्यकिने उसे पुनः रथहीन एवं युद्धसे विमुख कर दिया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਦਵਾਜ-ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਝਪਟਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਰਥੀ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਰਥੋਂ ਵੰਝਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 57
ततस्ते पाण्डवा राजन् दृष्टवा सात्यकिविक्रमम् | शड्खशब्दान् भृशं चक्कुः सिंहनादांश्व नेदिरे,राजन! सात्यकिका यह पराक्रम देख पाण्डव बड़े जोर-जोरसे शंख बजाने और सिंहनाद करने लगे
ਤਦੋਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਬੜੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਸ਼ੰਖਨਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿੰਘਨਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ।
Verse 58
एवं त॑ विरथं कृत्वा सात्यकि: सत्यविक्रम: । जघान वृषसेनस्य त्रिसाहस्रान् महारथान्,इस प्रकार उसे रथहीन करके सत्यपराक्रमी सात्यकिने वृषसेनकी सेनाके तीन हजार विशाल रथोंको नष्ट कर दिया
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਥਹੀਨ ਕਰ ਕੇ, ਸੱਚੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਸੇਨ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।
Verse 59
अयुतं दन्तिनां सार्थ कृपस्थ निजघान सः । पज्चायुतानि चाश्वानां शकुनेर्निजघान ह,तदनन्तर कृपाचार्यकी सेनाके पंद्रह हजार हाथियोंका वध कर डाला; इसी तरह शकुनिके पचास हजार घोड़ोंको भी उन्होंने मार गिराया
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰਿਪ ਦੇ ਦਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਕੁਨੀ ਦੇ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਘੋੜੇ ਵੀ ਢਾਹ ਦਿੱਤੇ।
Verse 60
ततो द्रौणिमहाराज रथमारुह्य[ वीर्यवान् सात्यकिं प्रतिसंक्रुद्ध: प्रययौ तद्वधेप्सया,महाराज! तब पराक्रमी अश्वत्थामा रथपर आरूढ़ हो सात्यकिपर क्रोध करके उनका वध करनेकी इच्छासे आगे बढ़ा
ਤਦੋਂ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਵੀਰ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 61
पुनस्तमागतं दृष्टवा शैनेयो निशितै: शरै: । अदारयत् क्रूरतरै: पुन: पुनररिंदम,शत्रुदमन नरेश! अश्वत्थामाको फिर आया देख सात्यकिने अत्यन्त क्रूर तीखे बाणोंद्वारा उसे बारंबार विदीर्ण किया
ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਦਮਨ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੈਨੇਯ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਛੇਦ ਦਿੱਤਾ।
Verse 62
सो5तिविद्धो महेष्वासो नानालिड्रैरमर्षण: । युयुधानेन वै द्रौणि: प्रहसन् वाक्यमब्रवीत्
ਯੁਯੁਧਾਨ ਦੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵਿੱਧਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮਹਾਧਨੁਰਧਰ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ ਅਪਮਾਨ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਹ ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੱਸਦਿਆਂ ਯੁਯੁਧਾਨ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 63
शैनेयाभ्युपपत्ति ते जानाम्याचार्यघधातिनि । न चैनं त्रास्यसि मया ग्रस्तमात्मानमेव च
ਸ਼ੈਨੇਯ! ਆਚਾਰਯ-ਘਾਤੀ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇਰਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੱਖਪਾਤ ਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਮੇਰੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਇਸ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ—ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ—ਤੂੰ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕੇਂਗਾ।
Verse 64
शपे55त्मनाहं शैनेय सत्येन तपसा तथा । अहत्वा सर्वपाज्चालान् यदि शान्तिमहं लभे,'शैनेय! मैं सत्य और तपस्याकी सौगंध खाकर कहता हूँ, सम्पूर्ण पांचालोंका वध किये बिना मुझे कदापि शान्ति नहीं मिलेगी
ਸ਼ੈਨੇਯ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ, ਸੱਚ ਦੀ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਸੌਂਹ ਖਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਸਾਰੇ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ।
Verse 65
यद् बल॑ पाण्डवेयानां वृष्णीनामपि यद् बलम् | क्रियतां सर्वमेवेह निहनिष्पयामि सोमकान्,पाण्डवों और वृष्णिवंशियोंके पास जितना भी बल है, वह सब यहीं लगा दो तो भी सोमकोंका संहार कर डालूँगा'
ਪਾਂਡਵਾਂ ਕੋਲ ਜਿੰਨਾ ਬਲ ਹੈ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਕੋਲ ਵੀ ਜਿੰਨਾ ਬਲ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਲਾ ਦਿਓ; ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਸੋਮਕਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 66
एवमुक््त्वार्करश्म्याभं सुतीक्षणं तं शरोत्तमम् । व्यसृज्यत् सात्वते द्रौणिर्वज्ञ॑ वृत्रे यथा हरि:
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ ਨੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਅਤਿ ਤੀਖਾ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਾਣ ਛੱਡਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਉੱਤੇ ਵਜ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।
Verse 67
स तं निर्भिद्य तेनासत: सायकः सशरावरम् | विवेश वसुधां भिनत्त्वा श्वसन् बिलमिवोरग:
ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਤੀਰ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਦੇ ਕਵਚ ਸਮੇਤ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਫਾੜਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਦਰ ਇਉਂ ਸਮਾ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਫੁੰਕਾਰਦਾ ਸੱਪ ਆਪਣੇ ਬਿੱਲ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 68
स भिन्नकवच: शूरस्तोत्रार्दित इव द्विप: | विमुच्य सशरं चापं भूरिव्रणपरिस्रव:
ਕਵਚ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸ਼ੂਰ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਤੜਪਾਏ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਵਿਹਲ ਹੋ ਉਠਿਆ। ਅਨੇਕਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਤੋਂ ਲਹੂ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਢਿੱਲਾ ਪੈ ਕੇ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਹੋ, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਰਥ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਿਆ; ਤਦੋਂ ਸਾਰਥੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਹਟਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਥੀ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 69
सीदन् रुधिरसिक्तश्न रथोपस्थ उपाविशत् | सूतेनापह्वतस्तूर्ण द्रोणपुत्राद रथान्तरम्
ਥੱਕ ਕੇ ਅਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਰਥ ਦੀ ਬੈਠਕ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਸਾਰਥੀ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਫੌਰਨ ਹਟਾ ਕੇ ਦੂਜੇ ਰਥ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ।
Verse 70
अथान्येन सुपुड्खेन शरेणानतपर्वणा । आजलचघान भ्रुवोर्मध्ये धृष्टदुम्नं परंतप:
ਫਿਰ ਪਰੰਤਪ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਗੰਢਾਂ ਉੱਤੇ ਨਾ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਤੀਰ ਨਾਲ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਜਾਇਆ।
Verse 71
तदनन्तर शत्रुओंको संताप देनेवाले अश्वत्थामाने सुन्दर पंख एवं झुकी हुई गाँठवाले दूसरे बाणसे धृष्टद्युम्नकी दोनों भौंहोंके बीचमें गहरा आघात किया ।।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤਾਪ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ਵਤ्थਾਮਾ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਗੰਢਾਂ ਉੱਤੇ ਨਾ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਦੂਜੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗਹਿਰਾ ਘਾਅ ਮਾਰਿਆ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਵਿੱਧਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਫਿਰ ਵੀ ਤੀਖੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਦਬ ਕੇ ਪਾਂਚਾਲੀ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਰਥ ਦੀ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਧੁੱਜੇ ਦੇ ਡੰਡੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਬਣਾ ਲਿਆ।
Verse 72
त॑ं नागमिव सिंहेन दृष्टवा राजन् शरार्दितम् | जवेनाभ्यद्रवज्छूरा: पजच पाण्डवतो रथा:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਤੇ ਵਿਹਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਂਡਵ ਪੱਖ ਦੇ ਪੰਜ ਸ਼ੂਰ ਮਹਾਰਥੀ ਵੱਡੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ।
Verse 73
राजन! जैसे सिंह हाथीको सताता है, उसी प्रकार धृष्टद्युम्नको अश्व॒त्थामाके बाणोंसे पीड़ित देखकर पाण्डवपक्षसे पाँच शूरवीर महारथी वेगसे वहाँ आ पहुँचे ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਸ਼ਵਤ्थਾਮਾ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਂਡਵ ਪੱਖ ਦੇ ਪੰਜ ਸ਼ੂਰ ਮਹਾਰਥੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਨ—ਕਿਰੀਟਧਾਰੀ ਅਰਜੁਨ, ਭੀਮਸੇਨ, ਪੌਰਵ, ਵ੍ਰਿੱਧਕਸ਼ਤ੍ਰ, ਚੇਦੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਯੁਵਰਾਜ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ।
Verse 74
एते हाहाकृता: सर्वे प्रगृुहीतशरासना: । वीरं द्रौणायनिं वीरा: सर्वतः पर्यवारयन्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਸਾਰੇ ਯੋਧੇ ਹਾਹਾਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਧਨੁਸ਼-ਤੀਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਵੀਰ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਏ।
Verse 75
इन सब वीरोंने हाहाकार करते हुए हाथमें धनुष लेकर वीर अश्वत्थामाको चारों ओरसे घेर लिया ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਹਾਹਾਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਵੀਰ ਅਸ਼ਵਤ्थਾਮਾ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਵੀਹ ਕਦਮਾਂ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਅਡੋਲ ਗੁਰੂਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਤਲਾਏ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਤੀਰ ਚਲਾਏ।
Verse 76
आशीविषाभैविंशत्या पञ्चभिस्तु शितै: शरै: । चिच्छेद युगपद् द्रौणि: पडचविंशतिसायकान्,तब द्रोणकुमारने विषैले सर्पोंके समान पचीस तीखे बाणोंद्वारा एक साथ ही उनके पचीसों बाणोंको काट डाला
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤਦ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੇ ਪੱਚੀ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਹੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਚੀ ਤੀਰ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਕੱਟ ਸੁੱਟੇ।
Verse 77
सप्तभिस्तु शितैर्बाणै: पौरवं द्रौणिरार्दयत् । मालवं त्रिभिरेकेन पार्थ षड़्भिव॑कोदरम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਸੱਤ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਪੌਰਵ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮਾਲਵ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਇੱਕ ਬਾਣ ਨਾਲ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਨੂੰ ਅਤੇ ਛੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ (ਭੀਮ) ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 78
ततस्ते विव्यधु: सर्वे द्रौणिं राजन् महारथा: । युगपच्च पृथक् चैव रुक्मपुड्खै: शिलाशितै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਰਥੀ ਇਕੱਠੇ ਵੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੀ, ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 79
युवराजश्न विंशत्या दौर्णिं विव्याध पत्रिभि: | पार्थश्व पुनरष्टाभिस्तथा सर्वे त्रिभिस्त्रिभि:,चेदिदेशके युवराजने बीस, अर्जुनने आठ तथा अन्य सब लोगोंने तीन-तीन बाणोंद्वारा द्रोणपुत्रको बींध डाला
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਚੇਦੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਯੁਵਰਾਜ ਯੁਯੁਰਾਜ ਨੇ ਵੀਹ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਰਥ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਫਿਰ ਅੱਠ ਬਾਣ ਮਾਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ।
Verse 80
ततोडर्जुनं पड़भिरथाजघान द्रौणायनिर्दशभिवासुदेवम् । भीम॑ दशार्धिर्युवराजं चतुर्भि- द्वभ्यां द्वाभ्यां मालवं पौरवं च
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਫਿਰ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਛੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦਸ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ, ਭੀਮ ਨੂੰ ਪੰਜ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ, ਚੇਦੀ ਦੇ ਯੁਵਰਾਜ ਨੂੰ ਚਾਰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮਾਲਵ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤੇ ਪੌਰਵ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਦੋ-ਦੋ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 81
सूतं विद्ध्वा भीमसेनस्य षड्भि- दभ्यां विद्ध्वा कार्मुकं च ध्वजं च । पुन: पार्थ शरवर्षेण विद्ध्वा द्रौणिघोरं सिंहनादं ननाद
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਛੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਦੋ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਧਨੁੱਖ ਤੇ ਧਵਜ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ, ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੇ ਫਿਰ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਸਿੰਹਨਾਦ ਕੀਤਾ।
Verse 82
तस्यास्यतस्तान् निशितान् पीतधारान् द्रौणे: शरान् पृष्ठतश्नाग्रतश्न । धरा वियद् द्यौ: प्रदिशो दिशश्न च्छन्ना बाणैरभवन् घोररूपै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਅੱਗੇ ਵੀ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਪੀਲੀ ਧਾਰ ਵਾਲੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰ ਲਗਾਤਾਰ ਛੱਡਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਭਿਆਨਕ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਢੱਕ ਗਈਆਂ॥
Verse 83
आसजन्नस्य स्वरथं तीव्रतेजा: सुदर्शनस्येन्द्रकेतुप्रकाशौ । भुजौ शिरश्रेन्द्रसमानवीर्य- स्त्रिभि: शरैर्युगपत् संचकर्त
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਸਮਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਏ ਮਾਲਵ ਰਾਜਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰ-ਧਵਜ ਵਰਗੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕੋ ਵਾਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ॥
Verse 84
स पौरवं रथशक्त्या निहत्य छित्त्वा रथं तिलशक्षास्य बाणै: । छित्त्वा च बाहू वरचन्दनाक्तौ भल्लेन कायाच्छिर उच्चकर्त
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਨੇ ਰਥ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪੌਰਵ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਝੜੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਰਥ ਨੂੰ ਤਿਲ-ਤਿਲ ਕਰਕੇ ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁੰਦਰ ਚੰਦਨ ਲੇਪੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਕੱਟ ਕੇ, ਭੱਲ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ॥
Verse 85
युवानमिन्दीवरदामवर्ण चेदिप्रभुं युवराजं॑ प्रसह । बाणैस्त्वरावान् प्रज्वलिताग्निकल्पै- विंदृध्वा प्रादान्मृत्यवे साश्वसूतम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਫਿਰ ਤੇਜ਼ਗਾਮੀ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਰਗੀ ਸ਼ਿਆਮ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਚੇਦੀ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਯੁਵਰਾਜ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਸਮੇਤ ਮੌਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ॥
Verse 86
मालवं पौरवं चैव युवराजं च चेदिपम् । दृष्टवा समक्ष निहतं द्रोणपुत्रेण पाण्डव:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਾਲਵ, ਪੌਰਵ ਅਤੇ ਚੇਦੀ ਦੇ ਯੁਵਰਾਜ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਂਡਵ ਵਿਹਲ ਹੋ ਉਠੇ॥
Verse 87
ततः शरशतैस्ती4&णै: संक्रुद्धाशीविषोपमै:
ਤਦੋਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਵਿਸ਼ਧਰ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੇ ਤਿੱਖੇ ਸੈਂਕੜੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ (ਉਸ ਨੇ) ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 88
छादयामास समरे द्रोणपुत्रं परंतप: । फिर तो शत्रुओंको संताप देनेवाले भीमसेनने क्रोधमें भरे हुए विषधर सर्पोंके समान सैकड़ों तीखे बाणोंद्वारा समरांगणमें द्रोणपुत्र अश्वत्थामाको आच्छादित कर दिया ।।
ਤਦੋਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤਾਪ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ।
Verse 89
ततो भीमो महाबाहुद्रौणेर्युधि महाबल:
ਫਿਰ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਮਹਾਬਲੀ ਭੀਮ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 90
तदपास्य धनुश्कछिन्नं द्रोणपुत्रो महामना:
ਤਦੋਂ ਮਹਾਮਨਾ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉਹ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਧਨੁਸ਼ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 91
अन्यत् कार्मुकमादाय भीम॑ विव्याध पत्रिभि: । इसके बाद महामनस्वी द्रोणपुत्रने उस कटे हुए धनुषको फेंककर दूसरा धनुष ले लिया और भीमसेनको अनेक बाण मारे || ९० $ || तौ दौणिभीमौ समरे पराक्रान्तोी महाबलौ
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੇ ਹੋਰ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਭੀਮ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 92
अवर्षतां शरवर्ष वृष्टिमन्ताविवाम्बुदौ । अश्वत्थामा और भीमसेन दोनों वीर महान् बलवान् एवं पराक्रमी थे। वे समरभूमिमें वर्षा करनेवाले दो बादलोंके समान परस्पर बाणोंकी बौछार करने लगे ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਵੀਰ, ਮਹਾਂਬਲੀ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ—ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦੋ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾ ਰੁਕੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਬੌਛਾਰ ਛੱਡਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਗੱਜਣ-ਕੜਕਣ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਭੀਮ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ ਕੀਤੇ ਤੀਰ ਉਸ ਘੋਰ ਟੱਕਰ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਪਏ।
Verse 93
तथैव द्रौणिनिर्मुक्तिर्भीम: संनतपर्वभि:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰੌਣੀ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਅਸਤ੍ਰ ਭੀਮ ਵੱਲ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਹਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਝੁਕ ਗਈ ਅਤੇ ਦਬ ਕੇ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਭੀਮ ਉਸ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲਿਆ। ਯੁੱਧ ਦੇ ਉਨਮਾਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਹਮਲਾ ਕਈ ਵਾਰ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਯੋਧੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਿਰਫ਼ ਬਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਭਾਗ ਦੇ ਮੋੜ ਨਾਲ ਵੀ ਟਿਕਦੀ ਹੈ।
Verse 94
अवाकीर्यत स क्षिप्रं शरै: शतसहसत्रश: । इसी तरह अअश्वत्थामाके छोड़े हुए झुकी हुई गाँठवाले लाखों बाणोंसे भीमसेन भी तत्काल ढक गये ।। स च्छाद्यमान: समरे द्रौणिना रणशालिना
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਣ-ਕੁਸ਼ਲ ਦ੍ਰੌਣੀ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਝੁਕੇ ਗੰਢਾਂ ਵਾਲੇ ਅਣਗਿਣਤ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਭੀਮਸੇਨ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਆਛਾਦਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 95
ततो भीमो महाबाहु: कार्तस्वरविभूषितान्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਮਹਾਬਾਹੁ ਭੀਮ ਕਾਰਤਸਵਰ—ਸੁਵਰਨੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ—ਸਜਿਆਂ (ਤੀਰਾਂ/ਯੋਧਿਆਂ) ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 96
नाराचान् दश सम्प्रैषीद् यमदण्डनिभाडज्छितान् | तदनन्तर महाबाहु भीमसेनने सुवर्णभूषित एवं यमदण्डके समान भयंकर दस तीखे नाराच अश्व॒त्थामापर चलाये ।। ते जत्रुदेशमासाद्य द्रोणपुत्रस्य मारिष
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਯਮਦੰਡ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਦਸ ਨਾਰਾਚ ਬਾਣ ਛੱਡੇ। ਫਿਰ ਸੁਵਰਨੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਮਹਾਬਾਹੁ ਭੀਮ ਨੇ ਯਮਦੰਡ-ਤੁਲ੍ਯ ਹੋਰ ਦਸ ਧਾਰਦਾਰ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਨਾਰਾਚ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਉੱਤੇ ਚਲਾਏ। ਹੇ ਮਾਰਿਸ਼! ਉਹ ਬਾਣ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਤ੍ਰੁ-ਦੇਸ਼ (ਕੰਧੇ-ਉੱਪਰੀ ਛਾਤੀ) ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਧਸ ਗਏ।
Verse 97
सो5तिविद्धो भृशं दौणि: पाण्डवेन महात्मना
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਹਾਤਮਾ ਪਾਂਡਵ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿੱਧਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਣ-ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਘਾਇਲ ਹੋਇਆ।
Verse 98
ध्वजयष्टिं समासाद्य न्यमीलयत लोचने । महात्मा पाण्डुपुत्रके बाणोंसे अत्यन्त घायल हुए अश्व॒त्थामाने ध्वजदण्ड थामकर नेत्र बंद कर लिये ।। स मुहूर्तात् पुन: संज्ञां लब्ध्वा द्रौणिनराधिप
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਧੁੱਜੇ ਦੇ ਡੰਡੇ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਲੀਆਂ। ਪਾਂਡੁਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਘਾਇਲ ਮਹਾਤਮਾ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਝੰਡੇ ਦੀ ਲਾਠੀ ਨੂੰ ਕੱਸ ਕੇ ਫੜੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਹੋਸ਼ ਆ ਗਿਆ।
Verse 99
दृढे सोडभिहतस्तेन पाण्डवेन महात्मना
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਪਾਂਡਵ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਡਿੱਗਿਆ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਨੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਉਹ ਚੋਟ ਸਹੀ ਅਤੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ।
Verse 100
वेगं चक्रे महाबाहुर्भीमसेनरथं प्रति । महामना पाण्डुपुत्रने उसे गहरी चोट पहुँचायी थी। अतः महाबाहु अभश्वत्थामाने भीमसेनके रथपर ही बड़े वेगसे आक्रमण किया ।। ९९ $ ।। तत आकर्णपूर्णानां शराणां तिग्मतेजसाम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਹਾਬਾਹੁ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਰਥ ਵੱਲ ਬੜੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਕੰਨ ਤੱਕ ਖਿੱਚੇ ਹੋਏ, ਤਿੱਖੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ।
Verse 101
भीमो5पि समरश्लाघी तस्य वीर्यमचिन्तयन्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸਮਰ-ਸ਼ਲਾਘੀ ਭੀਮ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਯੋਧੇ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੋਲਿਆ ਅਤੇ ਰਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ।
Verse 102
तूर्ण प्रासृजदुग्राणि शरवर्षाणि पाण्डव: । युद्धकी स्पृहा रखनेवाले पाण्डुकुमार भीमसेन भी उसके इस पराक्रमकी कोई परवा न करते हुए तुरंत ही उसपर भयंकर बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਪਾਂਡਵ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਯੁੱਧ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਾਲੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਵੀ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸੇ ਪਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇਜ਼ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਝੜੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਤਦ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸੁਚੁੱਕੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 103
आजयचघानोरसि क्रुद्ध: पाण्डवं निशितै: शरै: । महाराज! तब अभ्व॒त्थामाने कुपित हो बाणोंद्वारा भीमसेनके धनुषको काटकर उन पाण्डुपुत्रकी छातीमें पैने बाणोंका प्रहार किया || १०२ ई ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪਾਂਡਵ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤਦ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਰੋਹ ਵਿੱਚ ਭਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਭੀਮਸੇਨ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਕੱਟ ਕੇ ਉਸ ਪਾਂਡੁਪੁੱਤਰ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਨੁਕੀਲੇ ਤੀਰ ਚੁਭੋਣ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਸਹਿਣ ਵਾਲੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।
Verse 104
जीमूताविव घ॒र्मान्ति तौ शरौघप्रवर्षिणौ
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਗਰਮੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਰ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਰ-ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਰਣਭੂਮੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਝੜੀ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈ।
Verse 105
अन्योन्यक्रोधताम्राक्षौ छादयामासतुर्युधि । वे दोनों क्रोधमे लाल आँखें करके बरसातके दो बादलोंके समान बाणसमूहोंकी वर्षा करते हुए एक-दूसरेको आच्छादित करने लगे || १०४ $ ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਆਪਸੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਲੱਗੇ; ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਦੇ ਦੋ ਬੱਦਲ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹੋਣ। ਫਿਰ ਭਿਆਨਕ ਤਾਲ-ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦਹਿਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਡਟੇ ਰਹੇ।
Verse 106
अयुध्येतां सुसंरब्धौ कृतप्रतिकृतैषिणौ । फिर ताल ठोंकनेकी भयंकर आवाजसे परस्पर त्रास उत्पन्न करते हुए वे दोनों योद्धा बड़े रोषसे युद्ध करने लगे। दोनों ही एक-दूसरेके प्रहारका प्रतीकार करना चाहते थे | १०५ श् “3 ततो विस्फार्य सुमहच्चापं रुक्मविभूषितम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਾਰ ਦਾ ਢੁੱਕਵਾਂ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਤਦ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਖਿੱਚ ਕੇ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਛੱਡੀ ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ। ਉਹ ਸ਼ਰਦ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 107
भीम॑ प्रैक्षत स द्रोौणि: शरानस्यन्तमन्तिकात् । शरद्यहर्मध्यगतो दीप्तार्चिरिव भास्कर:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਭੀਮ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ, ਜੋ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਤਿੱਖੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਉਹ ਦਹਕਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 108
आददानस्य विशिखान् संदधानस्य चाशुगान् । विकर्षतो मुज्चतश्न नान्तरं ददृशुर्जना:
ਉਹ ਕਦੋਂ ਤੀਰ ਚੁੱਕਦਾ, ਕਦੋਂ ਧਨੁੱਖ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ, ਕਦੋਂ ਡੋਰ ਖਿੱਚਦਾ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਅੰਤਰ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
Verse 109
अलातचक्रप्रतिमं तस्य मण्डलमायुधम् | द्रौणेरासीन्महाराज बाणान् विसृजतस्तदा
ਮਹਾਰਾਜ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਜਦੋਂ ਤੀਰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਗੋਲ ਘੇਰਦਾਰ ਚਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਅੱਗ ਦੇ ਸੁੱਟੇ (ਅਲਾਤਚੱਕਰ) ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਸੀ।
Verse 110
महाराज! बाण छोड़ते समय अभश्वत्थामाका धनुष अलातचक्रके समान मण्डलाकार दिखायी देता था ।।
ਮਹਾਰਾਜ! ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਜਦੋਂ ਤੀਰ ਛੱਡਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਧਨੁੱਖ ਅਲਾਤਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਗੋਲ ਘੇਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਧਨੁੱਖ ਤੋਂ ਸੈਂਕੜੇ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੀਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿੱਡੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।
Verse 111
ते तु द्रौणिविनिर्मुक्ता: शरा हेमविभूषिता: । अजस्रमन्वकीर्यन्त घोरा भीमरथं प्रति,अश्वत्थामाके छोड़े हुए सुवर्णभूषित भयंकर बाण भीमसेनके रथपर लगातार गिरने लगे
ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਗਏ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਤੀਰ ਬਿਨਾ ਰੁਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਭੀਮ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਵਰ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 112
तत्राद्भुतमपश्याम भीमसेनस्य विक्रमम् । बलं॑ वीर्य प्रभावं च व्यवसायं च भारत,भारत! वहाँ हमलोगोंने भीमसेनका अद्भुत पराक्रम, बल, वीर्य, प्रभाव और व्यवसाय देखा
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉੱਥੇ ਅਸੀਂ ਭੀਮਸੇਨ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵੇਖਿਆ—ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਵੀਰਯ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਨਿਸ਼ਚਯ।
Verse 113
तां स मेघादिवोद्धूतां बाणवृष्टिं समन््ततः । जलवृष्टिं महाघोरां तपान्त इव चिन्तयन्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਧੱਕੀ ਹੋਈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵਰ੍ਹਦੀ ਉਸ ਬਾਣ-ਵਰਖਾ ਨੂੰ—ਜਿਵੇਂ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਮੀਂਹ—ਇਉਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਜਵਾਬੀ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬੌਛਾਰ ਵਰ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 114
द्रोणपुत्रवधप्रेप्सुभीमो भीमपराक्रम: । अमुञ्चच्छरवर्षाणि प्रावृषीव बलाहक:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਭੀਮ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 115
तद् रुक्मपृष्ठं भीमस्य धनुर्घोरें महारणे । विकृष्यमाणं विबभौ शक्रचापमिवापरम्,उस महासमरमें सोनेकी पीठवाला भीमसेनका भयंकर धनुष जब खींचा जाता था, तब दूसरे इन्द्रधनुषके समान प्रतीत होता था
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭੀਮ ਦਾ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਲਾ ਡਰਾਉਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਜਦੋਂ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਦੂਜਾ ਹੀ ਰੂਪ ਚਮਕਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ।
Verse 116
तस्माच्छरा: प्रादुरासन् शतशो5थ सहस्रश: । संछादयन्त: समरे द्रौणिमाहवशोभिनम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤਦ ਉਸ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ, ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੀਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਰਣ-ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਦ੍ਰੌਣੀ ਨੂੰ ਉਹ ਢੱਕਦੇ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 117
रणभूमिमें अधिक शोभा पानेवाले द्रोणकुमार अश्वत्थामाको आच्छादित करते हुए सैकड़ों और हजारों बाण भीमसेनके उस धनुषसे प्रकट हो रहे थे ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜਦੋਂ ਘਣੇ ਬਾਣ-ਜਾਲ ਛੱਡ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਗਈ; ਰਾਜਨ, ਉਥੋਂ ਹਵਾ ਵੀ ਲੰਘ ਨਾ ਸਕੀ।
Verse 118
तथा दौणिर्महाराज शरान् हेमविभूषितान् । तैलथधौतानू् प्रसन्नाग्रान् प्राहिणोद् वधकाड्क्षया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਫਿਰ ਦ੍ਰੋਣ-ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਵਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਤੇਲ ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਏ, ਚਮਕਦਾਰ ਤਿੱਖੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤੀਰ ਛੱਡੇ।
Verse 119
तानन्तरिक्षे विशिखैस्त्रिधैकैकमशातयत् । विशेषयन् द्रोणसुतं तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤਦ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਰ ਤੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ—“ਡਟ ਕੇ ਖੜਾ ਰਹ, ਡਟ ਕੇ ਖੜਾ ਰਹ!”
Verse 120
पुनश्न शरवर्षाणि घोराण्युग्राणि पाण्डव: । व्यसृजद् बलवान क्रुद्धो द्रोणपुत्रवधेप्सया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕਿਆ ਬਲਵਾਨ ਪਾਂਡਵ ਭੀਮਸੇਨ ਦ੍ਰੋਣ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਉਗਰ ਤੀਰ-ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 121
ततो<स्त्रमायया तूर्ण शरवृष्टिं निवार्य ताम् । धनुश्विच्छेद भीमस्य द्रोणपुत्रो महास्त्रवित्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤਦ ਦ੍ਰੋਣ-ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਮਾਇਆ-ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਤੀਰ-ਵਰਖਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਮਹਾ ਅਸਤ੍ਰਵੇਤਾ ਹੋ ਕੇ ਭੀਮ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਕੱਟ ਸੁੱਟਿਆ।
Verse 122
स छिन्नधन्वा बलवान् रथशरक्ति सुदारुणाम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਧਨੁਸ਼ ਕੱਟਿਆ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਯੋਧਾ ਰਥ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਰਥ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਯੁੱਧ ਦੀ ਧਾਰ ਐਸੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁੱਖ ਹਥਿਆਰ ਗੁਆ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ੌਰਯ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ।
Verse 123
वेगेनाविध्य चिक्षेप द्रोणपुत्ररथं प्रति । धनुष कट जानेपर बलवान भीमसेनने द्रोणपुत्रके रथपर एक भयंकर रथशक्ति बड़े वेगसे घुमाकर फेंकी ।। तामापतन्तीं सहसा महोल्काभां शितै: शरै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਵੱਡੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਘੁਮਾ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਦੇ ਰਥ ਵੱਲ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਰਥ-ਸ਼ਕਤੀ ਸੁੱਟੀ। ਉਹ ਜਲਦੀ ਉਲਕਾ ਵਾਂਗ ਅਚਾਨਕ ਢਹਿ ਪਈ; ਪਰ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵਾਰ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਤਿਵਾਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਸੰਯਮ, ਕੌਸ਼ਲ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋਦੇ ਹਨ।
Verse 124
एतस्मिन्नन्तरे भीमो दृढ्मादाय कार्मुकम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭੀਮ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਲਿਆ; ਰਣਧਰਮ ਦੀ ਕਠੋਰ ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਉਸਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 125
ततो द्रौणिमहाराज भीमसेनस्य सारथिम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਦ੍ਰੌਣੀ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ।
Verse 126
सो5तिविद्धों बलवता द्रोणपुत्रेण सारथि:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਸਾਰਥੀ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਲਵਾਨ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘੋਰ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ; ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੇਵਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਮਹਾਬਲੀਆਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚਦੇ।
Verse 127
ततोडश्वाः प्राद्रवंस्तृर्ण मोहिते रथसारथौ
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤਦ ਰਥ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਤ੍ਰਿਣ-ਮਾਤ੍ਰ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਘੋੜੇ ਬਿਦਕ ਕੇ ਦੌੜ ਪਏ ਅਤੇ ਰਣ-ਕੋਲਾਹਲ ਵਿੱਚ ਰਥ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਛੁੱਟ ਗਿਆ।
Verse 128
त॑ दृष्टवा प्रद्रुतैरश्वैरपकृष्ट रणाजिरात्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦੇ ਘੋੜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਣਭੂਮੀ ਤੋਂ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਭ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਯੁੱਧ-ਅੰਗਣ ਤੋਂ ਬਲਪੂਰਵਕ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 129
ततः: सर्वे च पठ्चाला भीमसेनश्नू पाण्डव:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤਦ ਸਾਰੇ ਪਾਂਚਾਲ, ਭੀਮਸੇਨ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ; ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਇਕਜੁੱਟ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ-ਕਰਤਵ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ।
Verse 130
तान् प्रभग्नांस्ततो द्रोणि: पृष्ठठो विकिरन् शरान्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤਦ ਦ੍ਰੋਣੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਪਿੱਛੋਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬੌਛਾਰ ਛੱਡੀ; ਭੱਜਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਲਾਇਨ ਦੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 131
ते वध्यमाना: समरे द्रोणपुत्रेण पार्थिवा:,राजन! समरांगणमें द्रोणपुत्रके द्वारा मारे जाते हुए समस्त राजाओंने उसके भयसे भागकर सम्पूर्ण दिशाओंकी शरण ली
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਰਣਭੂਮੀ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਪਏ ਅਤੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਲੱਗੇ।
Verse 132
द्रोणपुत्रभयाद् राजन् दिश: सर्वाश्व भेजिरे,राजन! समरांगणमें द्रोणपुत्रके द्वारा मारे जाते हुए समस्त राजाओंने उसके भयसे भागकर सम्पूर्ण दिशाओंकी शरण ली
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਪਏ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਭੈ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸ਼ਰਨ ਲੱਭਣ ਲੱਗੇ।
Verse 200
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वण्यश्वत्थामपराक्रमे द्विशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਨਾਰਾਯਣਾਸਤਰ-ਮੋਖ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਦੋ ਸੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 866
भीमसेनो महाबाहु: क्रोधमाहारयत् परम् । मालवनरेश सुदर्शन
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਬਾਹੁ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੇ ਮਾਲਵ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਪੁਰੁਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਵ੍ਰਿਧਕਸ਼ਤ੍ਰ ਅਤੇ ਚੇਦੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਯੁਵਰਾਜ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਂਡਵ ਭੀਮ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਉਫਾਨ ਮਾਰ ਗਿਆ।
Verse 883
विव्याध निशितैर्बाणैर्भीमसेनममर्षण: । तब महातेजस्वी अमर्षशील द्रोणकुमारने उस बाणवर्षाको नष्ट करके भीमसेनको पैने बाणोंसे बींध डाला
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਮਰਸ਼ੀਲ ਯੋਧੇ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਬਾਣ-ਵਰਖਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਭੀਮ ਨੂੰ ਨੁਕੀਲੇ ਸ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 893
क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा द्रौणिं विव्याध पत्रिणा । यह देख महाबली महाबाहु भीमसेनने युद्धस्थलमें एक क्षुरप्रसे अश्वत्थामाका धनुष काटकर पंखदार बाणसे उसको भी घायल कर दिया
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਬਲੀ ਮਹਾਬਾਹੁ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਖ਼ੁਰਪ੍ਰ ਬਾਣ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਘਾਇਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 923
द्रौणिं संछादयामासुर्घनौधा इव भास्करम् | जैसे मेघोंकी घटाएँ सूर्यको ढक लेती हैं, उसी प्रकार भीमसेनके नामसे अंकित और सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए सुनहरी पाँखवाले बाणोंने द्रोणपुत्रकों आच्छादित कर दिया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਜਿਵੇਂ ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ, ਸਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਤਿੱਖੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵਤ्थਾਮਾ ਨੂੰ ਚੌਫੇਰੋਂ ਢੱਕ ਲਿਆ।
Verse 946
न विव्यथे महाराज तदद्भुतमिवा भवत् । महाराज! संग्राममें शोभा पानेवाले अअश्वत्थामाके द्वारा समरभूमिमें ढके जानेपर भी भीमसेनको तनिक भी व्यथा नहीं हुई, वह अद्भुत-सी बात थी
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਮਹਾਰਾਜ! ਭੀਮਸੇਨ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਾ ਡੋਲਿਆ; ਇਹ ਤਾਂ ਅਦਭੁਤ ਜਿਹਾ ਸੀ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਅਸ਼ਵਤ्थਾਮਾ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ ਤੇ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਭੀਮ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਪੀੜ ਨਾ ਹੋਈ।
Verse 963
निर्भिद्य विविशुस्तूर्ण वल्मीकमिव पन्नगा: । माननीय नरेश! जैसे सर्प तुरंत ही बाँबीमें घुस जाते हैं, उसी प्रकार वे बाण द्रोणपुत्रके गलेकी हँसलीको छेदकर भीतर समा गये
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਮਾਣਯੋਗ ਨਰੇਸ਼! ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਵਲਮੀਕ (ਬਾਂਬੀ) ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਤੀਰ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਦੇ ਗਲੇ ਨੇੜੇ ਹੰਸਲੀ (ਕਾਲਰਬੋਨ ਖੇਤਰ) ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਛੇਤੀ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਗਏ।
Verse 986
क्रोध॑ परममातस्थौ समरे रुधिरोक्षित: । नरेश्वर! दो ही घड़ीमें पुन: सचेत हो खूनसे लथपथ हुए अश्वत्थामाने उस समरांगणमें अत्यन्त क्रोध प्रकट किया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਅਸ਼ਵਤ्थਾਮਾ ਉਸ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ।
Verse 1003
शतमाशीविषाभानां प्रेषयामास भारत । भारत! उसने धनुषको कानतक खींचकर प्रचण्ड तेजसे युक्त और विषैले सर्पोके समान भयंकर सौ बाण भीमसेनपर चलाये
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉਸ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਕੰਨ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਸੌ ਤੀਰ ਭੀਮਸੇਨ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ।
Verse 1036
विव्याध निशितैर्बाणैद्रौणिं पजचभिराहवे । तब अमर्षमें भरे हुए भीमसेनने दूसरा धनुष लेकर युद्धस्थलमें पाँच पैने बाणोंसे द्रोणपुत्रको घायल कर दिया
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮਿਤ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਭੀਮਸੇਨ ਦੂਜਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪੰਜ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੂੰ ਵਿਂਧ ਗਿਆ।
Verse 1213
शरैश्नैनं सुबहुभि: क्रुद्ध: संख्ये पराभिनत् | तब महान् अस्त्रवेत्ता द्रोणपुत्रने अपने अस्त्रोंकी मायासे तुरंत ही उस बाण-वर्षाका निवारण करके भीमसेनका धनुष काट डाला। साथ ही क्रोधमें भरकर उसने युद्धस्थलमें बहुसंख्यक बाणोंद्वारा इन्हें क्षत-विक्षत कर दिया
ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਅਸਤ੍ਰਵੇਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਝੱਟ ਹੀ ਉਸ ਬਾਣ-ਵਰਖਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਭੀਮਸੇਨ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਛਤ-ਵਿਖਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 1233
चिच्छेद समरे द्रौणिर्दर्शयन् पाणिलाघवम् । बड़ी भारी उल्काके समान सहसा अपनी ओर आती हुई उस रथशक्तिको अभ्वत्थामाने अपने हाथोंकी फुर्ती दिखाते हुए समरभूमिमें तीखे बाणोंसे काट डाला
ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਫੁਰਤੀ ਵਿਖਾਂਦਿਆਂ, ਵੱਡੀ ਉਲਕਾ ਵਾਂਗ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਆਉਂਦੀ ਉਸ ਰਥ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਸੁੱਟਿਆ।
Verse 1243
द्रौणिं विव्याध विशिखै: स्मयमानो वृकोदर: । इसी बीचमें मुसकराते हुए भीमसेनने एक सुदृढ़ धनुष लेकर अनेक बाणोंसे द्रोणपुत्रको बींध डाला
ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਮੁਸਕਰਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ ਭੀਮਸੇਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਅਨੇਕ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੂੰ ਵਿਂਧ ਗਿਆ।
Verse 1253
ललाटे दारयामास शरेणानतपर्वणा । महाराज! तब अभश्व॒त्थामाने झुकी हुई गाँठवाले बाणसे भीमसेनके सारथिका ललाट छेद दिया
ਮਹਾਰਾਜ! ਤਦ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਗਾਂਠ ਵਾਲੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਦਾ ਮੱਥਾ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 1263
व्यामोहमगमद्ू राजन् रश्मीनुत्सृज्य वाजिनाम् | राजन! बलवान द्रोणपुत्रके द्वारा अत्यन्त घायल किया हुआ सारथि घोड़ोंकी बागडोर छोड़कर मूर्च्छित हो गया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਾਰਥੀ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਗਾਮਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਘੋਰ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 1273
भीमसेनस्य राजेन्द्र पश्यतां सर्वधन्विनाम् | राजेन्द्र! सारथिके मूर्च्छित हो जानेपर भीमसेनके घोड़े सम्पूर्ण धनुर्धरोंके देखते-देखते तुरंत वहाँसे भाग चले
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਸਭ ਧਨੁਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਸਾਰਥੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਘੋੜੇ ਤੁਰੰਤ ਉਥੋਂ ਦੌੜ ਪਏ।
Verse 1283
दध्मौ प्रमुदित: शड्खं बृहन्तमपराजित: । भागे हुए घोड़े भीमसेनको समरांगणसे दूर हटा ले गये, यह देखकर विजयी वीर अश्वृत्थामाने अत्यन्त प्रसन्न हो अपना विशाल शंख बजाया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਭੱਜੇ ਹੋਏ ਘੋੜੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਰਣਭੂਮੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਪਰਾਜਿਤ ਵਿਜੇਤਾ ਵੀਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ੰਖ ਫੂਕਣ ਲੱਗਾ।
Verse 1293
धृष्टद्युम्नरथं त्यक्त्वा भीता: सम्प्राद्रवन् दिश: । तब पाण्डुपुत्र भीमसेन और समस्त पांचाल भयभीत हो धृष्टद्युम्नका रथ छोड़कर चारों दिशाओंमें भाग गये
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦਾ ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਭੱਜ ਗਏ।
Verse 1306
अभ्यवर्तत वेगेन कालयन् पाण्डुवाहिनीम् । उन भागते हुए सैनिकोंपर पीछेसे बाण बिखेरते और पाण्डव-सेनाको खदेड़ते हुए अश्वत्थामाने बड़े वेगसे पीछा किया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਮਹਾਨ ਵੇਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਵਾਹਿਨੀ ਨੂੰ ਖਦੇੜਣ ਲੱਗਾ; ਭੱਜਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਂਡਵ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਰੌਂਦਦਾ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.