Adhyaya 178
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—रात्रि-युद्ध की भयावह घड़ी में राक्षसराज अलायुध रणभूमि में प्रवेश करता है; उसके स्वरूप, रथ और अग्नि-सदृश तेज का वर्णन होते ही पाण्डव-सेना में सिहरन दौड़ जाती है। → हजारों विकराल राक्षसों से घिरा अलायुध विशाल सेना सहित दुर्योधन के पास आता है। वह पुराने वैर को स्मरण करता है और दुर्योधन से कहता है कि तुम अपनी सेना रोक लो—पाण्डवों से युद्ध हम करेंगे। दुर्योधन की स्वीकृति पाकर वह पुरुषादकों (मानवभक्षी राक्षसों) के साथ भीम की ओर तीव्र गति से बढ़ता है और पाण्डववाहिनी को रथ से रौंदते-भगाते हुए बिजली-युक्त मेघ की भाँति रण में घूमता है। → अलायुध का उन्मत्त संकल्प प्रकट होता है—वह भीमसेन को तथा हिडिम्बापुत्र घटोत्कच को (मन्त्रियों सहित) मारने, और कृष्ण-नेतृत्व वाले कुन्तीपुत्रों को संहार कर अपने अनुचरों सहित ‘भक्षण’ करने की प्रतिज्ञा करता है; पाण्डवों के श्रेष्ठ योद्धा चारों ओर से हर्ष और क्रोध में उसे घेरकर भिड़ जाते हैं। → अध्याय का अंत निर्णायक वध पर नहीं, बल्कि अलायुध के रण-प्रवेश, उसकी प्रतिज्ञा, और पाण्डव-वीरों द्वारा उसे चारों ओर से घेर लेने पर टिकता है—रात्रि-युद्ध की दिशा एक नए राक्षसी तूफान की ओर मुड़ जाती है। → घेराव के बाद अगला प्रश्न खुला रह जाता है—क्या भीम/घटोत्कच अलायुध की इस राक्षसी धारा को रोक पाएँगे, या पाण्डव-सेना और अधिक विचलित होगी?
Shlokas
Verse 1
औपनआक्ाा बछ। अर: षट्सप्तत्याधेकशततमो< ध्याय: अलायुथका युद्धस्थलमें प्रवेश तथा उसके स्वरूप और रथ आदिका वर्णन संजय उवाच तस्मिंस्तथा वर्तमाने कर्णराक्षसयोर्मथे अलायुधो राक्षसेन्द्रो वीर्यवानभ्यवर्तत
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ ਦਾ ਯੁੱਧ ਚੱਲ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਰਾਖਸ਼-ਰਾਜ ਅਲਾਯੁਧ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 2
महत्या सेनया युक्तो दुर्योधनमुपागमत् | राक्षसानां विरूपाणां सहस्रै: परिवारित:,वह सहस्रों विकराल रूपवाले राक्षसोंसे घिरकर अपनी विशाल सेनाके साथ दुर्योधनके पास आया
ਉਹ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਕਰਾਲ, ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦੁਰਯੋਧਨ ਕੋਲ ਆਇਆ।
Verse 3
नानारूपधरैवीैरिे: पूर्ववैरमनुस्मरन् तस्य ज्ञातिर्हि विक्रान्तो ब्राह्मणादो बको हत:
ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀਰ ਰਾਖਸ਼ ਸਨ। ਉਹ ਪੁਰਾਣੀ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉੱਥੇ ਆਇਆ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਸਗਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੱਖੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਬਕਾਸੁਰ, ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 4
किर्मीरश्व॒ महातेजा हैडिम्बश्न सखा तदा । स दीर्घकालाध्युषितं पूर्ववैरमनुस्मरन्
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਕਿਰਮੀਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥੀ ਹੈਡਿੰਬ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵੈਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਉਸ ਘੜੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਸੇ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 5
विज्ञायैतन्निशायुद्ध जिघांसुर्भीममाहवे । स मत्त इव मातड्: संक़्रुद्ध इव चोरग:
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਇਹ ਰਾਤ ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਭੀਮ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਰਣ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੱਤੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਬੇਕਾਬੂ ਅਤੇ ਭੜਕੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਉਠਿਆ।
Verse 6
विदितं ते महाराज यथा भीमेन राक्षसा:
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਭੀਮ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਨਿਪਟਿਆ ਸੀ।
Verse 7
परामर्शश्व॒ कन्याया हिडिम्बाया: कृत: पुरा
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਆਰੀ ਹਿਡਿੰਬਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 8
तमहं सगणं राजन् सवाजिरथकुज्जरम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਜਥੇ ਸਮੇਤ—ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਵੇਖਿਆ।
Verse 9
अद्य कुन्तीसुतान् सर्वान् वासुदेवपुरोगमान्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—“ਅੱਜ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰਾਂ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।”
Verse 10
निवारय बल सर्व वयं योत्स्याम पाण्डवान्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—“ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿਓ; ਪਾਂਡਵਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਯੁੱਧ ਕਰਾਂਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।”
Verse 11
तस्यैतद् वचन श्रुत्वा हृष्टो दुर्योधनस्तदा । प्रतिगृह्माब्रवीद् वाक््यं भ्रातृभि: परिवारित:
ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਮੰਨ ਕੇ ਬੋਲਿਆ—“ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰੋਕੋ; ਪਾਂਡਵਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਯੁੱਧ ਕਰਾਂਗੇ।”
Verse 12
त्वां पुरस्कृत्य सगणं वयं योत्स्यामहे परान् । न हि वैरान्तमनस: स्थास्यन्ति मम सैनिका:
“ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਗਣ ਸਮੇਤ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਾਂਗੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਵੈਰ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਸੈਨਿਕ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖੜੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ।”
Verse 13
एवमस्त्विति राजानमुक्त्वा राक्षसपुज्भरव: । अभ्ययात् त्वरितो भैमिं सहित: पुरुषादकैः
“ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ”—ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਅਗਵਾਨ ਅਲਾਯੁਧ, ਮਨੁੱਖ-ਭੱਖੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਸਮੇਤ, ਤੁਰੰਤ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਭੀਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਘਟੋਤਕਚ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 14
दीप्यमानेन वपुषा रथेनादित्यवर्चसा । तादृशेनैव राजेन्द्र यादुशेन घटोत्कच:,राजेन्द्र! उसका शरीर देदीप्यमान हो रहा था। वह भी सूर्यके समान तेजस्वी वैसे ही रथपर आरूढ़ होकर गया, जैसे रथसे घटोत्कच आया था
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਗਦਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਓਸੇ ਢੰਗ ਅਤੇ ਓਸੇ ਹੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਘਟੋਤਕਚ ਆਪਣੇ ਰਥ ਤੇ ਆਇਆ ਸੀ।
Verse 15
तस्याप्यतुलनिर्घोषो बहुतोरणचित्रितः । ऋक्षचर्मावनद्धाड़रो नल्वमात्रो महारथ:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਮਹਾਰਥੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਥ ਵੀ ਅਨੇਕ ਤੋਰਣਾਂ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੋਭਾ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅਤੁਲ ਸੀ। ਰਥ ਉੱਤੇ ਰਿੱਛ ਦੀ ਖਾਲ ਮੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਰਥ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ—ਚਾਰ ਸੌ ਹੱਥ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 16
तस्यापि तुरगा: शीघ्रा हस्तिकाया: खरस्वना: । शतं युक्ता महाकाया मांसशोणितभोजना:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਦੇ ਰਥ ਨਾਲ ਜੁਤੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਨ ਵਾਲੇ, ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ ਭਾਰੀ-ਭਰਕਮ ਅਤੇ ਗਧੇ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਹਿਣਹਿਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੌ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਸ਼ਵ ਮਾਸ ਅਤੇ ਲਹੂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ।
Verse 17
तस्यापि रथनिर्घोषो महामेघरवोपम: । तस्यापि सुमहच्चापं दृढज्यं कनकोज्ज्वलम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਦੇ ਰਥ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਗੂੰਜ ਮਹਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਡੋਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।
Verse 18
तस्याप्यक्षसमा बाणा रुक्मपुड्खा: शिलाशिता: । सो<पि वीरो महाबाहुर्यथैव स घटोत्कच:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਦੇ ਤੀਰ ਵੀ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਘਿਸ ਕੇ ਤੇਜ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਹ ਧੁਰੇ ਵਰਗੇ ਮੋਟੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਾਬਾਹੂ ਵੀਰ ਆਲਾਯੁਧ ਵੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਘਟੋਤਕਚ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਸੀ।
Verse 19
तस्यापि गोमायुबलाभिगुप्तो बभूव केतुर्ज्वलनार्कतुल्य: । स चापि रूपेण घटोत्कचस्य श्रीमत्तमो व्याकुलदीपितास्य:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਦਾ ਧੁੱਜਾ ਵੀ ਗੋਮਾਯੂਆਂ (ਗਿੱਧੜਾਂ) ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸੀ; ਉਹ ਅੱਗ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦਹਕਦਾ ਸੀ। ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘਟੋਤਕਚ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਅਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਭਿਆਨਕ—ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ—ਜਿਵੇਂ ਰਣਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ।
Verse 20
दीप्ताड़दो दीप्तकिरीटमाली बद्धस्रगुष्णीषनिबद्धखड्ग: । गदी भुशुण्डी मुसली हली च शरासनी वारणतुल्यवर्ष्मा
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਬਾਜੂਬੰਦ ਸਨ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਮੁਕੁਟ ਸ਼ੋਭਦਾ ਸੀ, ਗਲ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾਵਾਂ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੱਗ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਬੰਨੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਗਦਾ, ਭੁਸ਼ੁੰਡੀ, ਮੁਸਲ, ਹਲ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਆਦਿ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 21
रथेन तेनानलवर्चसा तदा विद्रावयन् पाण्डववाहिनीं ताम् । रराज संख्ये परिवर्तमानो विद्युन्माली मेघ इवान्तरिक्षे
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਹਕਦੇ ਉਸ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਭਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਚੌਫੇਰੇ ਘੁੰਮਦਾ-ਫਿਰਦਾ ਉਹ ਇਉਂ ਚਮਕਦਾ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਬੱਦਲ।
Verse 22
ते चापि सर्वप्रवरा नरेन्द्रा महाबला वर्मिणश्रूर्मिणक्ष । हर्षान्विता युयुधुस्तस्य राजन् समनन््ततः: पाण्डवयोधवीरा:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤਦ ਪਾਂਡਵ ਪੱਖ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮਹਾਬਲੀ, ਕਵਚ ਤੇ ਢਾਲ ਨਾਲ ਸਜਜੇ ਹੋਏ ਵੀਰ ਰਾਜੇ ਹर्ष ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਚੌਫੇਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉਸ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 56
दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीद् युद्धुलालस: । रात्रिमें होनेवाले इस संग्रामका समाचार पाकर रणभूमिमें भीमसेनको मार डालनेकी इच्छासे वह मतवाले हाथी और क्रोधमें भरे हुए सर्पकी भाँति युद्धकी लालसा मनमें रखकर दुर्योधनसे इस प्रकार बोला--
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੁੱਧ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮੱਤੇ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਉਨਮੱਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ—
Verse 66
हिडिम्बबककिर्मीरा निहता मम बान्धवा: । “महाराज! आपको तो मालूम ही होगा कि भीमसेनने हमारे राक्षस भाई-बन्धु हिडिम्ब, बक और किर्मीरका किस प्रकार वध कर डाला है
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹਿਡਿੰਬ, ਬਕ ਅਤੇ ਕਿਰਮੀਰ—ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਬਾਂਧਵ—ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਸਾਡੇ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ ਭਰਾ-ਬਾਂਧਵ ਕਿਵੇਂ ਵਧ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
Verse 76
किमन्यद् राक्षसानन्यानस्मांश्व॒ परिभूय ह । “इतना ही नहीं
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਪਰਾਧ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕੁਆਰੀ ਹਿਡਿੰਬਾ ਦੀ ਵੀ ਬਲਪੂਰਵਕ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।
Verse 86
हैडिम्बिं च सहामात्यं हन्तुमभ्यागत: स्वयम् । “अतः राजन! मैं सैन्यसमूह, घोड़े, हाथी और रथोंसहित भीमसेनको तथा मन्त्रियोंसहित हिडिम्बापुत्र घटोत्कचको मार डालनेके लिये स्वयं यहाँ आया हूँ
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਂ ਆਪ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ ਕਿ ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਭੀਮਸੇਨ ਦਾ ਵਧ ਕਰਾਂ; ਅਤੇ ਹਿਡਿੰਬਾ-ਪੁੱਤਰ ਘਟੋਤਕਚ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਦਿਆਂ।
Verse 96
हत्वा सम्भक्षयिष्यामि सर्वैरनुचरै: सह । “श्रीकृष्ण जिनके अगुआ हैं, उन सभी कुन्तीपुत्रोंकोी मारकर आज मैं समस्त अनुचरोंके साथ उन्हें खा जाऊँगा
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 176
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धेडलायु धयुद्धे षट्सप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਦੇ ਘਟੋਤਕਚ-ਵਧ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਰਾਤਰੀ-ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਡਲਾਯੁਧ-ਯੁੱਧ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਛਿਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.