Adhyaya 163
दुःशासन-सहदेव-संक्षोभः; भीम-राधेय-गदायुद्धम्; द्रोण-पार्थ-अस्त्रसंग्रामः (Duhshasana–Sahadeva Clash; Bhima–Karna Mace Exchange; Drona–Arjuna Astra Duel)
Upa-parva: Droṇa–Arjuna Astra-Yuddha (Guru–Śiṣya Saṃvāda in Battle Context)
Sañjaya reports a sequence of linked battlefield events. Duḥśāsana charges Sahadeva at high speed; Sahadeva swiftly severs Duḥśāsana’s charioteer’s head, creating momentary confusion as the horses run unrestrained. Duḥśāsana, skilled with horses, regains control and continues fighting, while Sahadeva showers the team with arrows. The narrative then pivots to Bhīma engaging Karṇa: exchanges intensify from missile strikes to close-quarters gadā action, with Bhīma damaging Karṇa’s chariot structure and Karṇa countering by shattering Bhīma’s mace and disrupting Bhīma’s standard and charioteer. Amid this turbulence, the central spectacle emerges—Droṇa and Arjuna, teacher and student, fight with exceptional speed and precision. They counter successive astras (including Aindra, Pāśupata, Tvāṣṭra, Vāyavya, Vāruṇa), culminating in Droṇa’s Brahmāstra and Arjuna’s Brahmāstra response, which calms the cosmic disturbances. Observers—warriors and celestial beings—describe the duel as beyond ordinary categories, emphasizing parity and the near-impossibility of finding a gap between them, as the sky becomes dense with arrow-nets like clouds.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—युधिष्ठिर के संकेत पर भीमसेन और किरीटधारी अर्जुन द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) की ओर बढ़ते हैं; पाण्डव-सेना में एक साथ धावा बोलने की तीव्रता जाग उठती है। → दुर्योधन, भारद्वाजपुत्र द्रोणाचार्य के संरक्षण/सन्निधि में, पाण्डवों का सामना करने आगे बढ़ता है और घोर संग्राम छिड़ जाता है। विविध जनपदों के योद्धा (अम्बष्ठ, मालव, वज्जि, शिबि, त्रैगर्त आदि) पंक्तियाँ बाँधते हैं, पर अर्जुन-भीम के तीक्ष्ण नाराचों से रथ, घोड़े, हाथी और पैदल-दल बिखरने लगते हैं। → अर्जुन के प्रगाढ़, वेगवान नाराचों की मार से हाथी ‘दो-शिखर पर्वत’ की भाँति गिरते हैं; कटे हुए शुण्डदण्ड तड़पते हुए ‘सर्पों’ जैसे दिखते हैं। उसी उथल-पुथल में कौरव-सेना पर ‘तमस’ और ‘निद्रा’ का-सा आवरण छा जाता है और वह फिर से टूटकर भागने लगती है। → द्रोणाचार्य और स्वयं दुर्योधन बहुत रोकते हैं, पर सैनिकों को थामना असंभव हो जाता है; अंधकार-सा छाए वातावरण में सेना सर्वतोमुखी होकर पलायन करती है। → तमसा संवृते लोके भागती कौरव-सेना के बीच अगला प्रश्न खड़ा होता है—क्या द्रोण/दुर्योधन पुनः पंक्तियाँ बाँधकर पलटवार कर पाएँगे, या पाण्डवों का यह धक्का निर्णायक टूटन में बदलेगा?
Shlokas
Verse 1
क्र एकषष्ट्याधिकशततमोड< ध्याय: भीमसेन और अर्जुनका आक्रमण और कौरव-सेनाका पलायन संयज उवाच ततो युधिष्ठिरश्नैव भीमसेनश्न पाण्डव: । द्रोणपुत्रं महाराज समन्तात् पर्यवारयन्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਤਦੋਂ ਪਾਂਡੁਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੂੰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘੇਰ ਲਿਆ।
Verse 2
ततो दुर्योधनो राजा भारद्वाजेन संवृतः । अभ्ययात् पाण्डवान् संख्ये ततो युद्धमवर्तत
ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ, ਭਾਰਦਵਾਜ (ਦ੍ਰੋਣ) ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵੱਲ ਵਧਿਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਲੜਾਈ ਚੱਲ ਪਈ।
Verse 3
अम्बष्ठान् मालवान् वज्जन् शिबींस्त्रैगर्तकानपि
ਉਸ ਵੀਰ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅੰਬਸ਼ਠਾਂ, ਮਾਲਵਾਂ, ਵੱਜਾਂ, ਸ਼ਿਬੀਆਂ ਅਤੇ ਤ੍ਰੈਗਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 4
अभीषाहान् शूरसेनान् क्षत्रियान् युद्धदुर्मदान्
ਉਹ ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਖੱਤਰੀ ਸਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਔਖਾ; ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਦੱਬੇ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਬੇਪਰਵਾਹ।
Verse 5
निकृत्य पृथिवीं चक्रे भीम: शोणितकर्दमाम् । अभीषाह तथा शूरसेन देशके रणदुर्मद क्षत्रियोंको भी काट-काटकर भीमसेनने वहाँकी भूमिको खूनसे कीचड़मयी बना दिया ।। ४ ई ।। यौधेयानद्रिजान् राजन् मद्रकान्मालवानपि
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਡਾਹੁੰਦਾ ਭੀਮ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਲਹੂ ਦੇ ਚਿਕੜ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਣ-ਮੱਤੇ ਖੱਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਚਿਕੜਮਈ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੇ ਯੌਧੇਯਾਂ, ਪਹਾੜੀ ਲੋਕਾਂ, ਮਦ੍ਰਕਾਂ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਕੱਟ ਸੁੱਟਿਆ।
Verse 6
प्रगाठमञ्जोगतिभिनारराचैरभिताडिता:
ਉਹ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੇਗ ਵਾਲੇ ਨਾਰਾਚ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋਏ; ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਮਲਾ ਨਿਰੰਤਰ ਦਬਾਅ ਬਣਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 7
निकत्तै्हस्तिहस्तैश्व चेष्टमानैरितस्तत:
ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਧੜ ਅਤੇ ਛਿੰਨ ਹੋਏ ਸੁੰਡ-ਹੱਥ ਅਜੇ ਵੀ ਫੜਫੜਾ ਰਹੇ ਸਨ; ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਘਬਰਾਹਟ ਭਰੀ ਹਲਚਲ ਉੱਠਦੀ ਰਹੀ।
Verse 8
क्षिप्तै: कनकचित्रैश्न नृपच्छत्रै: क्षितिर्बभी
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਾਜ ਛਤਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਚਿੱਥੜੇ-ਚਿੱਥੜੇ ਵਿਖਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸਜੀ ਹੋਈ ਦਿੱਸਦੀ ਸੀ।
Verse 9
हत प्रहरताभीता विध्यत व्यवकृन्तत
ਉਹ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਬਿਨਾ ਡਰ ਦੇ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਛੇਦਦੇ ਅਤੇ ਕੱਟ ਕੇ ਡਾਹੁੰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 10
द्रोणस्तु परमक्रुद्धों वायव्यास्त्रेण संयुगे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਘੋਰ ਰਣ-ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੇ ਵਾਯਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ।
Verse 11
व्यधमत् तान् महावायुर्मेघानिव दुरत्यय: । जैसे दुर्जय महावायु मेघोंको छिन्न-भिन्न कर देती है
ਜਿਵੇਂ ਦੁर्जਯ ਮਹਾਂ-ਵਾਯੂ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਮ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੇ ਵਾਯਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਰਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਤਹਸ-ਨਹਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਪਾਂਚਾਲ ਡਰ ਕਰਕੇ ਭੱਜ ਪਏ।
Verse 12
पश्यतो भीमसेनस्य पार्थस्य च महात्मन: । द्रोणाचार्युकी मार खाकर भीमसेन और महात्मा अर्जुनके देखते-देखते पांचाल-सैनिक भयके मारे भागने लगे ।। ततः किरीटी भीमश्न सहसा संन्यवर्तताम्
ਭੀਮਸੇਨ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਦੇ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਂਚਾਲ ਸੈਨਿਕ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਤਦੋਂ ਕਿਰਿਟੀ ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਭੀਮ ਅਚਾਨਕ ਮੁੜ ਪਏ।
Verse 13
महता रथवंशेन परिगृहा बल॑ महत् । तत्पश्चात् अर्जुन और भीमसेन विशाल रथसमूहसे युक्त भारी सेना साथ लेकर सहसा द्रोणाचार्यकी ओर लौट पड़े ।। बीभत्सुर्दक्षिणं पार्श्वमुत्तरं तु वृकोदर:
ਫਿਰ ਵੱਡੇ ਰਥ-ਸਮੂਹ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਨ ਬਲ ਨਾਲ ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਤੁਰੰਤ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਵੱਲ ਮੁੜ ਦੌੜ ਪਏ। ਬੀਭਤਸੁ (ਅਰਜੁਨ) ਨੇ ਸੱਜਾ ਪੱਖ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ (ਭੀਮ) ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸਾ।
Verse 14
भारद्वाजं शरौघाभ्यां महद्भ्यामभ्यवर्षताम् | तो तथा सूंजयाश्वैव पञ्चालाश्न महौजस:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਦਵਾਜ-ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰੋਣ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਤੀਰ-ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੌਜਸਵੀ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
अन्वगच्छन् महाराज मत्स्यैश्न सह सोमकै: । अर्जुनने द्रोणाचार्यकी सेनापर दक्षिण पार्श्से और भीमसेनने बायें पार्श्बले अपने बाणसमूहोंकी भारी वर्षा प्रारम्भ कर दी। महाराज! उस समय महातेजस्वी पांचालों, सृंजयों, मत्स्यों तथा सोमकोंने भी उन्हीं दोनोंके मार्गकका अनुसरण किया ।।
ਮਹਾਰਾਜ! ਸੋਮਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਤਸ੍ਯ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਘੋਰ ਵਰਖਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਪਾਂਚਾਲ, ਸ੍ਰਿੰਜਯ, ਮਤਸ੍ਯ ਅਤੇ ਸੋਮਕ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਰਾਹ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ, ਕਠੋਰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਥੀ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 16
ततः सा भारती सेना हन्यमाना किरीटिना
ਫਿਰ ਕਿਰਿਟਧਾਰੀ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਕੱਟੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣ ਲੱਗੀ।
Verse 17
द्रोणेन वार्यमाणास्ते स्वयं तव सुतेन च
ਦ੍ਰੋਣ ਅਤੇ ਖੁਦ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਰੋਕਿਆ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਨਾ ਰੁਕੇ; ਯੁੱਧ ਦੇ ਵੇਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੱਗੇ ਹੀ ਵਧਦੇ ਰਹੇ।
Verse 18
सा पाण्डुपुत्रस्य शरैर्दीयमाणा महाचमू:
ਪਾਂਡੁਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹੋ ਰਹੀ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ; ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਕਤਾਰਬੰਦੀ ਟੁੱਟਣ ਲੱਗੀ।
Verse 19
उत्सृज्य शतशो वाहांस्तत्र केचिन्नराधिपा: । प्राद्रवन्त महाराज भयाविष्टा: समन्ततः,महाराज! कुछ नरेश, जो सैकड़ोंकी संख्यामें थे, अपने वाहनोंको वहीं छोड़कर भयसे व्याकुल हो सब ओर भाग गये
ਮਹਾਰਾਜ! ਉੱਥੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਓਥੇ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਪਏ।
Verse 26
घोररूपं महाराज भीरूणां भयवर्धनम् | यह देख द्रोणाचार्यकी सेनासे घिरे हुए राजा दुर्योधनने भी रणभूमिमें पाण्डवोंपर आक्रमण किया। महाराज! भी कायरोंका भय बढ़ानेवाला घोर युद्ध होने लगा
ਮਹਾਰਾਜ! ਡਰਪੋਕਾਂ ਦਾ ਡਰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਘੋਰ ਲੜਾਈ ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ; ਤਦ ਯੁੱਧ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਿਆ।
Verse 36
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय गणान् क्रुद्धों वृकोदर: । क्रोधमें भरे हुए भीमसेनने अम्बष्ठ, मालव, वंग, शिबि तथा त्रिगर्तदेशके योद्धाओंको मृत्युके लोकमें भेज दिया
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ ਭੀਮ ਨੇ ਅੰਬਸ਼ਠ, ਮਾਲਵ, ਵੰਗ, ਸ਼ਿਬੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਲੋਕ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 53
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय किरीटी निशितै: शरै: । राजन! इसी प्रकार किरीटधारी अर्जुनने अपने पैने बाणोंद्वारा यौधेय, पर्वतीय, मद्रक तथा मालव योद्धाओंको भी मृत्युके लोकका पथिक बना दिया
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਰਾਜਨ! ਕਿਰਿਟਧਾਰੀ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਲੋਕ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਟੀ ਪਾਰਥ ਨੇ ਯੌਧੇਯ, ਪਰਬਤੀਏ, ਮਦ੍ਰਕ ਅਤੇ ਮਾਲਵ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਮਲੋਕ ਦੇ ਰਾਹੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 66
निपेतुर्द्धिरदा भूमौ द्विशृज्भा इव पर्वता: । अनायास ही दूरतक जानेवाले उनके नाराचोंकी गहरी चोट खाकर दो दाँतोंवाले हाथी दो शिखरोंवाले पर्वतोंके समान पृथ्वीपर गिर पड़ते थे
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਾਰਾਚਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਚੋਟ ਖਾ ਕੇ ਦੋ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਉਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਢਹਿ ਰਹੇ ਹੋਣ।
Verse 73
रराज वसुधा55कीर्णा विसर्पद्धिरिवोरगै: । हाथियोंके शुण्डदण्ड कटकर इधर-उधर तड़पते हुए ऐसे प्रतीत हो रहे थे, मानो सर्प चल रहे हों। उनके द्वारा आच्छादित हुई वहाँकी भूमि अद्भुत शोभा पा रही थी
ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਸੁੰਡ-ਦੰਡ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਪਏ ਤੜਫਦੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਰੇਂਗ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਉਹ ਧਰਤੀ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ੋਭਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ—ਭਿਆਨਕ ਪਰ ਵਿਸਮਯਕਾਰੀ।
Verse 86
द्यौरिवादित्यचन्द्राद्यैर्ग्रहै: कीर्णा युगक्षये । प्रलयकालमें सूर्य और चन्द्रमा आदि ग्रहोंसे व्याप्त हुए द्युलोककी जैसी शोभा होती है
ਯੁਗਾਂਤ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਛਿੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਆਕਾਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਵਿਖਰੇ ਪਏ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸੁਵਰਨ-ਸਜਾਏ ਛਤਰਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰਣਭੂਮੀ ਵੀ ਅਜੀਬ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿਪਦਿਪਾ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 93
इत्यासीत् तुमुल: शब्द: शोणाश्चस्य रथं प्रति । लाल घोड़ोंवाले द्रोणाचार्यके रथके समीप मार डालो, निर्भय होकर प्रहार करो, बाणोंसे बींध डालो, टुकड़े-टुकड़े कर दो” इत्यादि भयंकर शब्द सुनायी पड़ता था
ਉਸ ਵੇਲੇ ਲਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਰਥ ਵੱਲ “ਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿਓ, ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਵਾਰ ਕਰੋ, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛੇਦ ਦਿਓ, ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿਓ”—ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਪੁਕਾਰਾਂ ਦਾ ਤੁਮੁਲ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 156
महत्या सेनया राजन् जम्मुद्रोणरथं प्रति । राजन! इसी प्रकार प्रहार करनेमें कुशल आपके पुत्रके श्रेष्ठ रथी भी विशाल सेनाके साथ द्रोणाचार्यके रथके समीप जा पहुँचे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਉਹ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਰਥ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਥੀ ਵੀ ਮਹਾਨ ਦਲ-ਬਲ ਸਮੇਤ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 161
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे संकुलयुद्धे एकषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਘਟੋਤਕਚ-ਵਧ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਰਾਤਰੀ-ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਸੰਕੁਲ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੌ ਇਕਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 163
तमसा निद्रया चैव पुनरेव व्यदीर्यत । उस समय किरीटवधारी अर्जुनके द्वारा मारी जाती हुई कौरवी-सेना अन्धकार और निद्रा दोनोंसे पीड़ित हो पुनः भागने लगी
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਟੁੱਟ ਗਏ। ਕਿਰਿਟਧਾਰੀ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਕੌਰਵੀ ਸੈਨਾ ਤਮਸ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਅਭਿਭੂਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਭੱਜਣ ਲੱਗੀ।
Verse 176
नाशक्यन्त महाराज योधा वारयितुं तदा | महाराज! द्रोणाचार्यने तथा स्वयं आपके पुत्रने भी उन्हें बहुतेरा रोका, तथापि उस समय आपके सैनिक रोके न जा सके
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਫੌਜ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆ ਸਕੀ।
Verse 186
तमसा संवृते लोके व्यद्रवत् सर्वतोमुखी । पाण्डुपुत्र अर्जुनके बाणोंसे विदीर्ण होती हुई वह विशाल सेना उस तिमिराच्छन्न जगत्में सब ओर भागने लगी
ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪਾਂਡੂਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾਬਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਗੁਆ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਤਿਮਿਰ ਵਿੱਚ ਡਰ ਤੇ ਉਲਝਣ ਨੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫੌਜ ਛਿਤਰ-ਬਿਤਰ ਹੋ ਗਈ।
Frequently Asked Questions
The guru–śiṣya duel raises a dharma-tension between loyalty to one’s side and fidelity to disciplined conduct: Droṇa escalates to Brahmāstra to secure advantage, while Arjuna must counter without allowing escalation to become indiscriminate harm.
Power is portrayed as legitimate only when governed by method and composure: the repeated ‘weapon-countered-by-weapon’ pattern models restraint through knowledge, not merely domination through force.
No explicit phalaśruti appears here; instead, the meta-commentary is embedded in witness testimony—combatants and celestial observers classify the duel as extraordinary and ethically significant, underscoring its interpretive weight within the war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.