Adhyaya 135
द्रौणि-पार्षतयोर्युद्धम् | The Duel of Aśvatthāmā (Drauṇi) and Dhṛṣṭadyumna (Pārṣata)
Upa-parva: Droṇābhisandhi / Aśvatthāmā–Dhṛṣṭadyumna-saṃyoga (Drauṇi-Pārṣata Yuddha Episode)
Sañjaya recounts Aśvatthāmā’s reply to Duryodhana: he notes prior affection between the houses yet insists warfare must proceed to full capacity, while warning that the Pāṇḍava host is not easily overrun so long as Pāṇḍu’s sons live. He nonetheless pledges personal commitment and predicts panic among Panchālas and allies. Aśvatthāmā then invites enemy champions to strike, absorbs a concentrated missile-shower, and counters with rapid, enveloping arrow-volleys that scatter Panchāla and Sṛñjaya forces. Dhṛṣṭadyumna advances, challenges Aśvatthāmā, and the two exchange harsh speech: Dhṛṣṭadyumna invokes a deferred vow—he will not kill Aśvatthāmā while Droṇa lives—yet declares intent to send both father and son to death. The duel intensifies into a visually celebrated contest of archery and maneuver, praised by observers, until Aśvatthāmā damages Dhṛṣṭadyumna’s battle-gear (banner, bow, parasol, charioteers, horses) and drives back large bodies of Panchālas, causing visible dismay in the Pāṇḍava ranks while Kauravas acclaim his feat.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से विस्मय और क्षोभ में पूछते हैं—जो कर्ण देव-दानव-यक्ष-मानव तक को रोक सकता है, वह युद्ध में तेजस्वी भीम/पाण्डव को रोक क्यों न सका? → संजय के वर्णन में भीमसेन अपने पुराने अपमानों और पाण्डवों पर हुए अनगिनत अत्याचारों को हृदय में धारण कर कर्ण पर टूट पड़ता है। कर्ण भी अतिरथी-गौरव के साथ प्रत्युत्तर देता है; बाण-वर्षा, शस्त्र-प्रहार और रथ-युद्ध की तीव्रता बढ़ती जाती है। दुर्योधन कर्ण को पाकर उत्साहित होता है, पर धृतराष्ट्र के मन में यह आशंका भी उठती है कि पाण्डव अजेय हैं और पुत्र दुर्योधन यह सत्य नहीं समझता। → भीमसेन कर्ण के रथ और सारथि-व्यवस्था को ध्वस्त कर उसे रथहीन कर देता है; उसी उन्मत्त क्षण में भीम के तीक्ष्ण बाण दुर्जय के मर्मस्थल भेद देते हैं और वह यमसदन को प्राप्त होता है। → दुर्जय आभूषणों से विभूषित होकर भी घायल देह से पृथ्वी पर गिरकर तड़पता है; कर्ण शोकाकुल होकर दुर्योधन की परिक्रमा करता है। भीम मुस्कराते हुए भी रथहीन कर्ण को शतघ्नी, शंकु और बाण-समूहों से घेर कर दबाव बनाए रखता है। → रथहीन कर्ण पर भीम का घेरा कसता है—क्या कर्ण इस अपमान और संकट से निकल कर पुनः युद्ध-धारा पलटेगा, या पाण्डवों का प्रहार निर्णायक बन जाएगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ श्लोक मिलाकर कुल ४३ ६ “लोक हैं) त्रयस्त्रिशर्दाधिकशततमोब ध्याय: भीमसेन और कर्णका युद्ध
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਬੋਲੇ—“ਸੰਜਯ! ਮੈਂ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਦਭੁਤ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸ਼ੌਰਯ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ।”
Verse 2
त्रिदशानपि वा युक्तान् सर्वशस्त्रधरान् युधि । वारयेद् यो रणे कर्ण: सयक्षासुरमानुषान्
“ਸੰਜਯ! ਜੋ ਕਰਨ ਰਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜਿੱਤ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਲੰਘ ਸਕਿਆ? ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।”
Verse 3
स कथं पाण्डवं युद्धे भ्राजमानमिव श्रिया । नातरत् संयुगे पार्थ तन््ममाचक्ष्व संजय
“ਸੰਜਯ! ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ-ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਦਿਪਤ ਉਹ ਪਾਂਡਵ—ਪਾਂਡੁਪੁੱਤਰ ਭੀਮਸੇਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਨ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਲੰਘ ਸਕਿਆ? ਸੰਜਯ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।”
Verse 4
कथं च युद्ध सम्भूतं तयो: प्राणदुरोदरे । अत्र मन्ये समायत्तो जयो वाजय एव च,उन दोनोंमें प्राणोंकी बाजी लगाकर किस प्रकार युद्ध हुआ? मैं समझता हूँ कि यहीं उभय पक्षकी जय अथवा विजय निर्भर है
“ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਕਿਵੇਂ ਉੱਠਿਆ? ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਜਾਂ ਹਾਰ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।”
Verse 5
कर्ण प्राप्प रणे सूत मम पुत्र: सुयोधन: । जेतुमुत्सहते पार्थान् सगोविन्दान् ससात्वतान्
“ਹੇ ਸੂਤ! ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਯੋਧਨ (ਦੁਰਯੋਧਨ) ਗੋਵਿੰਦ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਅਤੇ ਸਾਤਵਤਾਂ (ਯਾਦਵ ਸਹਾਇਕਾਂ) ਸਮੇਤ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਧਾਰਦਾ ਹੈ।”
Verse 6
श्र॒त्वा तु निर्जितं कर्णमसकृद् भीमकर्मणा । भीमसेनेन समरे मोह आविशतीव माम्,समरांगणमें भयंकर कर्म करनेवाले भीमसेनके द्वारा कर्णके बारंबार पराजित होनेकी बात सुनकर मेरे मनपर मोह-सा छा जाता है
ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਕਰਤੱਬ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭੀਮਸੇਨ ਵੱਲੋਂ ਕਰਣ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਾਰ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੋਹ ਦਾ ਬੱਦਲ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
विनष्टान् कौरवान् मन्ये मम पुत्रस्य दुर्नयै: । न हि कर्णो महेष्वासान् पार्थान् जेष्यति संजय
ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਕੁਨੀਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਕੌਰਵਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋਇਆ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਸੰਜਯ! ਕਰਣ ਕਦੇ ਵੀ ਮਹਾਧਨੁਰਧਰ ਪਾਰਥਾਂ—ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰਾਂ—ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ।
Verse 8
कृतवान् यानि युद्धानि कर्ण: पाण्डुसुतैः सह । सर्वत्र पाण्डवा: कर्णममजयन्त रणाजिरे,कर्णने पाण्डुपुत्रोंके साथ जो-जो युद्ध किये हैं, उन सबमें पाण्डवोंने ही रणक्षेत्रमें कर्णको जीता है
ਕਰਣ ਨੇ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿਹੜੀਆਂ-ਜਿਹੜੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਥਾਂ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਹੀ ਕਰਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ।
Verse 9
अजेया: पाण्डवास्तात देवैरपि सवासवै: । नच तद् बुध्यते मन्द: पुत्रो दुर्योधनो मम,तात! इन्द्र आदि देवताओंके लिये भी पाण्डवोंपर विजय पाना असम्भव है; परंतु मेरा मूर्ख पुत्र दुर्योधन इस बातको नहीं समझता है
ਹੇ ਪਿਤਾ! ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ; ਪਰ ਮੇਰਾ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਪੁੱਤਰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।
Verse 10
धनं धनेश्वरस्येव हृत्वा पार्थस्य मे सुत: । मधुप्रेप्सुरिवाबुद्धि: प्रपातं नावबुध्यते
ਪਾਰਥ ਦੇ ਧਨ ਨੂੰ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਧਨ ਵਾਂਗ ਹੜਪ ਕਰ ਕੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ—ਬੇਸਮਝ—ਉੱਚਾਈ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਦ ਲੈਣ ਨੂੰ ਲਲਚਾਉਂਦੇ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਡਿੱਗਣ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।
Verse 11
निकृत्या निकृतिप्रज्ञो राज्यं हृत्वा महात्मनाम् | जितमित्येव मन्वान: पाण्डवानवमन्यते
ਛਲ-ਕਪਟ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਕੂੜੀਆਂ ਯੁਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਛੀਨ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਸਮਝ ਕੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਤੌਹੀਨ ਤੇ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
पुत्रस्नेहाभिभूतेन मया चाप्यकृतात्मना । धर्मे स्थिता महात्मानो निकृता: पाण्डुनन्दना:,मुझ अकृतात्माने भी पुत्रस्नेहके वशीभूत होकर सदा धर्मपर स्थित रहनेवाले महात्मा पाण्डवोंको ठगा है
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਅਭਿਭੂਤ ਮੈਂ ਵੀ—ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ—ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨਾਂ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇ ਬੈਠਾ ਹਾਂ।
Verse 13
शमकाम: ससोदर्यों दीर्घप्रेक्षी युधिष्ठिर: । अशक्त इति मत्वा तु मम पुत्रैर्निराकृत:,दूरदर्शी युधिष्ठिर अपने भाइयोंसहित संधिकी अभिलाषा रखते थे; परंतु उन्हें असमर्थ मानकर मेरे पुत्रोंने उनकी बात ठुकरा दी
ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸੰਧੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਮਰਥ ਸਮਝ ਕੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 14
तानि दुःखान्यनेकानि विप्रकारांश्व सर्वशः । हृदि कृत्वा महाबाहुर्भीमो5युध्यत सूतजम्,अनेक बार दिये गये उन दुःखों और सम्पूर्ण अपकारोंको मनमें रखकर महाबाहु भीमसेनने सूतपुत्र कर्णके साथ युद्ध किया है
ਅਨੇਕ ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਪਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਮਹਾਬਾਹੂ ਭੀਮ ਨੇ ਸੂਤਪੁੱਤਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ।
Verse 15
तस्मान्मे संजय ब्रूहि कर्णभीमौ यथा रणे | अयुध्येतां युधि श्रेष्ठी परस्परवधैषिणौ
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੰਜਯ! ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕਰਨ ਤੇ ਭੀਮ ਨੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।
Verse 16
संजय उवाच शृणु राजन् यथावृत्तं संग्रामं कर्णभीमयो: । परस्परवधप्रेप्स्वोर्वनकुज्जरयोरिव
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕਰਣ ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਜਿਵੇਂ-ਦਾ-ਤਿਵੇਂ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣੋ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੋ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਸਨ।
Verse 17
राजन वैकर्तनो भीम॑ क्रुद्ध: क्ुद्धमरिंदमम् । पराक्रान्तं पराक्रम्य विव्याध त्रिंशता शरै:
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਵੈਕਰਤਨ ਕਰਣ ਨੇ ਕ੍ਰੁੱਧ ਸ਼ਤ੍ਰੁਦਮਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਭੀਮਸੇਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ, ਆਪਣਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿਖਾਂਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਹ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 18
महावेगै: प्रसन्नाग्रै: शातकुम्भपरिष्कृतै: । अहनदू भरतश्रेष्ठ भीम॑ वैकर्तन: शरै:,भरतश्रेष्ठ) कर्णने चमकते हुए अग्रभागवाले सुवर्णजटित महान् वेगशाली बाणोंद्वारा भीमसेनको घायल कर दिया
ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਚਮਕਦੇ ਤਿੱਖੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਖ਼ਾਲਿਸ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਮਹਾਵੇਗ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵੈਕਰਤਨ ਕਰਣ ਨੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 19
तस्यास्यतो धरनुर्भीमश्नकर्त निशितैस्त्रिभि: । रथनीडाच्च यन्तारं भल्लेनापातयत् क्षितौ
ਜਦੋਂ ਕਰਣ ਬਾਣ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਤਿੰਨ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਇੱਕ ਭੱਲ ਨਾਲ ਰਥ ਦੀ ਬੈਠਕ ਤੋਂ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
स काड्क्षन् भीमसेनस्य वध॑ वैकर्तनो भूशम् । शक्ति कनकवैदूर्यचित्रदण्डां परामृशत्
ਤਦ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖ ਕੇ ਵੈਕਰਤਨ ਕਰਣ ਨੇ ਝਟਪਟ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਡੰਡਾ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਵੈਦੂਰਯ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਦਭੁਤ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।
Verse 21
प्रगृह्ा च महाशक्ति कालशक्तिमिवापराम् | समुत्क्षिप्प च राधेय: संधाय च महाबल:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਧੇਯ ਕਰਨ ਨੇ ਕਾਲ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸ਼ਕਤੀ ਵਰਗੀ ਉਸ ਮਹਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਧ ਇੱਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਘੜੀ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
Verse 22
शक्ति विसृज्य राधेय: पुरंदर इवाशनिम्,इन्द्रके वज़्की भाँति उस शक्तिको छोड़कर बलवान सूतनन्दन कर्णने बड़े जोरसे गर्जना की। उस समय उस सिंहनादको सुनकर आपके पुत्र बड़े प्रसन्न हुए
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਰਾਧੇਯ ਕਰਨ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰੰਦਰ ਇੰਦਰ ਵਜ੍ਰ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਹਾ ਵੇਗ ਨਾਲ ਗੱਜਿਆ। ਉਹ ਸਿੰਘਨਾਦ ਸੁਣ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।
Verse 23
ननाद सुमहानादं बलवान् सूतनन्दन: । तं च नादं ततः श्र॒त्वा पुत्रास्ते हर्षिता3भवन्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਬਲਵਾਨ ਸੂਤ-ਨੰਦਨ ਕਰਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਨਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਹੱਸ-ਖੇਡ ਉਠੇ।
Verse 24
तां कर्णभुजनिर्मुक्तामर्कवैश्वानरप्रभाम् । शक्ति वियति चिच्छेद भीम: सप्तभिराशुगै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕਰਨ ਦੀ ਬਾਂਹ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦਾਰ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਭੀਮ ਨੇ ਸੱਤ ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 25
छित्त्वा शक्ति ततो भीमो निर्मुक्तोरगसंनिभाम् । मार्गमाण इव प्राणान् सूतपुत्रस्य मारिष
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤਦ ਭੀਮ ਨੇ ਕੇਂਚਲੀ ਛੱਡੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਕੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਤ-ਪੁੱਤਰ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸਾਨ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ ਕੀਤੇ, ਯਮਦੰਡ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ, ਮੋਰ-ਪੰਖਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਤੀਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਰ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 26
प्राहिणोत् कृतसंरम्भ: शरान् बर्हिणवासस: । स्वर्णपुड्खानू शिलाधौतान् यमदण्डोपमान् मृथे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਗ੍ਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਬਾਣ ਛੱਡੇ—ਮੋਰ-ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੁੰਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਘਿਸ ਕੇ ਤੇਜ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਯਮਦੰਡ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦਹਕਦਾ ਭੀਮਸੇਨ ਜਿਵੇਂ ਸੂਤਪੁੱਤਰ ਕਰਣ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਨ ਚੜ੍ਹੇ ਤੀਖੇ ਬਾਣ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਰ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 27
कर्णोउप्यन्यद् धनुर्गह्म हेमपृष्ठं दुरासदम् । विकृष्य तन्महच्चापं व्यसूजत् सायकांस्तदा
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕਰਣ ਨੇ ਵੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪਿੱਠ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਇੱਕ ਦੁੱਧਰਸ਼, ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤਦ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 28
तान् पाण्डुपृत्रश्चिच्छेद नवभिर्नतपर्वभि: । वसुषेणेन निर्मुक्तान्ू नव राजन् महाशरान्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਵਸੁਸ਼ੇਣ (ਕਰਣ) ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਗਏ ਉਹ ਨੌਂ ਮਹਾਬਾਣ ਪਾਂਡੁਪੁੱਤਰ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਝੁਕੇ ਜੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਨੌਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤੇ।
Verse 29
छित्त्वा भीमो महाराज नादं सिंह इवानदत् | तौ वृषाविव नर्दन्तौ बलिनौ वासितान्तरे
ਮਹਾਰਾਜ! (ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ) ਕੱਟ ਕੇ ਡਾਹ ਦੇਣ ਉਪਰੰਤ ਭੀਮ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਗੱਜ ਉਠਿਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਲਵਾਨ ਯੋਧੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਬਲਦਾਂ ਵਾਂਗ ਡਕਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੋਹਾਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਅੰਤਰ ਆਪਣੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਭਰਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 30
अन्योनयं प्रजिहीर्षन्तावन्योन्यस्यान्तरैषिणौ
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ; ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਦੂਜੇ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਲ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 31
अन्योन्यमभिवीक्षन्तौ गोष्ठेष्विव महर्षभौ । वे गोशालाओंमें लड़नेवाले दो बड़े-बड़े साँड्ोंक॒ समान एक-दूसरेपर चोट करनेकी इच्छा रखते हुए अवसर ढूँढ़ते और परस्पर आँखें तरेरकर देखते थे || ३० $ ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਦੋ ਮਹਾਂ ਸਾਂਡਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਵੀਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੌਕਾ ਲੱਭਦੇ ਰਹੇ। ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਪਰਖਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਗਰੂਰ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਰਸਪਰ ਦਬਾਅ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 32
निर्दहन्तौ महाराज श्त्रवृष्ट्या परस्परम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਾੜ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 33
अन्योन्यमभिवीक्षन्ती कोपाद् विवृतलोचनौ । प्रहसन्तौ तथान्योन्यं भर्त्सयन्तौ मुहुर्मुहु:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ; ਫਿਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਹੱਸ ਕੇ ਤਾਣੇ ਮਾਰਦੇ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕੜਵੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਡਾਂਟਦੇ ਰਹੇ।
Verse 34
शंखशब्दं च कुर्वाणौ युयुधाते परस्परम् । महाराज! वे परस्पर शस्त्रोंकी वर्षा करके एक-दूसरेको दग्ध करते, क्रोधसे आँखें फाड़-फाड़कर देखते, कभी हँसते और कभी बारंबार एक-दूसरेको डाँटते एवं शंखनाद करते हुए परस्पर जूझ रहे थे || ३२-३३ $ ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਸ਼ੰਖਨਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਰਸਪਰ ਯੁੱਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਾੜ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਫਾੜ ਕੇ ਤੱਕਦੇ, ਕਦੇ ਹੱਸਦੇ ਤੇ ਕਦੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੜਵੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਲਲਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ, ਹੇ ਆਰਯ, ਭੀਮ ਨੇ ਮੁੜ ਕਰਣ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਉਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮुठੀ ਨਾਲ ਫੜਦਾ ਸੀ; ਸ਼ੰਖ ਵਰਗੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਯਮਲੋਕ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਰਥ ਦੀ ਬੈਠਕ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 35
शड्खवर्णाश्व तानश्चान् बाणैर्निन्यि यमक्षयम् । सारथिं च तथाप्यस्य रथनीडादपातयत्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਸ਼ੰਖ ਵਰਗੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਉਹ ਘੋੜੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਯਮਲੋਕ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਕੇ ਰਥ ਦੀ ਬੈਠਕ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 36
ततो वैकर्तन: कर्णश्रिन्तां प्राप दुरत्ययाम् । स च्छाद्यमान: समरे हताश्वो हतसारथि:,घोड़े और सारथिके मारे जानेपर समरांगणमें बाणोंद्वारा आच्छादित हुआ सूर्यपुत्र कर्ण दुस्तर चिन्तामें निमग्न हो गया
ਤਦੋਂ ਵੈਕਰਤਨ ਕਰਨ ਅਜਿਹੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਜੋ ਪਾਰ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਸੀ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਘੋੜੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਵੀ ਹਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ; ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਹੌਸਲਾ ਹਾਰ ਬੈਠਾ।
Verse 37
मोहित: शरजालेन कर्तव्यं नाभ्यपद्यत । तथा कृच्छूगतं दृष्टवा कर्ण दुर्योधनो नृूप:
ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਤੱਬ ਹੈ। ਕਰਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਵੀ ਹਿਲ ਗਿਆ।
Verse 38
वेपमान इव क्रोधाद् व्यादिदेशाथ दुर्जयम् । गच्छ दुर्जय राधेयं पुरो ग्रसति पाण्डव:
ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਕੰਬਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੇ ਦੁਰਜਯ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ—“ਦੁਰਜਯ! ਜਾ, ਰਾਧੇਯ ਕਰਨ ਕੋਲ ਜਾ। ਪਾਂਡਵ ਅੱਗੇਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਧੱਕਾ ਮਾਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਗਲ ਲਵੇਗਾ।”
Verse 39
जहि तूबरकं क्षिप्रं कर्णस्य बलमादधत् | बाणसमूहोंसे मोहित होनेके कारण उसे यह नहीं सूझता था कि अब क्या करना चाहिये। कर्णको इस प्रकार संकटमें पड़ा देख राजा दुर्योधन क्रोधसे काँपने-ला लगा और दुर्जयको आदेश देता हुआ बोला--*दुर्जय! जाओ। राधानन्दन कर्णको सामने ही पाण्डुपुत्र भीमसेन कालका ग्रास बनाना चाहता है। तुम कर्णका बल बढ़ाते हुए उस बिना दाढ़ी- मूँछके भुंडे भीमसेनको शीघ्र मार डालो” || ३७-३८ $ || एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा तव पुत्र॑ तवात्मज:
“ਤੂਬਰਕ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਮਾਰ ਦੇ; ਉਹ ਕਰਨ ਦਾ ਬਲ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ “ਤਥਾਸਤੁ” ਕਹਿ ਕੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ।
Verse 40
स भीम॑ नवभिर्बाणैरश्वानष्टभितर्पयत्
ਉਸ ਨੇ ਭੀਮ ਨੂੰ ਨੌਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਠ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 41
षड्भि: सूतं त्रिभि: केतुं पुनस्तं चापि सप्तभि: । उसने नौ बाणोंसे भीमसेनको, आठ बाणोंसे उनके घोड़ोंको और छ: बाणोंसे सारथिको घायल कर दिया। फिर तीन बाणोंद्वारा उनकी ध्वजापर आघात करके उन्हें भी पुन: सात बाणोंसे बींध डाला || ४० है ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਛੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ, ਤਿੰਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਧੁੱਜ ਨੂੰ ਆਘਾਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੱਤ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਭੇਦ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਭੀਮਸੇਨ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਸਾਰਥੀ ਸਮੇਤ, ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ।
Verse 42
स्वलंकृतं क्षिती क्षुण्णं चेष्टमानं यथोरगम्
ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੁਚਲਿਆ ਪਿਆ, ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਤੜਫੜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 43
सतुतंविरथं कृत्वा स्मयन्नत्यन्तवैरिणम्
ਉਸ ਨੂੰ ਰਥਹੀਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਪਰਮ ਵੈਰੀ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਤਾਣੇ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਕੀਤੀ।
Verse 44
तथाप्यतिरथ: कर्णो भिद्यमानो5स्यथ सायकै:,भीमसेनके बाणोंसे क्षत-विक्षत होनेपर भी शत्रुओंको संताप देनेवाला अतिरथी कर्ण समरभूमिमें कुपित भीमसेनको छोड़कर भागा नहीं
ਤਾਂ ਵੀ ਅਤਿਰਥੀ ਕਰਨ, ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛਲਨੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧੀ ਭੀਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜਿਆ ਨਹੀਂ।
Verse 45
न जहौ समरे भीम॑ क्रुद्धरूपं परंतप:,भीमसेनके बाणोंसे क्षत-विक्षत होनेपर भी शत्रुओंको संताप देनेवाला अतिरथी कर्ण समरभूमिमें कुपित भीमसेनको छोड़कर भागा नहीं
ਪਰੰਤਪ ਕਰਨ ਨੇ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧੀ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਭੀਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ; ਭੀਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਭੱਜਿਆ ਨਹੀਂ।
Verse 132
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें भीमसेन और कर्णका युद्धविषयक एक सौ बत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਯਦ੍ਰਥ-ਵਧ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਭੀਮਸੇਨ ਅਤੇ ਕਰਨ ਦੇ ਯੁੱਧ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕ ਸੌ ਬੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 133
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि कर्णभीमयुद्धे त्रयस्त्रिंयदधिकशततमो< ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਦੇ ਜਯਦ੍ਰਥ-ਵਧ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭੀਮ ਦੇ ਯੁੱਧ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕ ਸੌ ਤੇਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 216
चिक्षेप भीमसेनाय जीवितान्तकरीमिव । वह महाशक्ति दूसरी कालशक्तिके समान प्रतीत होती थी। महाबली राधापुत्र कर्णने जीवनका अन्त कर देनेवाली उस शक्तिको लेकर ऊपर उठाया और उसे धनुषपर रखकर भीमसेनपर चला दिया
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਨੇ ਭੀਮਸੇਨ ਵੱਲ ਉਹ ਮਹਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਇਉਂ ਸੁੱਟੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਦੂਜੀ ਕਾਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਧਾ-ਪੁੱਤਰ ਕਰਨ ਨੇ ਉਸ ਪ੍ਰਾਣਾਂਤਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਵੱਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 296
शार्टूलाविव चान्योन्यमामिषार्थेड भ्यगर्जताम् । महाराज! भीमसेनने कर्णके बाणोंको काटकर सिंहके समान गर्जना की। वे दोनों बलवान् वीर कभी गायके लिये लड़नेवाले दो साँड़ोंके समान हँकड़ते और कभी मांसके लिये परस्पर जूझनेवाले दो सिंहोंके समान दहाड़ते थे
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਗੱਜਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਬਾਘਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਪਰਸਪਰ ਗਰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜ! ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਣ ਕੱਟ ਕੇ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਦਹਾੜ ਮਾਰੀ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਲਵਾਨ ਵੀਰ ਕਦੇ ਗਾਂ ਲਈ ਲੜਦੇ ਦੋ ਸਾਂਡਾਂ ਵਾਂਗ ਹੂੰਕਾਰਦੇ, ਤੇ ਕਦੇ ਮਾਸ ਲਈ ਪਰਸਪਰ ਜੂਝਦੇ ਦੋ ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਂਗ ਗੱਜਦੇ ਸਨ।
Verse 313
शरै: पूर्णायतोत्सूष्टैरन्योन्यमभिजष्नतु: । जैसे दो विशाल गजराज अपने दाँतोंके अग्रभागोंद्वारा एक-दूसरेसे भिड़ गये हों
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਛੱਡੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਮਹਾਨ ਗਜਰਾਜ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟੱਕਰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਪੂਰੀ ਤਾਣ ਨਾਲ ਛੱਡੇ ਤੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 393
अभ्यद्रवद् भीमसेनं व्यासक्तं विकिरन् शरै: । ऐसा आदेश मिलनेपर आपके पुत्र दुर्योधनसे “बहुत अच्छा” कहकर आपके दूसरे पुत्र दुर्जयने युद्धमें आसक्त हुए भीमसेनपर बाणोंकी वर्षा करते हुए आक्रमण किया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤਦੋਂ ਦੁਰਜਯ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਭੀਮਸੇਨ ਉੱਤੇ ਝਪਟਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 413
दुर्जयं भिन्नमर्माणमनयद् यमसादनम् । तब भीमसेनने भी अत्यन्त कुपित होकर अपने शीघ्रगामी बाणोंद्वारा दुर्जय (दुष्पराजय)-के मर्मस्थलको विदीर्ण करके उसे सारथि और घोड़ोंसहित यमलोक भेज दिया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤਦੋਂ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਦੁਰਜਯ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਚੀਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰਥੀ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਯਮਲੋਕ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 423
रुदन्नार्तस्तव सुतं कर्णश्नक्रे प्रदक्षिणम् । आभूषणभूषित दुर्जय अपने क्षत-विक्षत अंगोंसे पृथ्वीपर गिरकर चोट खाये हुए सर्पके समान छटपटाने लगा। उस समय कर्णने शोकार्त होकर रोते-रोते आपके पुत्रकी परिक्रमा की
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤਦੋਂ ਕਰਨ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰੋਂਦਾ-ਰੋਂਦਾ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਜਖ਼ਮਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਘਾਇਲ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਤੜਫਣ ਲੱਗਾ।
Verse 433
समाचिनोद् बाणगणै: शतघ्नीभिश्न शड्कुभि: । इस प्रकार अपने अत्यन्त वैरी कर्णको रथहीन करके मुसकराते हुए भीमसेनने उसे बाणसमूहों, शतप्नियों और शंकुओंसे आच्छादित कर दिया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਵੈਰੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਰਥਹੀਨ ਕਰ ਕੇ, ਮੁਸਕਰਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ, ਸ਼ਤਘਨੀਅਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕੂਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ।
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes uncompromising martial commitment with ethical and relational memory: Aśvatthāmā acknowledges mutual affection between factions yet argues that duty compels full-force combat, while Dhṛṣṭadyumna binds action to a vow-condition (not killing Aśvatthāmā while Droṇa lives), creating a tension between immediate advantage and pledged restraint.
Power in conflict is portrayed as relational rather than absolute: ‘tejas’ met by ‘tejas’ tends toward stabilization, not effortless domination. The text also frames vows and identity-claims as forces shaping behavior alongside weapons, indicating that intent, constraint, and reputation co-govern outcomes.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its meta-significance lies in demonstrating how narrative authority (Sañjaya’s report) preserves a case-study of vow-ethics and escalation within the war’s moral historiography.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.