Adhyaya 107
Droṇa-parva Adhyāya 107: Karṇa–Bhīma Saṃmarda (Arrow-storm Engagement)
Upa-parva: Karna–Bhīma Saṃmarda (Duel Episode within Droṇa-parva)
Dhṛtarāṣṭra questions Saṃjaya about the reactions of Duryodhana and Karṇa upon seeing a key figure appear turned away in battle. Saṃjaya reports that Karṇa, after taking up another properly prepared chariot, advances toward Bhīma, whose presence is likened to a blazing fire. The Kauravas perceive Bhīma as if offered to Yama’s mouth, indicating the dread his momentum inspires. Karṇa closes with loud bow and chariot-signal sounds; a renewed, severe clash begins between the two. Both warriors are described as mutually intent on each other’s defeat, glaring as if burning with their eyes, then colliding and striking in close contest. Bhīma’s internal motivation is explicitly tied to remembered hardships and humiliations: the dice-game, forest exile, Virāṭa residence, the seizure of wealth, and the attempted harm and public insult directed at Kuntī and Draupadī, including harsh speech attributed to Karṇa in the assembly. The duel becomes a dense missile exchange: Bhīma covers Karṇa with arrow-nets; Karṇa counters and pierces Bhīma with multiple sharp arrows. Their movements are compared to maddened elephants; conches and drums stir the host; mixed-colored horses and the spectacle of the combat draw the gaze of surrounding mahārathas. The narrative stresses the difficulty of discerning advantage, the creation of a sky-veiling arrow-rain, and the collateral collapse of men, horses, and elephants, producing rapid local devastation among Dhṛtarāṣṭra’s forces.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—राजन्, उन महात्मा महारथियों के रथों पर फहराते नाना-रूप ध्वजों को सुनो; युद्धभूमि में वे अग्नि-शिखाओं की तरह चमक रहे हैं। → ध्वजों के रूप, वर्ण, नाम और अलंकरण का क्रमशः वर्णन युद्ध की तैयारी को दृश्य-रूप देता है—स्वर्णमय दंड, काञ्चन-पीठ, घंटिकाओं की झंकार; हर ध्वज अपने स्वामी के स्वभाव, कुल-कीर्ति और प्रतिज्ञा का उद्घोष बन जाता है। → अर्जुन का विशाल वानर-चिह्न ध्वज (हनुमान-केतु) हिमालय पर दहकती अग्नि-सा देदीप्यमान बताया जाता है; उसी के साथ ‘जयद्रथ-वध’ की अभिलाषा लिए गाण्डीव का खिंचना—ध्वज-वैभव से प्रतिज्ञा-वैभव तक कथा का शिखर बनता है। → ध्वज-परिचय के माध्यम से दोनों पक्षों की शक्ति, गर्जना और मनोबल का तुल्य-प्रदर्शन होता है; रथों का ‘व्यतिक्षेप’ और परस्पर गर्जना युद्ध के अगले प्रहारों का संकेत देकर अध्याय को समेटती है। → अर्जुन की प्रतिज्ञा (जयद्रथ-वध) अब कर्म-रूप लेने को है—अगला क्षण किसके ध्वज को धूल में झुकाएगा?
Shlokas
Verse 1
#-+>.ी >> हु हि की ३. आजानेयका लक्षण इस प्रकार है-गुडगन्धा: काये ये सुश्लक्ष्णा: कान्तितो जितक्रोधा: । सारयुता जितेन्द्रिया: क्षुत्त॒डाहितं चापि नो दुःखम् ।॥। जानन्त्याजानेया निर्दिष्टा वाजिनो धीरै: । अर्थात् जिनके शरीरसे गुड़की-सी गन्ध आती हो
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੰਜਯ! ਪૃਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪੱਖ ਦੇ ਜੋ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਧਵਜ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਦੱਸ।
Verse 2
संजय उवाच ध्वजान् बहुविधाकारान् शृणु तेषां महात्मनाम् | रूपतो वर्णतश्चैव नामतश्ष निबोध मे
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਧਵਜ ਸੁਣੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਰੰਗ ਅਤੇ ਨਾਮ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਜਾਣ ਲਵੋ।
Verse 3
तेषां तु रथमुख्यानां रथेषु विविधा ध्वजा: । प्रत्यदृश्यन्त राजेन्द्र ज्वलिता इव पावका:,राजेन्द्र! उन श्रेष्ठ महारथियोंके रथोंपर भाँति-भाँतिके ध्वज प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी दिखायी देते थे
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਉਹਨਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਧਵਜ ਜਲਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 4
काज्चना: काञज्चनापीडा: काञ्चनस्रगलंकृता: । काज्चनानीव शुड्राणि काञ्चनस्य महागिरे:
ਉਹ ਧਵਜ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਸੋਨੇ ਦੇ ਹੀ ਕਲਸ਼-ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮੰਡਿਤ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਮਹਾਪਹਾੜ ਸੁਮੇਰੂ ਦੀਆਂ ਸੁਵਰਨ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ।
Verse 5
अनेकवर्णा विविधा ध्वजा: परमशोभना: । ते ध्वजा: संवृतास्तेषां पताकाभि: समन्ततः
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧੁੱਜੇ ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੋਭਨੀਕ ਸਨ। ਪਰ ਉਹੀ ਧੁੱਜੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਪਤਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਢੱਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 6
पताकाश्व ततस्तास्तु श्वसनेन समीरिता:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤਦ ਉਹ ਪਤਾਕੇ (ਅਤੇ ਘੋੜੇ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਹ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹਿਲਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 7
नृत्यमाना व्यदृश्यन्त रज़्मध्ये विलासिका: । उनकी वे पताकाएँ वायुसे संचालित हो रंगमंचपर नृत्य करनेवाली विलासिनियोंके समान दिखायी देती थीं ।। इन्द्रायुधसवर्णाभा: पताका भरतर्षभ
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਧੂੜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਪਤਾਕੇ ਨੱਚਦੇ ਹੋਏ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀਆਂ ਨਰਤਕੀਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਵਰਗੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਉਹ ਝੰਡੇ ਜਿਵੇਂ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਉੱਤੇ ਨੱਚ ਰਹੇ ਹੋਣ।
Verse 8
दोधूयमाना रथिनां शोभयन्ति महारथान् | भरतश्रेष्ठ! इन्द्रधनुषके समान प्रभावाली फहराती हुई पताकाएँ रथियोंके विशाल रथोंकी शोभा बढ़ाती थीं ।। सिंहलाड्गूलमुग्रास्यं ध्वजं वानरलक्षणम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਹਿਲਦੀਆਂ-ਲਹਿਰਾਂਦੀਆਂ, ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਉਹ ਪਤਾਕਾਂ ਰਥੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਨਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਧੁੱਜਾ ਵੀ ਸੀ—ਉਗਰ ਮੁਖ ਵਾਲਾ, ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੂੰਛ ਵਰਗਾ ਲਾਂਗੂਲ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ।
Verse 9
स वानरवरो राजन् पताकाभिरलंकृत:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਨਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਧੁੱਜਾ ਪਤਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ।
Verse 10
तथैव सिंहलाडूगूलं द्रोणपुत्रस्य भारत
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਬਲ ਵੀ (ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ)।
Verse 11
ध्वजाग्रं समपश्याम बालसूर्यसमप्रभम् | भारत! इसी प्रकार हमलोगोंने द्रोणपुत्र अश्वत्थामा-के श्रेष्ठ ध्वजको प्रातः:कालीन सूर्यके समान अरुण कान्तिसे प्रकाशित देखा था। उसमें सिंहकी पूँछका चिह्न था || १०३ || काज्चनं पवनोदधूतं शक्रध्वजसमप्रभम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਅਸੀਂ ਧਵਜਾਗ੍ਰ ਵੇਖਿਆ—ਸਵੇਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਦਿਪਤ; ਸੋਨੇ ਦਾ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਧਵਜ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ।
Verse 12
हस्तिकक्ष्या पुनर्हमी बभूवाधिरथेर्ध्वज:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਫਿਰ ਤੋਂ ਅਧਿਰਥਪੁੱਤਰ ਦਾ ਹਾਥੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਧਵਜ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ।
Verse 13
पताका काज्चनी स्रग्वी ध्वजे कर्णस्य संयुगे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੇ ਧਵਜ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਤਾਕਾ ਸੀ, ਜੋ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ।
Verse 14
आचार्यस्य तु पाण्डूनां ब्राह्मणस्य तपस्विन:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ, ਤਪਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ (ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ) ਦੇ ਧਵਜ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅੰਕਿਤ ਸੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਥ ਉਸ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੋਭਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪੁਰਘਨ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਰਥ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
गोवृषो गौतमस्यासीत् कृपस्य सुपरिष्कृत: । स तेन भ्राजते राजन् गोवृषेण महारथ:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਗੌਤਮ ਦਾ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਗੋਵ੍ਰਿਸ਼-ਧੁਜ ਹੁਣ ਕ੍ਰਿਪ ਦੇ ਪਾਸ ਹੈ। ਉਸੇ ਗੋਵ੍ਰਿਸ਼-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਰਥੀ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 16
मयूरो वृषसेनस्य काउ्चनो मणिरत्नवान्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਵ੍ਰਿਸ਼ਸੇਨ ਦਾ (ਧੁਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ) ਮੋਰ ਸੀ—ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਮਣੀ-ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ।
Verse 17
तेन तस्य रथो भाति मयूरेण महात्मन:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਮੋਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ਰਥ ਚਮਕ ਉਠਦਾ ਹੈ।
Verse 18
मद्रराजस्य शल्यस्य ध्वजाग्रेडग्नेशिखामिव
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਦ੍ਰਰਾਜ ਸ਼ਲ੍ਯ ਦੇ ਧੁਜ ਦੇ ਅਗੇਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਧਧਕਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਵਾਂਗ (ਉਹ) ਦਿਸਿਆ।
Verse 19
सा सीता भ्राजते तस्य रथमास्थाय मारिष
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮਾਰਿਸ਼! ਉਹ ਸੀਤਾ ਉਸ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
Verse 20
वराह: सिन्धुराजस्य राजतो5भिविराजते
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸਿੰਧੁਰਾਜ ਦਾ ਵਰਾਹ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਜੰਗ ਦੇ ਕੋਲਾਹਲ ਵਿਚ ਵੀ ਰਾਜਸੀ ਠਾਠ ਨਾਲ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 21
शुशुभे केतुना तेन राजतेन जयद्रथ:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਚਮਕਦਾਰ ਧਵਜ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਜਯਦ੍ਰਥ ਜੰਗ ਦੇ ਕੋਲਾਹਲ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿੱਖਦਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 22
सौमदत्ते: पुनर्यूपो यज्ञशीलस्थ धीमतः
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਫਿਰ ਯੱਗ-ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸੌਮਦੱਤ ਦਾ ਯੂਪ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਦਿਸ ਪਿਆ।
Verse 23
ध्वज: सूर्य इवाभाति सोमश्नात्र प्रदृश्यते । सदा यज्ञमें लगे रहनेवाले बुद्धिमान् भूरिश्रवाके रथमें यूपका चिह्न बना था। वह ध्वज सूर्यके समान प्रकाशित होता था और उसमें चन्द्रमाका चिह्न भी दृष्टिगोचर होता था ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਧਵਜ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਸਦਾ ਯੱਗ-ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਾ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਯੂਪ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਸੁਵਰਨਮਯ ਯੂਪ ਸੌਮਦੱਤ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੜੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।
Verse 24
शलस्य तु महाराज राजतो द्विरदो महान्,महाराज! शलके ध्वजमें चाँदीका महान् गजराज बना हुआ था। भरतश्रेष्ठ! वह ध्वज सुवर्णनिर्मित विचित्र अंगोंवाले मयूरोंसे सुशोभित था और आपकी सेनाकी शोभा बढ़ा रहा था
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਸ਼ਲ ਦਾ ਧਵਜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿੱਪਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਝੰਡੇ ਉੱਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਇਕ ਮਹਾਨ ਗਜਰਾਜ ਸੀ। ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਧਵਜ ਸੁਵਰਨ-ਨਿਰਮਿਤ, ਅਦਭੁਤ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਮੋਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 25
केतु: काञ्चनचित्रा ड्रैर्मयूरिरुपशोभित: । स केतु: शो भयामास सैन्यं ते भरतर्षभ
ਮਹਾਰਾਜ, ਭਾਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਸ ਧੁੱਜੇ ਉੱਤੇ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦਾ ਮਹਾਂ ਗਜਰਾਜ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੀ। ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਮੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਉਹ ਕੇਤੂ ਤੁਹਾਡੀ ਫੌਜ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਅਤੇ ਰਣ-ਵੈਭਵ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 26
यथा श्वेतो महानागो देवराजचमूं तथा । नागो मणिमयो राज्ञो ध्वज: कनकसंवृत:
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟਾ ਮਹਾਂ ਹਾਥੀ ਐਰਾਵਤ ਦੇਵਰਾਜ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਮੰਡਿਤ ਧੁੱਜਾ ਮਣੀ-ਮਯ ਗਜਰਾਜ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 27
किंकिणीशतसंह्वादो भ्राजंश्रित्रो रथोत्तमे । व्यभ्राजत भृशं राजन् पुत्रस्तव विशाम्पते
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਥ! ਸੈਂਕੜੇ ਕਿੰਕਣੀਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਉਸ ਉੱਤਮ ਰਥ ਉੱਤੇ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 28
नवैते तव वाहिन्यामुच्छिता: परमध्वजा:
ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਰਵੋਤਮ ਧੁੱਜਾ-ਧਾਰੀ ਯੋਧੇ ਕੱਟ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 29
दशमस्त्वर्जुनस्यासीदेक एव महाकपि:
ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪਾਸੇ ਦਸਵਾਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਸੀ—ਮਹਾਕਪੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ।
Verse 30
ततदश्रित्राणि शुभ्राणि सुमहान्ति महारथा:
ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਮਹਾਰਥੀ ਉਹਨਾਂ ਚਮਕਦਾਰ, ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਰੱਖਿਆ-ਆਵਰਨਾਂ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਕੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਡਟ ਗਏ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਬਲ—ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਲਾਭ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 31
तथैव धनुरायच्छत् पार्थ: शत्रुविनाशन:
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਖਿੱਚ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ—ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਕਠੋਰ ਮੰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸੰਯਮਿਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ।
Verse 32
तवापराधादू राजानो निहता बहुशो युधि
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੇ ਅਪਰਾਧ ਕਰਕੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਰਾਜੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।”
Verse 33
तेषामासीद् व्यतिक्षेपौ गर्जतामितरेतरम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਗੱਜਦੇ ਹੋਏ ਭਿਆਨਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁੱਥ ਗਏ ਅਤੇ ਟੱਕਰਾਂ ਪੈਣ ਲੱਗੀਆਂ; ਰਣ-ਕੋਲਾਹਲ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪੱਖ ਦੂਜੇ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਨੂੰ ਜਵਾਬੀ ਚੁਣੌਤੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 34
दुर्योधनमुखानां च पाण्डूनामृषभस्य च । उस समय एक-दूसरेको लक्ष्य करके गर्जना करनेवाले दुर्योधन आदि महारथियों तथा पाण्डवश्रेष्ठ अर्जुनमें परस्पर आघात-प्रतिघात होने लगा ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਦਿ ਅਗੇਵਾਨ ਮਹਾਰਥੀ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਅਰਜੁਨ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਗੱਜਦੇ ਹੋਏ, ਪਰਸਪਰ ਵਾਰ-ਪਲਟਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਤਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਾਰਥੀ ਬਣਾਏ ਕੌਂਤੇਯ ਨੇ ਉੱਥੇ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ।
Verse 35
अशोभत महाबाहुर्गाण्डीवं विक्षिपन् धनु:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਮਹਾਬਾਹੁ ਅਰਜੁਨ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਘੁਮਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕ ਉਠਿਆ।
Verse 36
तत्रार्जुनो नरव्याप्र: शरैर्मुक्तै: सहस्रशः
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਉੱਥੇ ਨਰ-ਵਿਆਘਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੀਰ ਛੱਡੇ।
Verse 37
ततस्ते5पि नरव्याप्रा: पार्थ सर्वे महारथा:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਫਿਰ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਰ-ਵਿਆਘਰ ਮਹਾਰਥੀ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 38
संवृते नरसिंहैस्तु कुरूणामृषभे<र्जुने । महानासीत् समुद्धूतस्तस्य सैन्यस्य नि:स्वन:,जब कुरुश्रेष्ठ अर्जुन उन पुरुषसिंहोंद्वारा घेर लिये गये, तब उस सेनामें महान् कोलाहल प्रकट हुआ
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਜਦੋਂ ਕੁਰੂਆਂ ਵਿਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਅਰਜੁਨ ਉਹਨਾਂ ਪੁਰੁਸ਼-ਸਿੰਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਕੋਲਾਹਲ ਉੱਠ ਪਿਆ।
Verse 53
नानावर्णविरागाभि: शुशुभु: सर्वतो वृता: । वे परम शोभासम्पन्न अनेक प्रकारके बहुरंगे ध्वज सब ओरसे नाना रंगकी पताकाओंद्वारा घिरकर बड़ी शोभा पाते थे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਨਾਨਾ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀਆਂ ਧੁਜ-ਪਤਾਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੋਭਦੇ ਸਨ।
Verse 83
धनंजयस्य संग्रामे प्रत्यदृश्यत भैरवम् । उस संग्राममें अर्जुनका भयंकर ध्वज वानरके चिह्से सुशोभित दिखायी देता था। उस वानरकी पूँछ सिंहके समान थी और उसका मुख बड़ा ही उग्र था
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਘੋਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਦਾ ਧੁਜਾ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਿਆ, ਜੋ ਵਾਨਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਵਾਨਰ ਦੀ ਪੂੰਛ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਗਰ ਸੀ।
Verse 96
त्रासयामास तत् सैन्यं ध्वजो गाण्डीवधन्चन: । राजन! श्रेष्ठ वानरसे सुशोभित तथा पताकाओंसे अलंकृत गाण्डीवधारी अर्जुनका वह ध्वज आपकी उस सेनाको भयभीत किये देता था
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਗਾਂਡੀਵ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਉਹ ਧੁਜਾ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਨਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤੇ ਪਤਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ, ਤੁਹਾਡੀ ਉਸ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 104
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक एक सौ चारवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਦ੍ਰਥ-ਵਧ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸੰਕੁਲ ਯੁੱਧ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਇੱਕ ਸੌ ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 105
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि ध्वजवर्णने पजञ्चाधिकशततमो<ध्याय:
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਜੈਦ੍ਰਥ-ਵਧ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧੁਜਾ-ਵਰਨਨ ਵਿਸ਼ਯਕ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ।
Verse 116
नन्दनं कौरवेन्द्राणां द्रौणेलक्ष्म समुच्छितम् अश्व॒त्थामाका इन्द्रध्वजके समान प्रकाशमान सुवर्णमय ऊँचा ध्वज वायुकी प्रेरणासे फहराता हुआ कौरव-नरेशोंका आनन्द बढ़ा रहा था
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਦ੍ਰੋਣ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਉਠਿਆ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਦਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਧੁਜਾ, ਇੰਦਰ-ਧੁਜੇ ਸਮਾਨ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਹਵਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾਂਦਾ ਕੌਰਵ ਨਰੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹर्ष ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 126
आहवे खं महाराज ददृशे पूरयन्निव । अधिरथपुत्र कर्णका ध्वज हाथीकी सुवर्णमयी रस्सीके चिह्नसे युक्त था। महाराज! वह संग्राममें आकाशको भरता हुआ-सा दिखायी देता था
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ! ਜੰਗ ਦੇ ਘਮਸਾਨ ਵਿਚ ਉਹ ਧੁਜ ਮਾਨੋ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਭਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਐਸਾ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ। ਅਧਿਰਥਪੁੱਤਰ ਕਰਨ ਦੇ ਧੁਜ ਉੱਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਹਾਥੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੱਸੇ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਸੀ; ਰਣਭੂਮੀ ਵਿਚ ਉਹ ਗਗਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਣ ਜਿਹਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।
Verse 133
नृत्यतीव रथोपस्थे श्वसनेन समीरिता । युद्धसस््थलमें कर्णके ध्वजपर सुवर्णमयी मालासे विभूषित पताका वायुसे आन्दोलित हो रथकी बैठकपर नृत्य-सा कर रही थी
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਝੂਲਦੀ ਹੋਈ, ਕਰਨ ਦੇ ਧੁਜ ਉੱਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਪਤਾਕਾ ਰਥ ਦੀ ਬੈਠਕ ਉੱਤੇ ਮਾਨੋ ਨੱਚ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 153
त्रिपुरघ्नरथो यद्वद् गोवृषेण विराजता । पाण्डवोंके आचार्य
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਰਥ ਸੁੰਦਰ ਬਲਦ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ, ਤਪਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗੌਤਮ ਗੋਤ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਥ ਧੁਜ ਉੱਤੇ ਅੰਕਿਤ ਸੁੰਦਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸ਼ੋਭਦਾ ਸੀ।
Verse 163
व्याहरिष्यन्निवातिष्ठत् सेनाग्रमुपशो भयन् । वृषसेनका मणिरत्नविभूषित सुवर्णमय ध्वज मयूर-चिह्नसे युक्त था। वह मयूर सेनाके अग्रभागकी शोभा बढ़ाता हुआ इस प्रकार खड़ा था, मानो बोल देगा
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸੈਨਾ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਸੇਨ ਦਾ ਮਣੀ-ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੁਨਹਿਰੀ ਧੁਜ ਮੋਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਖੜਾ ਸੀ। ਉਹ ਮੋਰ ਅਗਲੀ ਪੰਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਇਉਂ ਠਹਿਰਿਆ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਹੁਣੇ ਬੋਲ ਪਵੇਗਾ।
Verse 183
सौवर्णी प्रतिपश्याम सीतामप्रतिमां शुभाम् । मद्रराज शल्यकी ध्वजाके अग्रभागमें हमने अग्निशिखाके समान उज्ज्वल, सुवर्णमय, अनुपम तथा शुभ लक्षणोंसे युक्त एक सीता (हलसे भूमिपर खींची हुई रेखा) देखी थी
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਦ੍ਰਰਾਜ ਸ਼ਲ੍ਯ ਦੇ ਧੁਜ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਸੁਨਹਿਰੀ, ਅਨੁਪਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇੱਕ ‘ਸੀਤਾ’ ਵੇਖੀ ਸੀ—ਜੋ ਹਲ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖਿੱਚੀ ਰੇਖਾ ਵਰਗੀ ਸੀ।
Verse 196
सर्वबीजविरूढेव यथा सीता श्रिया वृता । माननीय नरेश! जैसे खेतमें हलकी नोकसे बनी हुई रेखा सभी बीजोंके अंकुरित होनेपर शोभासम्पन्न दिखायी देती है
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮਾਣਯੋਗ ਰਾਜਨ! ਜਿਵੇਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਹਲ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਬਣੀ ‘ਸੀਤਾ’ (ਲਕੀਰ) ਸਾਰੇ ਬੀਜ ਅੰਕੁਰਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਦ੍ਰਰਾਜ ਦੇ ਰਥ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ‘ਸੀਤਾ’ ਮਹਾਨ ਸ਼ੋਭਾ ਪਾ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 203
ध्वजाग्रेडलोहितार्काभो हेमजालपरिष्कृत: । सिन्धुराज जयद्रथकी ध्वजाके अग्रभागमें उज्ज्वल सूर्यके समान श्वेत कान्तिमान् और सोनेकी जालीसे विभूषित चाँदीका बना हुआ वराहचिह्न अत्यन्त सुशोभित हो रहा था
ਸੰਜਯ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ—ਸਿੰਧੁਰਾਜ ਜਯਦ੍ਰਥ ਦੇ ਧਵਜ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਵਰਾਹ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੋਭਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਅਗਲਾ ਭਾਗ ਉਜਲੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦਿਪਤਿਮਾਨ, ਚਿੱਟੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਜਾਲੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 213
यथा देवासुरे युद्धे पुरा पूषा सम शोभते । जैसे पूर्वकालमें देवासुर-संग्राममें पूषा शोभा पाते थे, उसी प्रकार उस रजतनिर्मित ध्वजसे जयद्रथकी शोभा हो रही थी
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪੂਸ਼ਾ ਸ਼ੋਭਦਾ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਬਣੇ ਧਵਜ ਨਾਲ ਜਯਦ੍ਰਥ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 236
राजसूये मखश्रेष्ठे यथा यूप: समुच्छित: । राजन! जैसे यज्ञोंमें श्रेष्ठ राजसूयमें ऊँचा यूप सुशोभित होता है, भूरिश्रवाका वह सुवर्णमय यूप वैसे ही शोभा पा रहा था
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਿਵੇਂ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਸੂਯ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਯੂਪ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਸ ਦਾ ਉਹ ਸੁਵਰਨਮਯ ਯੂਪ ਸ਼ੋਭਾ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 286
व्यदीपयंस्ते पृतनां युगान्तादित्यसंनिभा: । ये नौ उत्तम ध्वज आपकी सेनामें बहुत ऊँचे थे और प्रलयकालके सूर्यके समान अपना प्रकाश फैलाते हुए आपकी सेनाको उद्धासित कर रहे थे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਯੁਗਾਂਤ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਦਿਪਤ ਉਹ ਉੱਤਮ ਧਵਜ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਫੈਲਾ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 306
कार्मुकाण्याददुस्तूर्णमर्जुनार्थे परंतपा: । तदनन्तर शत्रुओंको संताप देनेवाले उन सब महारथियोंने अर्जुनको मारनेके लिये तुरंत ही विचित्र, चमकीले और विशाल धनुष हाथमें ले लिये
ਪਰੰਤਪ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਰਥੀ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਤੁਰੰਤ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਲਏ। ਫਿਰ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤਾਪ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸਭ ਅਰਜੁਨ-ਵਧ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ, ਵਿਲੱਖਣ, ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਝੱਟ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਬੈਠੇ।
Verse 316
गाण्डीवं दिव्यकर्मा तद् राजन दुर्मन्त्रिते तव । राजन! उसी प्रकार दिव्य कर्म करनेवाले शत्रुनाशन पार्थने भी आपकी कुमन्त्रणाके फलस्वरूप अपने गाण्डीव धनुषको खींचा
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੇਰੀ ਕੁਮੰਤ੍ਰਣਾ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਤਰੂ-ਨਾਸਕ ਪਾਰਥ ਨੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁਸ਼ ਖਿੱਚ ਲਿਆ।
Verse 326
नानादिग्भ्य: समाहूता: सहया: सरथद्विपा: । महाराज! आपके अपराधसे उस युद्धसस््थलमें अनेक दिशाओंसे आमन्त्रित होकर आये हुए बहुत-से राजा अपने घोड़ों, रथों और हाथियोंसहित मारे गये हैं
ਮਹਾਰਾਜ! ਤੇਰੇ ਅਪਰਾਧ ਕਾਰਨ ਉਸ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬੁਲਾਏ ਗਏ ਬਹੁਤੇ ਸਹਾਇਕ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 343
यदेको बहुभि: सार्ध समागच्छदभीतवत् | वहाँ श्रीकृष्ण जिनके सारथि हैं, उन कुन्तीकुमार अर्जुनने यह अत्यन्त अद्भुत पराक्रम किया कि अकेले ही बहुतोंके साथ निर्भय होकर युद्ध आरम्भ कर दिया
ਉੱਥੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਨ, ਉਹ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕੀਤਾ—ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 353
जिगीषुस्तान् नरव्याप्रो जिघांसुश्च जयद्रथम् । उनपर विजय पानेकी इच्छा रखकर जयद्रथके वधकी अभिलाषासे गाण्डीव धनुषको खींचते हुए पुरुषसिंह महाबाहु अर्जुनकी बड़ी शोभा हो रही थी
ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਜਯਦ੍ਰਥ-ਵਧ ਦੀ ਤੀਬਰ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁਸ਼ ਖਿੱਚਦਾ ਹੋਇਆ ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ, ਮਹਾਬਾਹੁ ਅਰਜੁਨ ਬੜੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 363
अदृश्यांस्तावकान् योधानू् प्रचक्रे शत्रुतापन: । उस समय शत्रुओंको संताप देनेवाले नरव्याप्र अर्जुनने अपने छोड़े हुए सहस्तरों बाणोंद्वारा आपके योद्धाओंको अदृश्य कर दिया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਾਰਥ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਣ ਛੱਡ ਕੇ ਤੇਰੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਐਸਾ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਜਿਹੇ ਹੋ ਗਏ।
Verse 376
अदृश्यं समरे चक्र: सायकौचै: समन्तत: । तब उन सभी पुरुषसिंह महारथियोंने भी समरांगणमें सब ओरसे बाणसमूहोंकी वर्षा करके अर्जुनको अदृश्य कर दिया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਨੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘਣੀ ਤੀਰ-ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਐਸਾ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 1763
यथा स्कन्दस्य राजेन्द्र मयूरेण विराजता । राजेन्द्र! जैसे स्वामी स्कन्दका रथ सुन्दर मयूर-चिह्लसे शोभित होता है, उसी प्रकार महामना वृषसेनका रथ उस मयूरचिह्लसे शोभा पा रहा था
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਜਿਵੇਂ ਸਵਾਮੀ ਸਕੰਦ ਦਾ ਰਥ ਮੋਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਮਨਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ਸੇਨ ਦਾ ਰਥ ਵੀ ਉਸੇ ਮੋਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਪਦਾ ਸੀ।
Verse 2736
ध्वजेन महता संख्ये कुरूणामृषभस्तदा । प्रजानाथ! वह विचित्र ध्वज दुर्योधनके उत्तम रथपर सैकड़ों क्षुद्रधंटिकाओंकी ध्वनिसे शोभायमान था। उस महान् ध्वजसे युद्धस्थलमें आपके पुत्र कुरुश्रेष्ठ दुर्योधनकी उस समय बड़ी शोभा हो रही थी
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਮਹਾਨ ਧਵਜ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਮ ਰਥ ਉੱਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪਤਾਕਾ ਲਹਿਰਾ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਛੋਟੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਸੀ; ਉਸ ਉੱਚੇ ਧਵਜ ਕਰਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿੱਪਦਾ ਸੀ।
Verse 2936
अदीप्यतार्जुनो येन हिमवानिव वह्नलिना । दसवाँ ध्वज एकमात्र अर्जुनका ही था, जो विशाल वानरचिह्लसे सुशोभित था। उससे अर्जुन उसी प्रकार देदीप्यमान हो रहे थे, जैसे अग्निसे हिमालय पर्वत उद्धासित होता है
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਦਸਵਾਂ ਧਵਜ ਕੇਵਲ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਹੀ ਸੀ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਾਨਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਧਵਜ ਕਰਕੇ ਅਰਜੁਨ ਐਸਾ ਦਿੱਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਹਿਮਾਲਾ ਪਰਬਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਉੱਠੇ।
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes duty-driven combat with the ethically destabilizing force of grievance: Bhīma’s resolve is fueled by remembered injustices, raising the question of when righteous redress becomes indistinguishable from vengeance within kṣatriya action.
Actions in the present are shown to be conditioned by prior speech and institutional harms; the text implies that unresolved humiliation and public wrongdoing persist as causal seeds, shaping perception, escalation, and the capacity for restraint.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-level effect is achieved through Saṃjaya’s evaluative similes and Dhṛtarāṣṭra’s inquiry structure, which frame the duel as exemplary of war’s moral and human cost.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.